NT - 04.12.1984, Qupperneq 8

Einar
Hannesson:
■ Klak og eldi á laxi og
silungi hefur seinustu áratugi
verið hlutfallslega mest á land-
inu í Reykjavík og í Gull-
bringu-og Kjósarsýslu. Þetta
má m.a. rekja til laxaklaks við
Elliðaár um áratuga skeið og
hagstæðra náttúruskilyrða hér
á Reykjanessvæðinu. Þau gæði
felast í gnægð af lindarvatni,
heitu vatni úr iðrum jarðar,
auk hins heita jarðsjávar á
utanverðu Reykjanesi. Er þá
ógetið um hina gífurlegu gufu-
orku, sem bíður þess að verða
beisluð fyrir m.a. fiskeldið.
Brautryðjendastarf
í hafbeit
Eins og kunnugt er hefur
verið unnið brautryðjendastarf
í laxeldisstöðinni í Kollafirði í
laxahafbeit, en fyrsti laxinn
skilaði sér inn í stöðina 1964.
Eru því liðin 20 ár frá þeim
tímamótum. Alls hafa um 40
þúsund laxar úr sjó gengið inn
í Kollafjarðarstöðina þessi 20
ár en það er svipað og laxveiðin
á landinu s.l. sumar. Með
starfseminni í Kollafirði hefur
verið lagður góður grundvöllur
að stórfelldri hafbeit á laxi.
Stöðugleiki hefur um árabil
verið í endurheimtu göngu-
seiða sem fullvaxinn lax úr sjó.
Sama gildir um sleppingu
gönguseiða af Kollafjarðar-
stofni, sem Lárósstöðin hefur
fengið og höfð hafa verið í
netkvíum um skeið áður en
Þriðjudagur 4. desember 1984 8
Vettvangur
þeim var sleppt til sjávar. Að
vísu voru heimtur á þessu ári,
bæði í Kollafirði og Lárós
lakari en undanfarin ár, og
kemur það að þessu sinni heim
við lélegar heimtur villta laxins
í ám landsins. Það minnir okk-
ur á að við verðum að beygja
okkur fyrir óhagstæðum
skilyrðum í náttúrunni (um-
hverfi fisksins í sjó).
Öld liðin frá því
laxaklak hófst hérlendis
Fyrsta laxaklak hér á landi
var að Reynivöllum í Kjós árið
1884 og eru því 100 ár á þessu
hausti frá því að sú klakstarf-
senti hófst. Það var séra Þor-
kell Bjarnason, sem sá um
klakið. En áður hafði Arthur
Feddersen, danskur fiski-
Skriður að komast
á laxahafbeitina
fræðingur lagt á ráðin í þessu
skyni og fengið til landsins
sænskan mann, Johnsen að
nafni, til að leiðbeina séra
Þorkatli um laxaklakið.
10milljóna göngu-
seiðastöð í
Vogum
Nýlega var frá því greint í
fjölmiðlum, að stefnt væri að
því að reisa stóra hafbeitarstöð
á Vatnsleysuströnd á næstu
árum. Fuílbyggð 1989 mun
stöðin eiga að geta framleitt
árlega 10 milljónir gönguseiða
af laxi. Það er Fjárfestingarfé-
lag íslands og erlent fyrirtæki,
sem standa fyrir stórfram-
kvæmd þessari.
Vandaður undirbúningur
Undirbúningsstarf á vegum
nefndra aðila í Vogum hefur
m.a. farið fram á vettvangi
seinustu þrjú árin, þar sem
sleppt liefur verið gönguseið-
um af laxi af Kollafjarðar-
stofni. Það hefur verið gert
árlega þessi ár og hafa full-
vaxnir laxar skilað sér úr sjó.
Jafnframt hefur verið reynt að
búa í haginn fyrir göngulaxinn
seinasta spölinn inn í hafbeit-
arstöðina í Vogum.
Heppileg staðsetning
Vissulega má segja, að það
sé engin tilviljun, að hafist sé
handa um byggingu stórrar
stöðvar í Vogum og henni sé
þannig valinn staður á Reykja-
nesi. Það er rétt. Búið er að
sýna fram á með þróaðri haf-
beitarstarfsemi í Kollafirði, að
möguleikar eru glæsilegir í,
þessari grein búskapar á Vest-
urlandi, það hefur hafbeitar-
stofninn í Kollafjarðarstöðinni
sannað. Þá hefur seinustu ár
verið, sem kunnugt er, rekin
hafbeit hjá Pólarlaxi h.f. í
Straumsvík, sem einnig lofar
góðu, þó að vissir byrjunarörð-
ugleikar hafi sagt til sín, eins
og eðlilegt er.
■ Fortjörn í laxcldisstöðinni
í Kollafirði. Á 20 árum hafa
um 40 þúsund laxar úr sjó
synt hér inn í stöðina.
Mynd Einar Hannesson
Herstöðvaandstæðingar
Ratsjárstöðvar augu og
eyru kjarnorkuherafla
■ Landsráðstefna Samtaka
herstöðvaandstæðinga 25. II.
1984.
Samtök hcrstöövaandstæö-
inga héldu árlega landsráð-
stefnu sína í Reykjavík, 25.
II. 1985. Það sem mesta at-
hygli vakti var erindi Malc-
holm Spavens um ratsjármál-
in. Þar kontu fram ýmsar upp-
lýsingar sem almenningur á
Islandi hefur ekki haft aðgang
að og upplýsingar sem stangast
á við opinberar yfirlýsingar um
eðli og tilgang þessara stöðva.
Allar líkur eru á að stöðvarnar
verði af j>erðinni „General
Electric ÁN/FPS 117". Þær
eru til hernaðarþarfa fyrst og
fremst. Þærgeta nýst almennu
flugi en það hlutverk situr
jafnan á hakanum gagnvart
hernaðarþörfunum. Fyrir
Landhelgisgæslu og fiskiflota
eru stöðvarnar gagnslausar.
Stöðvar þcssar eru sjálfvirkar
og fjarstýrðar. Talið er að 3
viðgerðar og tæknimenn geti
annast allt viðhald og rckstur.
Stöðvarnar eru hlekkir í rat-
sjárkeðju sem nefnist North
Átlantic Defence System
(NADS). Westley McDonald
hershöfðingi, yfirmaður
bandaríska flotans á N-Atl-
antshafi og æðsti yfirmaður
NATO-heraflans á sama svæði
(mikill maður McDonald) lýsti
þessari keðju fyrir hermála-
nefnd bandaríska þingsins og
sagði þar að hún væri gerð til
að veita skjótar og glöggar
upplýsingar til varnar her-
stöðvum á íslandi og mikilvæg-
ar viðvaranir til verndar
bandaríska flotanum á norður-
slóðunt. Þar að auki ætti hún
að koma að gagni viö að verja
sjóleiðina yfir N-Atlantshaf,
sent bráðnauðsynlegt er vcgna
hugsanlegra liðs- og birgða-
tlutninga til Evrópu.
Hér skýtur nokkuð skökku
við ummæli ýmissa íslenskra
embættismanna unt að ratsjár-
stöðvar þessar séu ekki hern-
aðarmannvirki, að þær konti
almennu flugi, flota og Land-
helgisgæslu að miklu gagni og
að rekstur þeirra bjóði upp á
allmörg ný atvinnutækifæri í
nágrannabýggðarlögum
þeirra.
Ályktun um pólitískar
áherslur SHA1985
Á árinu 1985 verða liðin 40
ár frá helsprengjuárásunum á
japönsku borgirnar Hírósíma
og Nagasakí. Þessara atburða
mun minnst allsstaðar þar sem
friðarhreyfingar eru nokkurs
megnugar og það niun setja
ntark sitt á störf og pólitísk
áherslumál SHA á næsta ári. -
Aldrei aftur Hírósíma - Aldrei
aftur Nagasakí-verða kjörorð
ársins og með þau að leiðar-
ljósi verður hert á baráttunni
fyrir Kjarnorkufriðlýsingu ís-
lands og kjarnorkuvopnalaus-
um Norðurlöndunt. Kjarn-
orkufriðlýsingu landsins skal
tryggja meðstjórnarskrárgrein
og kjarnorkuvopnalaus
Norðurlönd má tryggja skv.
tillögum norrænna friðarhreyf-
inga er samþykktar voru í
Reykjavík í apríl 1983.
Ándófið gegn eflingu og ný-
sköpun bandarísku herstöðv-
anna á íslandi er tengd þessari
baráttu órofa böndum. Rat-
sjárstöðvum hersins fyrir norð-
an og austan er ætlað að vera
augu og eyru þess kjarnorku-
herafla -sem sveimar um
norðurhöf og reiðubúinn er
nótt sent dag að fremja á ný
voðaverk cins og í Hírósíma
og Nagasakí. í Helguvík verð-
ur eldsneytisforðinn og áætluð
neðanjarðarstjórnstöð á
Keflavíkurflugvelli er hluti af
miðtaugakérfi hernaðaró-
freskjunnar.
Ályktun gegn kjarnorku-
vopnastefnu íslenskra
stjórnvalda
Samtök herstöðvaandstæð-
inga átelja íslensk stjórnvöld
harðlega fyrir að hafa, á Alls-
herjarþingi Sameinuðu þjóð-
anna, staöið gegn tillögu og
áskorun á kjarnorkuveldin um
að þau skuldbindi sig til að
beita ekki kjarnorkuvopnunt
að fyrra bragði.
í þessari afstöðu íslensku
ríkisstjórnarinnar kcmur fram
þjónkun við kjarnorkuvopna-
stefnu NATO, en bandalagið
hefur ávallt áskilið sér rétt til
að beita kjarnorkuvopnum að
fyrra bragði. Andstaða gegn
þessari kjarnorkuvopnastefnu
fer nú vaxandi og á Állsherjar-
þingi Sameinuðu þjóðanna
SHA berjast fyrir því að
tekin veröi upp gerbreytt utan-
ríkisstefna þar sem ísland hasli
sér völl meðal þjóða sem ávallt
og skilyrðislaust leggjast gegn
kjarnorkuvígvæðingu en snúi
baki við ríkjandi herstöðva- og
kjarnorkuvopnastefnu.
Samtökin vilja að banda-
rískt herlið liverfi burt af (s-
landi, landið fari úr NATO og
aldrei komi til þess framar, að
erlent herveldi noti land og
þjóð hernaðarhagsmunum sín-
um til framdráttar.
Markmiðið er, að ísland
verði friðlýst land í bandalagi
með ríkjum sem afneita kjarn-
orkuvopnum og vopnaðri vald-
beitingu þjóða í milli.
greiddi eitt af aðildarríkjum
NATO, Grikkland, atkvæði
með áðurnefndri tilllögu.
Því miður hafa íslensk
stjórnvöld hunsað friðarvið-
leitni Allsherjarþingsins áður.
Skemmst er þess að minnast er
þau í fyrra og hittifyrra neituðu
að styðja tillögu um bann við
framleiðslu á kjarnorku-
vopnum og er þau neituðu að
styðja fordæmingu á fram-
leiðslu nifteindavopna.
Þetta kjarnorkuvopnadaður
er óþolandi og óafsakanlegt og
því verður að linna. Samtök
herstöðvaandstæðinga skora á
ríkisstjórn íslands að láta rödd
þjóðarinnar á alþjóðavett-
vangi hljóma í þágu friðar og
lífsstefnu en ekki í þágu kjarn-
orkuvopna og gereyðingarhót-
ana.
Guðmundsson. / VXSlkíN
að frétta hér um frændgarð
ýmsra þjóðkunnra manna en
þeir eru ntargir af þessum slóð-
um eins og öðrum. Sama máli
gegnir um réttdæmi í mannlýs-
ingum en höfundur gerir sér
far um að lýsa fólkinu og tekst
oft lystilega að skilgreina það
með fáum orðum. Það er gert
af hreinskilni og hispursleysi.
Sem dæmi er þetta:
„Sigurður bjó við góðan hag
og þótti búþegn góður. Hann
var hæglætismaður, greindur í
meðallagi, en ekki snyrtimenni
í búnaði eða háttum, klaufskur
nokkuð í framgöngu og at-
höfn, greiðamaður mikill og
manna gestrisnastur. Áttu um-
renningar hjá honum jafnan
góðu að mæta, þó var talið, að
Guðrún kona hans hefði ekki
átt þar að hlut minni. Ólík
voru hjónin um margt. Hún
var skapstór, ráðrík og sögð
bæði vera húsfreyjan og hús-
bóndinn. Glaðvær var hún og
góðlát, en ekki aðgætin, en
skörungskvendi í geði og
Hispurslaus hreinskilni
Eiður Guðmundsson, Þúfna-
völlum
Ritsafn III.
Búskaparsaga í Skriðuhreppi
forna.
Bókaútgáfan Skjaldborg.
■ Ritsafn Eiðs hófst með riti
urn Móðuharðindin, mann-
fellinn ntikla, og það fólk sem
þá bjó í Skriðuhreppi hinum
forna. Annað bindið var svo
búskaparsagan sem nú er fram
haldið. Hér er sagt frá fólki 11
jarða frá því eftir Móðuharð-
indin og frani til 1970.
Þetta er mikið heimildarrit
um eyfirska mannfræði. Höf-
undur rekur ábúendur hverrar
jarðar og gerir nokkuð grein
fyrir niðjum þeirra þó að auð-
vitað sé það fjarri því að vera
tæmandi niðjatal.
Sá sem athugar þetta úr
fjarlægð hefur vitanlega enga
kunnáttu til að dæma um fræði-
mennskuna þó að gaman þyki
framkvæmd, örgeðja og raun-
góð."
Trúlegt má telja að ekki séu
allir sáttir við suntar mannlýs-
ingar Eiðs. T.d. segir hann á
einum stað: „Börn áttu þau
nokkur. Öll voru þau léleg að
gerð. Var þar um kennt illu
uppeldi. Má og alltaf við því
búast, þegar faðirinn er
grimmlyndur hrotti en móðirin
heimsk væfla, eins og hér var.
Annars var kynið gott í allar
ættir, að því er vitað var.“
Nokkrir þættir eru hér um
einstaka menn og er sá miklu
lengstur sem segir frá Guð-
mundi á Þúfnavöllum, föður
höfundar. Hann er meira en
230 blaðsíður. Ekki er annað
að sjá en Eiður lýsi foreldrum
sínum af sama hispursleysi og
hreinskilni sem öðrum.
Hér er ekki tóm til að bera
saman frásagnir eldri og yngri
en síst er því að neita að mér