Morgunblaðið - 05.04.2004, Blaðsíða 20

UMRÆÐAN
20 MÁNUDAGUR 5. APRÍL 2004 MORGUNBLAÐIÐ
HÉR á dögunum birtist í DV frétt
um að fjórtán ára stúlka hefði kært
ungan mann austur í Biskups-
tungum fyrir að hafa átt við sig sam-
ræði. Stúlkan dvaldi á
meðferðarheimili sem
foreldrar unga manns-
ins reka, en atburð-
urinn átti að hafa gerst
í hestaferð heimilisins
síðastliðið sumar fyrir
tæpu ári.
Um er að ræða Með-
ferðarheimilið að
Torfastöðum í Bisk-
upstungum og ungi
maðurinn heitir Fann-
ar Ólafsson. Þar sem
ég hef þekkt fjölskyld-
una á Torfastöðum til
margra ára get ég ekki horft á það
aðgerðarlaus hvernig unglingsstúlka
sem á við erfiðleika að stríða er látin
ræna Fannar ærunni með aðstoð DV
og koma illu orði á meðferðarheim-
ilið og foreldra hans, Ólaf Einarsson
og Drífu Kristjánsdóttur, sem það
reka.
Fyrst um DV
Það er vítaverð framkoma að fjöl-
miðill skuli birta ítarlega og rúm-
freka umfjöllun bæði með myndum
og nöfnum um þessa ásökun, sem
bæði er ókönnuð og ósönnuð. Nú ber
vel í veiði. Opinber aftaka án dóms
og laga skal fara fram. Ósannaðri og
ég fullyrði ósannri ásökun er slegið
upp á þann hátt að sem flestir sjái.
Umfjöllunin á að fest-
ast í minni fólks. Fyrir
þá sem ekki þekkja til,
skilur svona „frétt“ eft-
ir mikið óbragð í munn-
inum, því ásökunin er
alvarleg. Höfum það
hugfast að hægara er
að komast í munn fólks
en komast út úr honum
aftur. Þeim blaðamönn-
um sem svona frétt
vinna er fullljóst að um-
fjöllunin ein og sér,
óháð sannleiksgildi
hennar, setur blett á
æru viðkomandi. Heigulsháttur
blaðamennsku sem gerir út á æru-
meiðingar byggist á siðfræði nafn-
leysisins, persónulegs ábyrgð-
arleysis. Félagarnir Hitler og Stalín
gerðu það að þungamiðju ofsókna
sinna að verðlauna nafnlausa upp-
ljóstrara. DV greiðir eða hefur greitt
peninga fyrir nafnlausar „fréttir“ og
er hreykið af.
Mannætur kölluðu hinir fornu
drúídar þá sem ekkert mannorð gátu
látið óáreitt. Hugmyndafræðingar
ærumeiðinga bera gjarnan fyrir sig
bæði göfuga upplýsingaskyldu og
heilagt prentfrelsi til að réttlæta sig.
Réttara er að DV þarf fórnarlömb til
að blaðið seljist og altarið þarf að
vera vel blóðugt. Það er mikið slúðr-
að í Reykjavík, hver verður næsta
fórn DV? Hefur DV enga ábyrga út-
gefendur, bara ritstjóra?
Síðan um ásökunina
Ásökun um samræði við fjórtán ára
gamla stúlku er alvarlegt mál. Slíkt
hátterni er ekkert gamanmál. Hins
vegar er það lítið skárra framferði að
ásaka saklausan mann um slíkt en
verknaðurinn sjálfur. Unglingar eru
ekki settir á meðferðarheimili að
gamni sínu. Þau eru þar vegna þess
að lífið hefur á einhvern hátt leikið
þau grátt og dagleg hegðan þeirra er
úr skorðum. Hugmyndir þeirra um
menn og málefni er oft bjöguð, sem
og tilfinning þeirra gagnvart fólki. Á
meðferðarheimili þurfa börnin að
hlýða aga sem þau eru ekki endilega
vön heima hjá sér. Sum kunna því
illa. Aginn er stór hluti af meðferð-
inni. Það er alþekkt að sumir ung-
lingar í svona tilvikum vilja losna
undan aganum og geta verið hug-
myndaríkir, þegar þeir leita leiða til
að koma sér úr meðferðinni. Það ber
því að taka ásakanir svona unglinga
með tilhlýðilegum fyrirvara en jafn-
framt verður auðvitað að rannsaka
þær ofaní kjölinn, af þar til bærum
yfirvöldum.
Ég segi þetta því ég er sann-
færður um að í því tilfelli sem hér um
ræðir er unga stúlkan að halla réttu
máli, hver sem tilgangur hennar
annars kann að vera.
Þetta er fullyrt vegna þess að ég
þekki þann sem ásakaður er bæði vel
og lengi. Hann er óvenju heil-
steyptur, lífsglaður og opinskár ung-
ur maður. Hreinlyndi hans er slíkt að
óhugsandi er að hann sé viðriðinn
þennan verknað.
Að lokum meðferðarheimilið
Meðferðarheimilið að Torfastöð-
um hefur verið starfrækt síðan 1979
af þeim sæmdarhjónum Drífu Krist-
jánsdóttur og Ólafi Einarssyni. Það
er einstök elja í svo slítandi og er-
ilsömu starfi. Þetta hefur verið
þeirra lífsstarf sem þau hafa lagt allt
sitt í sölurnar fyrir þessa starfsemi.
Árangur starfs þeirra mælist í
ánægðu ungu fólki sem þau hafa að-
stoðað við að þroskast og komast á
réttan kjöl í lífinu, já ungu fólki sem
glímdi við erfiðleika sem auðveldlega
hefðu getað leitt það á útnára lífsins
og til glötunar. Um þetta geta þeir
fjölmörgu unglingar vitnað sem dval-
ið hafa hjá þeim lengur eða skemur.
Þau hafa verið frumkvöðlar í með-
ferðarmálum og lagt með daglegu
uppeldisstarfi sínu meira af mörkum
en nokkur annar aðili hérlendis, og
hefur þó margt verið vel gert á því
sviði. Og um það get ég vitnað að
ekki hefur íslenska ríkið talið sig
þurfa að reiða fram háar fjárhæðir til
þeirra hjóna í áranna rás eða sýna
þeim nokkurn minnsta þakklæt-
isvott fyrir stórmerkilegt og óeig-
ingjarnt starf þeirra. Það virðist
vera hluti af mannlegu lífsviðhorfi að
hafa meira gaman af neikvæðum
fréttum en uppbyggilegum. Fjöl-
miðlar hafa ekki haft í hávegum upp-
eldisstarf þeirra hjóna um áratuga
skeið. Ekkert viðtal við unga mann-
eskju sem náði beygjunni með þeirra
hjálp. Engin frásögn af glöðum for-
eldrum sem endurheimtu barnið sitt.
Sennilega selst það illa.
Siðvitund góðra manna má ekki
láta það viðgangast að áratuga, ár-
angursríkt uppeldisstarf verði lagt í
rúst af óvitum.
Mannorð og mannætur
Þröstur Ólafsson skrifar um
fjölmiðla ’Höfum það hugfast aðhægara er að komast í
munn fólks en komast
út úr honum aftur.‘
Þröstur Ólafsson
Höfundur er hagfræðingur.
TÓNLISTARFÉLAGIÐ í
Reykjavík var stofnað árið 1932 í
Hljómskálanum í Reykjavík með
skýran og einfaldan
tilgang: Vakinn skal
með þjóðinni skiln-
ingur á tónlist, efld
skal tónmennt Íslend-
inga sjálfra. Leyst skal
fjárhagsleg þörf þess-
ara tveggja stefnu-
miða. Svo mörg voru
þau orð en mörkuðu
engu að síður upphaf
að starfi sem bar uppi
íslenskt tónlistarlíf í
áratugi með ótrúlega
margþættu tónleika-
haldi þar sem heims-
þekktir listamenn
komu við sögu. Eitt af
mikilvægustu verk-
efnum Tónlistar-
félagsins frá upphafi
hefur verið að vera
fjárhagslegur og
rekstrarlegur bak-
hjarl Tónlistarskólans
í Reykjavík.
Vanþekking er
mesti og versti
óvinur okkar
Sumir segja að Tónlistarskólinn í
Reykjavík hljóti að vera best
geymda leyndarmál mennta-
kerfisins og hafa ýmislegt til síns
máls. Það er ekki einu sinni almennt
vitað hvar skóli sem starfræktur
hefur verið frá árinu 1930 er til húsa
í höfuðborginni. Enn færri gera sér
grein fyrir því lykilhlutverki sem
skólinn hefur gegnt í tónlistarlífinu
sem við gefum okkur stundum að sé
nánast sjálfsprottið og að ekkert
geti við því hróflað úr þessu. Það er
fjarri sanni. Ragnar í Smára átti
frumkvæði að stofnun skólans.
Hann skildi að án menntunar ætti
tónlistarlífið í landinu sér enga von
– enga framtíð, og ákvað að taka til
óspilltra málanna. Hann fékk í lið
með sér dr. Pál Ísólfsson og saman
mynduðu þeir tvíeyki metnaðar og
eldmóðs sem skilaði sér í glæsi-
legum árangri nemenda skólans og
hefur ennfremur skilað sér af fullum
krafti beint út í tónlistarlífið sjálft.
Það var fengur að dr. Páli í stöðu
skólastjóra. Hann sagði við fyrstu
setningu skólans: „Vanþekking er
mesti og versti óvinur okkar, einnig
á sviði tónlistarinnar.“ Til nemenda
talaði hann af þunga og
sagði að af þeim yrði
„heimtuð und-
anfærslulaus ástundun
við námið, ströng
stundvísi og stöðugur
áhugi fyrir því að nota
alla kennslukrafta sem
til verða.“ Þrátt fyrir
margvíslegar breyt-
ingar er grunnhljóm-
urinn í starfsemi skól-
ans enn sá sami.
Góður listaskóli er
veganesti fyrir lífs-
tíð
Vorið 2003 höfðu 766
nemendur útskrifast
úr skólanum með 808
lokapróf. Það segir
sína sögu þegar litið er
á fyrstu mynd sem
tekin var nemendum
og kennurum skólans
að nánast hver nem-
andi skapar sér síðar á
lífsleiðinni sess í tón-
listarsögunni og ótrú-
lega margir verða
máttarstólpar sinnar listgreinar.
Hver einasti útskriftarárgangur
hefur á að skipa tónlistarmönnum
sem hafa látið að sér kveða. Þegar
Sinfóníuhljómsveit Íslands er hleypt
af stokkunum tuttugu árum eftir
stofnun skólans voru nánast allir ís-
lenskir hljóðfæraleikarar hennar
fyrrverandi nemendur skólans og er
svo enn í dag rúmlega 73 árum síð-
ar. Skólinn hefur hlotið viðurkenn-
ingu á stöðu sinni með aðild að er-
lendum samtökum tónlistarháskóla í
Evrópu enda starfað fram til þessa
að mestu sem framhaldsskóli og
tónlistarskóli á háskólastigi. Mik-
ilvægt er að fræðsluyfirvöld ríkis og
sveitarfélaga móti stefnu varðandi
tónlistarnám á háskóla- og fram-
haldsskólastigi og skilgreini hlut-
verk hinna einstöku menntastofn-
ana. Óvissa sem ríkir um
kostnaðarskiptingu ríkis og sveitar-
félaga veldur því að ekki hefur verið
unnt að setja skýr markmið og
skipuleggja framhaldsstigið eins og
aðkallandi er orðið, einkum eftir
stofnun Listaháskóla Íslands. Taka
verður tillit til þess að samsetning
nemendahópsins og námshraði er
með allt öðrum og flóknari hætti en
í almennum menntaskóla eða há-
skóla, þó ekki væri nema það að tón-
listarnám er að mestu einkanám.
Listrænn þroski kemur auk þess
ekki eftir pöntun. Hvetjandi og mót-
andi umhverfi listaskóla er vega-
nesti og þekkingarbrunnur sem sótt
verður í alla ævi.
Afdrifarík yfirlýsing
Á síðasta kjörtímabili átti ég frum-
kvæði að stofnun nefndar sem
fjallaði um fyrirkomulag tónlistar-
náms í borginni. Vildi ég freista
þess að fá fram skynsamlega um-
ræðu um þennan málaflokk sem
leitt gæti til jákvæðra aðgerða en á
það hafði skort verulega að mínu
mati. Var það m.a. niðurstaða
nefndarinnar að eðlilegt sé að
heimasveitarfélög tónlistarnemenda
greiði kostnað umfram skólagjöld
sem hlýst af veru nemenda í skólum
í Reykjavík. Fordæmi eru fyrir því
fyrirkomulagi. Í umræðum í nefnd-
inni var hins vegar lögð áhersla á að
aðferðir við endurgreiðslur heima-
sveitarfélaga verði, áður en slíkt
kerfi yrði tekið upp, að leysa á vett-
vangi sveitarfélaganna sjálfra. Ann-
að komi ekki til greina. Reykjavík-
urborg ber ákveðnar skyldur sem
höfuðborg landsins gagnvart lands-
mönnum öllum og augljóslega hvílir
á henni sú grundvallarskylda að
stuðla ekki að mismunun. Samn-
ingar á milli sveitarfélaga geta
vissulega tekið nokkurn tíma og
reynt á þolinmæðina enda marg-
þættir en samningsaðilar verða að
hafa úthald til þess að fara í þá
vinnu og ætla henni þann tíma sem
eðlilegt er. Fræðsluráð Reykjavíkur
kaus hins vegar að lýsa því einhliða
yfir að hætt væri fjárhagslegum
stuðningi við tónlistarnám nemenda
sem búa utan borgarinnar og setti
það alfarið á ábyrgð tónlistarnem-
enda og tónlistarskóla hvort samn-
ingar við heimasveitarfélag nem-
andans tækjust. Þetta samrýmist á
engan hátt nútímahugmyndum um
stjórnsýslu enda sú staða sem tón-
listarnemendur og tónlistarskólar
eru settir í bæði ósanngjörn og
óréttlát. Átti þetta óvænta útspil, að
því er virðist, að flýta fyrir samn-
ingum um kostnaðarþátttöku ann-
arra sveitarfélaga, en svo varð ekki.
Sanngjarnara gagnvart nemendum
og skólum hefði verið ef fræðsluráð
Reykjavíkur hefði annast innheimtu
námskostnaðar hjá viðkomandi
heimasveitarfélögum sjálft án milli-
göngu nemenda og skóla. Reynslan
sýnir að nemendur sækja til höf-
uðborgarinnar til frekara tónlistar-
náms þegar þeir hafa fullnýtt þau
tækifæri til náms sem bjóðast þeim í
sinni heimabyggð. Margir þeirra
sem koma utan af landi til tónlistar-
náms sækja eftir inngöngu í Tónlist-
arskólann í Reykjavík. Þess vegna
hefur þetta mál og afleiðingar þess
brunnið á starfsfólki skólans sem
lagt hefur á sig ómælda vinnu til að
lágmarka það fjárhagslega tjón sem
skólinn augljóslega mun verða fyrir
og að tryggja það að efnilegir tón-
listarnemendur, hvaðan af landinu
sem þeir koma, geti átt þess kost að
leita sér frekari menntunar.
Kostnaðargreining í opinber-
um rekstri er nauðsynleg
Kostnaðargreining og kostn-
aðarskipting á milli sveitarfélaga
með það að markmiði að sá sem not-
ar þjónustu hins opinbera greiði
jafnframt fyrir hana er af hinu góða
og í raun nauðsynleg. Í þeim efnum
verður þó seint hægt að setja end-
anlegar og skýrar línur og má nefna
þess ýmis dæmi, einkum á höf-
uðborgarsvæðinu. Slíkri skiptingu
er hægt að koma á varðandi náms-
kostnað en ekki sæmandi að gera
það með þeim hætti sem gert var
gagnvart tónlistarnemendum sem
búa á landsbyggðinni. Hef ég ekki
heldur trú á því að það hafi verið til-
gangurinn. Það verður því að hraða
samningum sveitarfélaga hvað þetta
varðar og ljúka þeim sem fyrst.
Gangi það ekki eftir er óhæfa af
fræðsluyfirvöldum höfuðborgar að
halda áfram á sömu braut með því
að ýta sínum vandamálum óleystum
á undan sér og til þeirra sem síst
skyldi. Þeim tilmælum er beint til
Fræðsluráðs að hlífa tónlistarnem-
endum og tónlistarskólum þar til
það hefur sjálft unnið sína heima-
vinnu.
Best geymda
leyndarmálið
Júlíus Vífill Ingvarsson
skrifar um Tónlistarskólann
í Reykjavík
’Það er ekkieinu sinni al-
mennt vitað hvar
skóli sem starf-
ræktur hefur
verið frá árinu
1930 er til húsa í
höfuðborginni.‘
Júlíus Vífill Ingvarsson
Höfundur er lögmaður og formaður
stjórnar Tónlistarfélags Reykjavíkur
og Tónlistarskólans í Reykjavík.
Nemendur og kennarar Tónlistarskólans í Reykjavík fyrsta námsveturinn,
1930–1931. Á myndinni eru m.a.: Svanhvít Egilsdóttir, síðar prófessor í
Vínarborg, önnur frá vinstri í fremstu röð og Rögnvaldur Sigurjónsson pí-
anóleikari sem situr lengst til vinstri í annarri röð. Önnur frá hægri í þeirri
röð er Margrét Eiríksdóttir sem árið 1946 varð fyrsti skólastjóri Tónlistar-
skólans á Akureyri. Dr. Páll Ísólfsson skólastjóri situr lengst til vinstri í
miðröð en fyrir miðju þeirrar raðar situr dr. Frans Mixa yfirkennari og
lengst til hægri í sömu röð situr Björn Ólafsson, síðar konsertmeistari Sin-
fóníuhljómsveitar Íslands. Hallgrímur Helgason tónskáld situr aftast fyrir
miðju en standandi lengst til hægri er Ragnar Jónsson í Smára.