Lesbók Morgunblaðsins - 26.02.2000, Blaðsíða 8

Lesbók Morgunblaðsins - 26.02.2000, Blaðsíða 8
LÆKNIRINN SCHL^ISNER OGGINKLOFINNIEYJUM EFTIRJÓNÓLAFÍSBERG Á 100 ára ártíð danska læknisins Peters Antons Schleisners er ástæða til aðminnastafrekahans íVestmannaeyjum. Þang- að var hann sendur 1847 þegarsvovarkomiðað 60-80% allra barna sem fæddust lifandi í Eyjum dóu úr ginklofa. FYRIR 100 árum, 26. febrúar 1900, lést í Kaupmannahöfn dr. med. Peter Anton Schleisner, rúmléga áttræður að aldri. Saga Schleisn- ers er órjúfanlega tengd sögu ís- lands á 19. öld þótt hann starfaði nær allan sinn starfsaldur í Dan- mörku en framlag hans er einnig mikilvægt í alþjóðlegu samhengi. Peter Anton Schleisner fæddist 16. júní 1818 í Lyngby þar sem foreldrar hans, Christiane (f. Griiner) og Gottlieb Schleisner verksmiðjueig- andi, bjuggu. Hann útskrifaðist frá Borgerdyd- skolen i Christianshavn árið 1835 og sama ár hóf hann háskólanám. Peter Anton lauk cand. med. & chir.-prófi árið 1846 með 1. einkunn (173 1/9) og doktorsprófi árið 1849. Með konunglegri til- skipun 12. marz 1847 var hann sendur tíi ís- lands til að kynna sér heilbrigðisástand en eink- um þó ginklofann í Vestmannaeyjum. Hann dvaldist á íslandi í eitt ár en sneri þá aftur og skrifaði skýrslu til stjórnvalda um skipan heil- brigðismála en jafnframt skrifaði hann doktors- ritgerðina, Forsög tíl en Nosographie aflsland og um ástand heilbrigðismála á Islandi, Island undersögt fra et lægevidenskabeligt Syn- spunkt. Næstu tvö árin var hann í Frakklandi og Englandi. Árið 1851 var hann skipaður hverf- islæknir í fimmta umdæmi í Kaupmannahöfn en gegndi því starfi einungis í tvö ár. Árið 1853 var Peter Anton skipaður yfirmaður heilbrigðis- mála í Slésvík og flutti til Flensborgar og gegndi því starfi þar til Prússarnir ráku hann í burtu árið 1864. Þá starfaði hann um stund sem lækn- ir í Kaupmannahöfn en var árið 1865 skipaður bæjarlæknir og gegndi því starfi til ársins 1886 er hann fékk lausn. Peter Anton Schleisner var skipaður í heilbrigðisráðið árið 1872, varð etats- ráð árið 1877 og kommandör af dannebrog árið 1897. Ginklofinn í Vestmannaeyjum Ástand heilbrigðismála á íslandi á 18. og 19. öld var dönskum stjórnvöldum stöðugt áhyggjuefni og ítrekað voru sendar tillögur til úrbóta á ýmsum málum og síðan fyrirspurnir um hvers vegna ekkert væri gert í málunum. Dönsk heilsupólitfk átti að tryggja heilbrigði sem flestra til þess að efla vinnumarkaðinn og minnka útgjöld til fátækramála. íslenskir emb- ættismenn létu hjá líða að skipta sér af málum ef mögulegt var enda virðast þeir ekki hafa ver- ið sammála þeirri stefnu sem rekin var af hálfu heilbrigðisyfirvalda. Þannig nutu fátæklingar ekki ókeypis læknishjálpar né lyfjagjafar eins og kveðið var á um í lögum vegna þess að sveit- arstjórnarmenn vildu ekki borga læknum fyrir þá þjónustu. Læknar voru einungis fyrir fáa út- valda og svo lengi sem sjúkdómar og sóttir náðu ekki til efri laga samfélagsins var ástæðulaust að grípa til aðgerða að mati íslendinga. í heil- brigðismálum eins og ýmsum öðrum málum fóru hugmyndir danskra yfirvalda alls ekki saman við íslenskan raunveruleika. Sagan úr Vestmannaeyjum þar sem ginklofi deyddi flest börn sem fæddust þar um langt árabili er lýs- andidæmiþess.1 íslendingar fengu sinn fyrsta landlækni árið 1760 en á næstu árum voru stofnuð embætti fjórðungslækna þannig að um 1800 voru starf- andi fimm læknar auk landlæknis. Heilbrigðis- . -** ^__ Á •&"%«* «-»™r msbL ' átájf-' U - ?3a •^nE tí — ••- "' : __-___ \ * Byggðin á Heimaey í Vestmannaeyjum upp úr miðrf 19. öld (1850-60) Tfmburhúsíð nærri miðju fremst er „Frydendal". Þar voru fyrst ræktaðar kartöflur um miðja 19. öld. Þar var veitingahús og hýstir sjúklingar í tíð frú Roed. Á lóðinni var síðar reist nýtt hús sem einnig var veitingahús og spítali. Það hús er enn til en hefur verið flutt. Myndin er frá Byggðasafni Vestmannaeyja. Landlæknir Jón Thorstensen og stiftamtmaður Hoppe gerðu þá tillögu til yfirvalda um að stofn- að yrði sérstakt læknisembætti í Vestmanna- eyjum og var það samþykkt af konungi 6. júní 1827. Þar sem erfiðlega gekk að fá lækni var ákveðið að ef danskur læknir fengist til starfans og sæti í sex ár fengi hann embætti í Danmörku að því loknu.2 Fyrsti héraðslæknirinn, Carl Ferdinand Lund, kom til starfa árið 1828 en síð- an komu þeir hver af öðrum, Bolbroe, Haalland, Schneider og Davidsen, sem lést í embætti árið 1860 eins og Lund hafði gert tæpum 30 árum fyrr. Ekkert hafði breyst í Vestmannaeyjum þrátt fyrir komu læknanna en þeir gerðu sér betur grein fyrir vandamálinu og voru með til- lögur til úrbóta. Schleisner og ginklof inn Árið 1847 var ákveðið að senda Schleisner til Vestmannaeyja og þá var staðan þannig að milli 60 og 80% allra barna sem fæddust lifandi í Vestmannaeyjum dóu úr ginklofa en meðaltalið fyrir ísland var um 30% og Danmörku milli 15 og 20%. Hvers vegna Schleisner varð fyrir val- inu er ekki vitað en hann hafði skrifað ritgerð um barnsfarasótt árið 1846 og kannski hefur það haft áhrif á valið. Þegar Schleisner kemur til Vestmannaeyja í byrjun júlí 1847 hefst hann þegar handa við að koma upp sérstakri fæðing- arstofu og tók hún til starfa í september sama ár. En hvers vegna fæðingarstofu? Bolbroe læknir sem starfaði í Eyjum 1832-1839 hafði áttað sig á því að þeir nýburar sem hann tók inn á heimili sitt fengu ekki ginklofa og eftirmaður hans, Haalland, sem var í Eyjum 1840-1845 taldi nauðsynlegt að stofna sérstakt fæðingar- heimili. Því var niðurstaðan sú að fæðingarstofa væri nauðsynleg. Illa gekk að fá konur til að koma á fæðingarstofuna og fæða þar en öll börn sem fæddust voru flutt þangað til meðferðar. Af 23 börnum sem fæddust frá september 1847 til júlí árið 1848 dóu fimm, þar af þrjú úr ginklofa, eða 13% en undangengna tvo áratugi hafði dán- artalan verið um 60% á sama árstíma. En hvað var það sem Schleisner gerði? Hann beindi athyglinni fyrst og fremst að umbúnaði naflastrengsinsog bar á hann sér- staka olíu, balsamum copaiba, þar til hann féll af. Á fæðingarstofunni voru viðhafðar strangar kröfur um hreinlæti og um mataræði en hvort tveggja lfkaði konum illa. Brjóstagjöf var við- höfð eftir því sem hægt var en þar sem einungis fáar konur voru með börnum á stofunni var erf- itt um vik. Þegar börnin fóru heim fengu þau með sér pela, barnaföt og þvottasvamp og mæðrum voru lagðar lífsreglurnar um meðferð ungbarna eins þá var tíðkanlegt. Með þessu var tekið á þeim þáttum sem ítrekað hafði verið bent á sem hugsanlegan orsakavald en það var umbúnaður naflastrengs, ömurlegar umhverfis- aðstæður, meðal annars þröngbýli og fúlt vatn, og skortur á brjóstamjólk. Til þess að finna nákvæmlega hvað ylli gin- klofanum rannsakaði Schleisner hvaða vatnsból var notað, hvað konur borðuðu um meðgöng- una, hver næring nýbura væri (móðurmjólk, kúamjólk eða annað), hvort fuglafiður væri í sængum og almennt heilsufar heimilisfólks og bar þetta saman við fjölda fæddra og látinna barna á ginklofatímabilinu, þ.e. fimmta til tólfta dags. Ekki reyndist vera fylgni þarna á milli, Peter A. Schleisnér dr. med., fæddur í Lyngby á Sjálandi 1818, dáinn 1900. Hann var fimmti læknirinn sem sendur var til Vestmannaeyja til að berjast vlð ginklofann. Síðar var hann læknlr i Schleswig og Kaupmannahöfn. yfirvöldum í Kaupmannahöfn bárust fregnir um að ungbarnadauði væri óvanalega mikill í Eyj- um skömmu fyrir aldamótin 1800 en þetta hafði verið lengi vitað hérlendis án þess að nokkuð væri aðhafst. Árið 1804 var Tómas Klog skipað- ur landlæknir en hann var fyrsti Daninn til að gegna læknisembætti á íslandi og líklega var skipun hans tilkomin til að ná betri tökum á stjórn heilbrigðismála. íslenskir embættismenn gerðu ekkert í málinu þrátt fyrir eftirrekstur og að lokum fór landlæknir til Vestmannaeyja árið 1810 og skrifaði skýrslu um málið, Indberettn- inger om Bömesygdommen GinkloG. Þar lýsir hann ginklofatilfelli en talið var að sjúkdómur- inn hefði verið valdur að flestum dauðsföllum. Ginklofi er stífkrampi sem stafar af svari lfkamans við eitri bakteríunnar Clostridum tet- ani sem flnnst víða í umhverfinu og getur lifað þar árum saman. Yfirleitt veldur hún ekM skaða þótt hún komist til dæmis í matvæli nema að fleiri atriði komi til eins og óhreint vatn og ígerð á opnu holdi. Sjúkdómseinkenni eru margvísleg sem þó eru öll afleiðingar af krampa á mismun- andi stigum í ýmsum líffærum. Dánarorsakir eru yfirleitt frá öndunarfærum, þ.e. köfnun, en hjartalömun og þó einkum lungnabólga eru iðu- lega talin orsök. Klog lagði til, tíl að lækka dánartíðnina, að konur hefðu börn sín á brjóstí, meðferð matvæla yrði bætt sem og húsakynni og að eyjarskeggj- ar notuðu sama vatnsból og dönsku kaupmenn- irnir en hjá þeim þekktist varla ginklofi. Auk þess taldi hann brýnt að ganga betur frá nafla- strengnum en læknar töldu að óhirða í því sam- bandi væri orsakavaldur í of mörgum dánar- tilfellum. Ekki var farið að ráðum hans þrátt fyrir ítrekuð tilmæli og astandið lagaðist ekkert. íbúar Vestmannaeyja sendu beiðni til yfir- valda árið 1820 um að þeim væri sendur læknir og var íslenskur læknir, Ólafur Thorarensen, sendur. Hann vildi hins vegar ekki setjast að í Vestmannaeyjum en skrifaði skýrslu tíl yfir- valda um hvað bæri að gera til að bæta ástandið. Tillögur hans voru á sömu nótum og tillögur Klogs en sem fyrr var ekki farið eftir þeim. hvorM við eitt né fleiri atriði. Þegar Schleisner reynir að átta sig á því hvað það sé sem valdi sjúkdómnum finnur hann ekM altæka lausn. Hann vitnar til erlendra rannsókna en menn höfðu ekM komist að hinu sanna í þessu máli þótt ýmsar hugmyndir væru á lofti. „Flestir virðast þó geta sameinast um að hér sé um að ræða heilbrigðisfræðilegan grundvöll sem færir þennan sjúkdóm í flokk með skyrbjúg og líkþrá sem tilheyra lágu menningarstigi... Þó má af minni reynslu sjá að nokkuð er hægt að gera til fyrirbyggingar sjúkdómsins, já og það ekM svo lítið. Það er fæðingarstofan sem leysir vand- ann."3 Þetta var niðurstaða Schleisners og læknirinn og fæðingarstofan mynda umgerð fyrir aðgerðirnar og verða tákn þeirra. Vitað var að börn Dana í Eyjum dóu ekki úr ginMofa og ástæðan var talin betri híbýli, neysluvatn og umhverfisaðstæður auk þess sem danskar mæður höfðu börn sín á brjósti. Með fæðingar- stofunni áttí að skapa sambærilegar aðstæður fyrir aðrar mæður og börn þeirra á þeim tíma sem hætta var á að þau fengju ginMofa. Það tókst að miMu leytí. Schleisner áttaði sig hins vegar ekM á því sem sMpti mestu máli í þessu sambandi en það var notkun oh'unnar enda var þetta löngu fyrir daga sýMafræðinnar. Olían, kopaivabalsam (balsamum copaiba) var þekkt víða um lönd enda er hennar getið í lyfjaskrám og notuð til græðingar við þvagfærasýMngar og á sárum. MiMlvægi hennar felst í því að hún er náttúrulegt sótthreinsandi sárasmyrsl og kom í veg fyrir að smitefni gæti borist í naflasár sem er viðkvæmastí staðurinn á ungbarni fyrir sýk- ingu. Olían var notuð fram um aldamótin 1900 en þá kom bórsýran til sögunnar og erlendis þar sem ginMofi var útbreiddur mun einkum hafa verið notað joð. Hún var hins vegar hvergi not- uð tíl að bera á naflastrenginn og hérlendis var mælt með nýju og ósöltu smjöri. Frágangur naflans hafði lengi verið umkvörtunarefni lækna en það hafði einungis verið eitt af mörg- um atriðum varðandi meðferð á ungbörnum. Þegar Schleisner fór aftur til Danmerkur var fæðingarstofan aflögð vegna áhuga- og skeyt- ingarieysis heimamanna og jafnvel þótt hérað- slæknirinn Davidsen gerði tillögu um að breyta henni í spítala sem var vel teMð af dönskum yf- irvöldum þá sýndu innlendir aðilar því engan áhuga.4 Notkun olíunnar hélt hins vegar áfram og dauðsföll af völdum ginklofa heyrðu nær sög- unni til. Það hefði þurft gagngerar breytíngar á venjum og lifnaðarháttum fólks til að koma í veg fyrir að smit bærist úr umhverfinu en við slfku var ekM að búast á þessum tíma. En hvernig smituðust börnin? Niðurstaða Baldur Johnsens sem kannaði sögu ginMofans ítarlega er; ,Af öllu þessu ... verður ekM ráðið í sérstakan smit- bera öðrum fremur meðal dýra en vafalaust tengist útbreiðsla veiMnnar atvinnuháttum og ýmsum búskaparháttum þar sem mold getur borist inn í hús beint eða óbeint. I mold og saur verður að sækja smitefnið þar sem það lifði í ein- hvers konar dvalarástandi. Óþrifaleg umgengni og þrengsli gefa góðan hindrunarlausan farveg fyrir smitefni... Eitt er víst, þar sem sótt- kveikjan er alls staðar nálæg mun hún hafa þrif- ist vel í hlýjum hreiðrum og holum bjargfugla í feitum jarðvegi fuglabyggðarinnar, engu að síð- ur en í fjósum og öðrum skýlum búpenings."6 Þannig er hún til staðar í umhverfinu og berst í naflann með naflabindunum eða vatninu sem börnin eru böðuð upp úr. Schleisner áttaði sig ekM nákvæmlega á því hvað olli ginMofanum en með því að útiloka umhverfisþættina inni á stofnun var hægt að sigrast á vandanum. Miasma-kenningin, þ.e. að sjúkdómar smituð- ust með eitruðum lofttegundum, var enn ráð- andi og formlega heldur hann tryggð við hana en gamlar sögur úr Vestmannaeyjum segja að Schleisner hafi talað um að eitthvert smitefni gæti borist í fólk frá lundum. Sagan um ginMofann í Vestmannaeyjum er lýsandi dæmi um baráttu heilbrigðisyfirvalda gegn ógnvænlegum staðbundnum sjúkdómi. Frá því að yfirvöldum berast fyrst upplýsingar um ástandið er unnið sMpulega að því að kanna málið og síðan að grípa til viðeigandi ráðstafana. Þegar í bós kemur að eyjaskeggjar fara ekM að þeim fyrirmælum sem gefin eru og talin voru nauðsynleg til að draga úr ungbarnadauðanum þá er sMpaður sérstakur læknir. Þegar það dugir ekM til er sendur sérstakur erindreM sem starfar með lækninum í Vestmannaeyjum að því eina verkefni að kveða niður ginMofann og teMn er í notícun fæðingarstofa, sú fyrsta á íslandi. Þegar Schleisner hafði dvalið eitt ár í Vest- mannaeyjum og séð verulegan árangur af starfi sínu hélt hann til Reykjavfkur og hitti land- 8 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS - MENNING/USTIR 26. FEBRÚAR 2000

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.