Tíminn - 17.03.1977, Blaðsíða 17

Tíminn - 17.03.1977, Blaðsíða 17
Fimmtudagur 17. marz 1977 T7 Hermóður Guðmundsson Arnesi FÆddur 3. mai 1915 dáinn 8. marz 1977 Mikill baráttumaður er fallinn. Meö Hermóði í Arnesi er hniginn einn sókndjarfasti og skeleggasti foringi islenzkra bænda á siðari árum. Hann var vigfimur en.þó umfram allt þolgóöur i orustunni og gaf ekki eftir fyrir þann málstaö, sem hann taldi réttan. Hermóöur var fæddur á Sandi i Aðaldal, niundi sonur hjónanna Guðmundar Friðjónssonar bónda og skálds á Sandi og konu hans, Guðrúnar Oddsdóttur. Alls urðu þau systkin á Sandi tólf, tvær systur og einn bróðir voru yngri en Hermóður. Ættir þeirra for- eldra Hermóðs verða hér ekki raktar. Þær eru vel þekktar og m.a. raktar I bok Þórodds frá Sandi um föður þeirra. Þar, og i bók Þórodds um húsfreyjuna á Sandi, er sagt frá Sands- heimilinu, þegar Hermóður og systkin hans alast þar upp. Hermóður gekk i Laugaskóla 1936 og 1937-'38 og fór siðan að Hólum i Hjaltadal og lauk þar búfræðiprófi 1939. Þessi sumur var hann að heiman i sumarvinnu á Raufarhöfn til að afla fjár til skóladvalar og svo til að hafa eitt- hvað á milli handa, er hann hóf búskapinn. Þann 4. mai 1940 gekk Hermóður að eiga Jóhönnu Stein- grimsdóttur Baldvinssonar skálds og bónda I Nesi i Aðaldal. Þau hófu þá búskap i Nesi og bjuggu fyrstu árin i sambýli við Steingrím. 1945reistu þau nýbýlið Arnes á hálfu Neslandi. Er skemmstaf þviaðsegja, aö býlið, sem þau byggðu frá grunni, er nú með þekktustu býlum þessa lands fyrir ræktun, myndarlegar byggingar og mikil búskapar- umsvif. Enn þekktara er þó og verður Arnes I Aðaldal af Hermóði sjálfum og þeim hjónum báðum, svo sem siðar veröur að vikið. ÞeimHermóði og Jóhönnu varð fjögurra barna auðið. Þau eru: Völundur Þorsteinn, fæddur 1940, búfræðikandidat, kvæntur Höllu Loftsdóttur. Þau búa i Alftanesi, býli, er þau byggðu i Arneslandi. Sigriður Ragnhildur, fædd 1942, giftStefáni Skaftasyni, ráöunaut. Þau hafa einnig byggt sér hús f Arneslandi, Straumnes. Hildur, fædd 1950, kennari, gift Jafet Ólafssyni, viðskiptafræði- nema. Þau búa I Reykjavfk. Hilmar, fæddur 1953, bóndi i Arnesi. Kvæntur Aslaugu Jóns- dóttur. 011 hafa þau börn og tengda- börn þeirra Arneshjóna verið þeim samhuga og stutt að myndarlegri uppbyggingu þar i Árnesi. Hermóöur vakti snemma athygli manna i héraðinu. Hann var kappsamur og frækinn Iþróttamaður og tók mikinn þátt i Iþrótta- og ungmennafélagsstarfi i sveit sinni og sýslu. Hann var I stjórn ungmennafélagsins Geisla I Aðaldal frá 1934. og formaður þess 1937-'43. Eftir að hann hóf búskap voru það búnaðarmálin, sem áttu hug hans öðru fremur. Hann var kjörinn formaður Búnaðarfélags Aðaldæla 1943 og var það æ siðan. 1947 var hann kosinn I stjórn Búnaðarsambands Suður-Þingeyinga og varð formaður þess 1949 og var það siðan. í stjórn búnaðarsam- bandsins vann hann að mörgum framfaramálum, braut upp á nýmælum og leiddi sambandið fram til margháttaðrar baráttu til hagsbóta fyrir bæn'dastéttina. Eftir að ákveöið hafði verið aö minnast 100 ára afmælis búnaðarsamtaka i sýslunni 1954 með ritun búnaðarsögu, beitti Hermóður sér fyrir þvi, að bók sú yrði aukin, með þvl að gefa I lýsingu með myndum af öllum býlum sýslunnar. Rit þetta, „Byggðir og bú", sem út kom 1963, varð fyrst i flokki svipaðra rita, sem siðan hafa verið gerð i mörgum öðrum sýslum og hafa notið vinsælda. Hann beitti sér fyrir stofnun Ræktunarfélags Aðaldæla eftir að lög um ræktunarsambönd voru sett, og þá þegar voru keyptar stórvirkar jarðræktarvélar. Siðar var ræktunarsambandið Arður stofnað 1958. Hermóður var alltaf formaður þess og framkvæmda- stjóri. Umsvif þess voru jafnan mikil og kom þar, sem annars staðar fram dugnaður og fram- sýni Hermóðs. Árið 1966 beitti Hermóður sér fyrir stofnun Veiðifélags Mýrar- kvislar og var formaður þess fyrstu árin. Fljótlega var þar ráðizt I byggingu mikils laxastiga og þótti það mikið átak og kostaði baráttu, sem hvíldi á herðum Hermóðs. Hermóður var kjörinn i stjórn veiðifélags Laxár 1957 og tók við formennsku þess 1968 við lát tengdaföður sins. Sem formaður þess hóf hann baráttuna til vernd- ar Laxá, sem siðar verður að vikið. Hann var formaður „Héraðsnefndar Þingeyinga i Laxármálinu", sem kosin var sumarið 1969 og skipuð var full- trúum sveitanna, sem áttu lönd sln að verja. Siðar, þegar Landeigendafélag Laxár og Mývatns var stofnað snemma sumars 1970, var Hermóður kosinn formaður þess og gegndi formennsku þar alla tið. Hermóður var kosinn I stjórn Landssambands veiðifélaga og varð formaður þess 1973. Hann var fulltrúi á aðalfundum Stéttar- sambands bænda frá Í963 og siðari árin, var hann I varastjórn þess. Fjarri mun að félagsmálastöf Hermóðs séu hér fulltalin. Það segði heldur ekki allt um þau. Meira var um það vert, að hann varhvergihálfur. í öllum þessum störfum sýndi hann frábæran dugnað og ósérhltfni. Hermóður braut upp á mörgu nýju í búskap sinum, reyndi nýjar búgreinar og var jafnan með þeim fystu að taka upp tækni og nýjungar.sem til framfara máttu horfa. Lengi stundaði hann til dæmis rófnarækt i stórum stil og með meiri tækni en annars staðar tlðkaðist. Þessi ræktun kom til viðbótar við þann búskap, sem flestum öðrum hefði þótt nóg um að sinna. Þau Jóhanna og Hermóöur voru bæði stórhuga og ekki hallaðist á um dugnaðinn. Fljótlega bárust sögur af umsvifum þeirra og þótti mörgum, sem þau hlytu að reisa sér hurðarás um 8x1. En þar sem kappinu fylgdi bæði eljusemi og úthald, sigruðu þau saman hvern hjallann af öðrum, þótt erfiðir væru. Ekki f ór hjá þvi að gestkvæmt yrði I Arnesi. Margir áttu þangað einnig erindi vegna félagsmála, enda varð heimilið brátt rómað fyrir glæsilega rausn óg gestrisni við lága sem háa. Þótt umsvif Hermóðs væru mikil og hann ynni hverja stund aö búinu, sem hann gat, virtist hann alltaf hafa tima til að sinna þeim, sem að garði bar, og hann sparaði sér aldrei ómak til að greiða fyrir mönnum. Hjálpsemi hans var mikil og einlæg. Að þvl er ég bezt veit, var Hermóður frumkvööull að þvl að bændur nýttu sjálfir til fullnustu og án milliliöa þau hlunnindi, sem felast i góðri lax- veiði. Þau hjón ráku um skeið veiðiheimili I eigin húsi, eftir að hafa endurbyggt það uppúr 1960. Siðan var byggt sérstakt veiði- heimili 1967 og hefur það tvisvar verið stækkað. Af þessu hefur fjölskyldan haft atvinnu og arður farið til uppbyggingar þar heima, sem annars hefði verið fluttur burtu. Hermóður lét þjóðmálin, i viðum skilningi þess orðs, sig alla tið miklu skipta, þó að hann gerðist aldrei stjórnmálamaöur eða færi inn I flokkabaráttu. Þar mun honum þó hafa staðið opin leið til frama. Hann var 1 upphafi sjálfstæðismaður og skrifaði þá tlðum um þjóðmál 1 Morgun- blaðið. Eftir að leiðir skildu við þann flokk, gerðist hann æ rót- tækari I skoðunum, hygg ég aö þar hafi mestu ráðið afstaðan til sjálfstæðismála þjóöarinnar, efnalegra og menningarlegra, þar vildi hann engum þola hálf- velgju eða undanlátssemi við erlend völd. Sllkt var f jarri skap- gerð hans. Um þessi mál og önnur skyld skrifaði hann margar hvatningargreinar. Það var árið 1963, að mönnum höfðu borizt oljósar fregnir af ráðageröum, sem uppi voru um stórvirkj. I Laxá viö Brúar með stiflugerð og flutningi Svartár og Suðurár i Mývatn og Laxá. Þá gerir Veiöifélag Laxár sina fyrstu samþykkt og andmælir þessum áformum. Þetta var upphaf þeirrar löngu og miklu baráttu, sem Þingeyingar urðu að heyja I meira en áratug. Næstu ár var reynt að fylgjast með málinu, en Htið var látið uppi af hálfu yfir- valda og virkjunaraöila. Það er fyrst eftir áramót 1969, að Hermóöi tókst að fá fram i dags- ljósið hverjar fyrirætlanirnar væru. Þá voru viðbárur strax orðnar þær, að of seint væri að mótmæla.Allt væri búið að skipu- leggja, aðeins eftir- að framkvæma. Það er ekki nokkur vaf i á þvl að hér réði dugnaður og harðsækni Hermóðs úrslitum. Það mátti ekki seinna vera, að þessi barátta hæfist. Saga Laxármálsins verður ekki rakin hér, en vist er, að siðar verður litið á hana, sem tlmamót i islenzkum náttúru- verndar- og umhverfismálum. Fyrir þessa baráttu hafa sjónar- mið breytzt og annað mat er nú lagt á gæði lands okkar en áður og verður þjóöinni til meiri far- sældar. Þau ár, sem baráttan i Laxármálinu stóð, eyddi Hermóður hana óhemju mikilli vinnu. Það vita þeir bezt, sem næst honum stóðu. En sú vinna var ekki og verður aldrei metin á verðlagsskrár, enda var þar um mörg ársverk að ræða á mælikvarða timareiknings- manna. Það var einmitt I þessari baráttu, sem ósérplægni Hermóðs kom skýrast fram, þó að ööru hafi verið hampað af óvinveittum aðilum, sem minna þekktu til. Barátta hvilir ætið á göfugum hugsjónum. Hermóður hafði ætið með sér I baráttunni sveitir vaskra manna . ekki aðeins heima I héraðinu heldur og vlða um landið. En hann var óumdeilanlega foringinn, það mátti ekki gleymast. Fyrir baráttu Hermóðs Guömunds- sonar og félaga hans I Laxár- málinu stendur öll islenzk bænda- stétt i þakkarskuld . Þegar Islenzkir bændur gerðu för til að heimsækja stéttar- bræður og skyldmenni í Kanada 1975, voru þau Hermóöur og Jó- hanna þar á meðal. Þá sköpuðust mikil og góð kynni bæði meðal ferðafólksins og svo á milli þess og gestgjafanna. Hermóður og Jóhanna voru ótvirætt meðal vinsælustu ferðafélag- anna, og þau nutu ferðarinnar vel, þótt erfið væri. En þvl get ég þessa hér, að það sýnir einn þátt i skapgerð Hermóðs. Eftir heimkomuna var hann sifellt að hvetja til þess, að böndin við Vestur-lslendinga yrðu treyst, og að allt yrði gert til að greiða götu þeirra, sem hingað koma. Þegar Vesturíslendingarvoru hér a ferð siðastliðið sumar, var Hermóður kominn á sjúkrahús og likamlegt þrek hans lamað. Samt sem áður var hugurinn óbugaður og eitt af þvi sem var efst i huga hans var það hvað sýsla hans og búnaöar- sambandið gætu gert fyrir þetta fólk. Jóhanna og Hermóður voru akaflega samhent hjón. Það leyndi sér ekki, að samband þeirra I bliðu sem stríðu byggðist á gagnkvæmri virðingu og trausti. Þau virtu hæfileika hvort annars og vissu að með bvl aö standa saman, nýttust þeir bezt. Enginn getur háölanga og harða baráttu einn og óstuddur. Allir eiga sinar veiku hliðar og veiku stundir. Þá er ómetanlegt að geta leitað hollráða hjá ástvinum. Jóhanna mun alltaf hafa fylgzt vel með þeim málum, sem Hermóður vann að eða barðist fyrir og þvl harðari sem baráttan var, stóö hún betur með. Það var þvi ekki að ástæðulausu, að þau komu svo oft saman sem tök voru á til þeirra funda, sem Hermdður þurfti að sækja, og vist er að það var ekki slzt hans vilji. Eftir að börn þeirra uxu til manndóms og tengdabörnin komu i hópinn, ein- kenndist fjölskyldan enn af sömu samhygöinni. Þar rikti einhig samband, sem byggt var á gagn- kvæmri viröingu og trausti. Þaö var þvi sterkur hópur, sem stóð að baki Hermóði. Hermóður var heimakær maður. Hann var aldrei lang- dvölum úr dalnum og flutti heimili sitt aldrei lengra en frá Sandi að Nesi. Þegar hann dvaldist að heiman, var það til að reka erindi heimkynna sinna eða stéttar. Þegar hann var orðinn helsjúkur og vissi aö hverju dró . og að baráttunni hlaut aö vera lokið, vildi hann dveljast heima. Hann undi ekki spitalavistum, en átti þá ósk heitasta að eyða hinztu stundunum heima. Með sameiginlegri hjálp og þrotlausri umhyggju þeirra allra, konu, tengdabarna, var hægt aö veita honum þetta. Hermóður gerðist ekki skáld á sögur eða kvæði, svo sem faðir hans, bræður og frændur margir. Hvort hann hefur langað til að yrkja ljóð er óvist. Hitt er vlst aö hann ákvað ungur að yrkja sina jörð og það gerði hann þannig, að þess verður minnzt meðan býlið hans stendur og byggð fær að dafna I dölum norður. Við sendum Jóhönnu, börnum þeirra, tengda- börnum og barnabörnum okkar innilegustu samúöarkveðjur. Jónas Jónsson fráYztafelli t Hermóður Guömundsson, Arnesi I Aðaldal er látinn, aðeins liðlega sextugur að aldri. Þaö er erfitt að sætta sig við að sjá honum á bak, ekki eldri en þetta, þegar almennt er gert ráð fyrir að þó nokkur hluti starfsævinnar sé enn framundan. Þó kynni okkar Hermóös yrðu ekki löng eru þau mér svo minnis- stæð að mér er bæði ljúft og skylt að þakka þau og minnast hans hér með fáeinum linum. Nokkur undanfarin ár átti ég þvi láni að fagna að vinna með honum að einu stærsta áhugamáli hans, islenzkum veiðimálum, en eins og kunnugt er veitti hann Lands- sambandi veiðifélaga farsæla forystu síðan vorið 1973. Ég tel það mikið lán að hafa kynnzt honum, sjónarmiðum hans og starfsháttum á þessu sviði. Mér mun ekki gleymast einlægur áhugi hans og þekking á viðfangs- efnunum, né heldur hversu ein- arðlega hann hélt fram þeim sjónarmiðum, sem hann taldi rétt vera, við hvern sem var að eiga. Samt var hann ætfð fús til að hlýöa á rök beirra, sem á öðru máli voru og bæri þaö við að hann yrði þar I minni hluta, vann hann heils hugar að framkvæmd þeirra sjónarmiða sem ofan á urðu. Eg tel Hermóð hafa verið einn þanh heiðarlegasta og heilsteyptasta mann, sem ég hef kynnzt. Þar veit ég mig mæla fyrir munn allra samstarfsmanna hans i Lands- sambandi veiðifélaga. Ég vil nú nota þetta tækifæri til að votta eftirlifandi konu hans, börnum þeirra og tengdabörnum einlæga samúð mlna vegna andláts hans. En þótt ævi Hermóðs yröi ekki lengri en þetta, auðnaðist honum það, sem fáum einum tekst. Hann haföi slik áhrif á samtið sina, að marka mun varanleg spor I fram- vindu þjóðarsögunnar. Þegar hann og ýmsir sveitungar hans töldu svo mjög gengið á rétt sinn, að öryggi og hagsmunum byggðarinnar væri stefnt i voða, gekk hann fram fyrir skjöldu og veitti öflugt viðnám. Þvl er ekki að leyna, að ýmsir stéttarbræðra hans töldu þar við svo stóran aö deila, að ósigur væri vis og orustan fyrirfram töpuð. Hafi sllkar hugsanir nokkru sinni flogið að Hermóði heitnum, þá hefur hann frekar valið þann kostinn, sem hefjulegri er, að falla með sæmd fremur en að una þvi, sem hann taldi rangt. — En ég ætla ekki að rekja þá sögu hér. Viö vitum öll aö Her- móður stóð ekki einn 1 baráttunni, heldur fremstur I flokki ódeigra og samhentra manna. Við vitum lika um þann sigur, sem að lokum vannst. En við munum aldrei kynnast til fulls þvi mikla og fórnfúsa starfi, sem að baki lá. Hitt vitum við, aö ein- ungis örfáir menn hafá til aö bera þá þrautseigju, staðfe'stu og kjark, sem þarf til að leiða jafn torsótta baráttu fram til sigurs. Þessum eiginleikum var Hermóður gæddur í rlkum mæli, og þvi er það, að Laxárdalurinn er enn óspilltur. Þarna var þó meira i hufi en það eitt. Ég tel aö framtiðin muni sýna, að endalok Laxárdeilunnar marki timamót, þar sem náttúru- og landverndar- mönnum tókst loks að snúa vörn I sókn. Þesa gætir viða. Siðan þá hefur til dæmis verð tekið mun meira tillit til réttar og hagsmuna þeirra, sem á stórframkvæmda- svæðum búa, en áður var. En fyrst og fremst er reisn islenzkrar bændastéttar meiri ei'tir en áöur. Nú erum við okkur betur meðvitandi um mátt okkar, rétt og skyldur, bæði við landið og okkur sjálf. Þvi á íslenzkt sveita- fólk Hermóði Guðmundssyni mikla skuld að gjalda. Ég tel mig hafa þekkt hann nógu vel til að fullyrða, að helzt hefði hann kosið sér þau laun að við látum aldrei merki hans falla, heldur stöndum traustan vörð um það, sem unnizt hefur, og berjumst ótrauö hvar sem hættan ógnar á ný. Þannig minnumst viö hans bezt. Þorsteinn Þorsteinsson Skálpastöðum

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.