Tíminn - 21.05.1978, Side 2

2
Sunnudagur 21. mai 1978
Þegar atburöir eru liönir hjá er auöveldara aö greina
þá i sundur og rekja rætur þeirra. Viö skiptum sögunni
i ýmis tímabil eftir þeim einkennum, sem mest hefur
borið á, og kunna þá sum timabil að falla saman aö
meira eöa minna leyti, eins og t.d. kreppuárin og
Hitlerstimabiliö. Einnig er McCarthytlmabiliö i
Bandarikjunum hluti af kaldastriðstimabilinu, enda
sérstakur angi þess. Veröldin hefur tilhneigingu til
breytinga, ekki endilega fram á viö, óvist er jafnan
hvaöa stefnu rás timans ber okkur hverju sinni.
Breytingarnar eru þvi miöur oft breytinganna vegna,
riki haröstjórn er barizt fyrir frjálslyndi, en riki frjáls-
lyndi er það taliö óalandi og óferjandi og barizt er fyrir
haröstjórn, sem aö vlsu er nefnd öörum nöfnum. Aldrei
skortir okkur fögur orö þegar þeirra er þörf, Hitler
bjargaöi t.d. þýzku þjóöinni á sínum tima frá úrræöa-
leysi og aumingjaskap lýöræöisins.
Þegar Hitler komst til valda varö mikill hluti þýzku
þjóðarinnar feginn. Þaö upplausnarástand, sem rikt
hafði um árabil og Hitler haföi aö sjálfsögöu átt mest-
an þátt I aö búa til, var úr sögunni á samri stundu. Hitl-
er þurfti aö visu aö gera upp viö ýmsa hópa, en það
snerti ekki nema tiltölulega fáa. Þaö var aöeins viö
nokkra forystumenn kommúnista, sem þurfti aö gera
upp sakirnar viö, flestir þeirra beygöu sig I duftiö fyrir
honum og gerðusthandgengnir. Gyöingum var þaö rétt
mátulegt aö þaö væri jafnaö um þá, og Þjóöverjar
kipptu sér ekki upp viö þaö, enda voru þeir minna en
eitt prósent þjóðarinnar. Þar aö auki geröi Hitler einn-
ig upp viö ýmsa I slnum eigin flokki, og fannst mönnum
aö þaö sýndi, aö hann færi ekki i manngreinarálit.
Annars staöar I heiminum var fjöldi manns, sem leit á
einræöi nasismans sem frelsun mannkynsins frá gjör-
spilltu og óstarfhæfu lýöræði. Marga slika menn var aö
finna hér á landi. Viö skulum heldur ekki gleyma þvi
aö hér á landi hafa verið og eru fjölmennir hópar
manna, sem lita á kommúníska áþján sem frelsun frá
öllu böli. Það er nefnilega hægt aö afvegaleiöa Is-
lendinga eins og alla aöra.
Enn þann dag I dag fyrirverða margir Bandarikja-
menn sig fyrir McCarthytimabilið. Hér er ekki rúm til
þess að lýsa þvl timabili, enda minnast margir þess,
þeir sem komnir eru á miðjan aldur. En I stuttu máli
má segja aö McCarthy hafi getað gert hvern þann sem
honum datt I hug ærulausan og svipt hann starfi. Þaö
sem Bandaríkjamenn fyrirveröa sig fyrst og fremst
fyrir er að dómstólar og stjórnvöld beygöu sig fyrir
McCarthy og tóku þátt I leiknum og höföu til þess
stuðning almennings. Stefna og aögeröir McCarthys
nytu stuðnings fjölda íslendinga, þvi aö vissulega er
okkur ekki slöur hætt viö að láta afvegaleiöast en
hverjum öörum.
McCarthy benti á einn af æöstu embættismönnum
Bandarlkjanna og ásakaði hann um aö vera hliöhollur
kommúnistum. Dómstóll tók máliö til meöferöar og
þaö sannaöist aö I gagnfræöaskóla haföi maöurinn set-
iö viö hliðina á manni, sem slöar geröist kommúnisti.
Niöurstaöan varö sú að embættismaöurinn var sviptur
embætti, þar sem maöur sem yröi kommúnisti heföi
alltaf verið kommúnisti, þó aö kommúnisminn kæmi
ekki upp á yfirborðið fyrr en slöar, og aö maöur sem
laöaðist aö sllkum manni, væri hliöhollur kommún-
isma. Einn ágætur Islendingur, sem ekki má vamm
sitt vita og telur sjálfan sig manna frjálslyndastan i
skoðunum, haföi þetta um máliö aö segja fyrir 24 ár-
um: „Þetta er eölileg niöurstaöa aö minu viti. Aö
minnsta kosti get ég ekki treyst þeim mönnum, sem
ekki kunna aö velja sér vini.” Svona geta jafnvel
menn, sem telja sig vera frjálslynda og vilja vera
frjálslyndir, falliö fyrir barnalegustu blekkingum.
Lýöræöi er það stjórnarform, sem ég hygg aö flestir
vilji i raun og veru búa viö jafnvel þó aö þeir kjósi aö
berjast fyrir öörum stjórnarháttum. Vissulega hefur
lýðræðið sína galla, vald hvers einstaklings er lltiö þar
sem allir hafa völdin, og mörgum finnst aö þeir hafi
ekkert vald og þvi vilja þeir ekki una, og taka aö berj-
ast fyrir meiri völdum en þeim ber, og svífast þá
gjarnan einskis. Þaö lýöræöi, sem viö búum viö hér á
landi er fulltrúalýðræöi. Viö felum þeim mönnum, sem
við treystum bezt til þess aö stjórna á þann hátt, sem
okkur er aö skapi, aö fara meö vald okkar. Þetta er
gert I kosningum á fjögurra ára fresti eöa oftar. Llki
okkur ekki hvernig farið er meö umboö okkar, felum
viö öðrum mönnum það i næstu kosningum.
Mörgum finnst þetta vera næsta lltil völd, enda er
það svo og hlýtur alltaf aö vera svo, þegar völdunum er
skipt á hundruö þúsunda manna eöa milljónir manna.
En ég vil aðeins nefna eitt dæmi um þaö hvaö þetta
vald er i raun og veru mikiö, þegar meirihluti þjóða
óskar aö beita þvi. Aö lokinni slöari heimstyrjöldinni
var Winston Churchill viöurkennd þjóöhetja Bretlands,
dáöur og virtur af öllum. Engu aö slöur höfnuöu Bretar
honum I kosningum aðeins nokkrum vikum eftir strlös-
lok. Astæöan var sú aö meirihluti þjóðarinnar óskaöi
eftir þviaönýttBretland risi úr rústum striösins, nýtt
þjóðfélag, sem var andstætt hugmyndum Churchills
um hvernig málum skyldi skipaö.
Lýðræöi á jafnan i vök aö verjast innan frá. Alltaf
eru uppi menn sem krefjast meiri valda fyrir sjálfan
sig en þjóðin óskar að fela þeim. Oft grlpa þeir til
bragöa I þvl skyni aö ná meiri eöa minni völdum, utan
við eðlilegar leikreglur lýöræðisins. Mörgum af fyrr-
verandisamstarfsmönnum Ölafs Ragnars Grlmssonar
koma t.d. kynlega fyrir sjónir hinar nýju hugmyndir
hans um „alþýöuvöld”. En hugmyndin um „alþýöu-
völd” byggist á því að i stað þess aö öll þjóöin hafi
valdiö, skuli aðeins hluti hennar hafa þaö. Fyrrverandi
samstarfsmenn Ólafs Ragnars Grimssonar vissu vlst
að hann var maður valdaglaöur og ætlaöi sér stóran
hlut, en hitt kom þeim meira á óvart aö um leiö og
möguleikar hans til valda á lýðræðislegan hátt minnk-
uöu, skyldi hann þegar I staö hafna lýðræöisleiöinni og
taka aö boöa stjórnskipulag sem tlmabundiö kynni aö
færa honum meiri persónuleg völd. Af þessum sökum
veröa lýöræöissinnar jafnan aö gæta vel aö sér, lýö-
ræöiö er brothætt og sú staöa getur komið upp, og hefur
oft komiö upp, aö nægilega margir menn kjósi aö hafna
lýöræðinu, þannig aö þaö sé I hættu.
Og þá er komið aö Vilmundi Gylfasyni. Til þess aö
menn nái áhrifum þarf jarövegurinn aö vera undirbú-
inn. Sá sem nær áheyrn alþjóöar viö ein skilyröi getur
verið hlægilegur þegar öðru vlsi háttar til. Jarövegur-
inn var vel undirbúinn fyrir Vilmund. Vestur I Banda-
rikjunum höföu heiöarlegir rannsóknarblaöamenn
unniö það afrek meö stuöningi almennings þegar á leiö
og aðstoð óháöra dómstóla, aö koma spilltum þjóö-
höföingja frá völdum, án þess aö beðið væri hinna hefð-
bundnu leiða, aö útkljá máliö i kosningum. Viöa um
heim klæjaöi unga menn I lófana eftir þvl aö fá aö
reyna sig við svipað verkefni og rannsóknarblaöa-
mennska varð kjörorð dagsins. En til þess aö koma
spilltum stjórnvöldum frá völdum varö aö hafa spillt
stjórnvöld, eða búa þau til aö öörum kosti. Hér sköpuö-
ust nokkur skilyröi til aö móta aö eigin vild hugmyndir
um spillt stjórnvöld. I kjölfar oliuveröhækkunarinnar I
árslok 1973 fóru llfskjör versnandi þegar kom fram á
áriö 1974 og héldu áfram aö versna fram á áriö 1976.
Veröbólga, sem lengi haföi veriö mikil, varö aö óöa-
veröbólgu og stjórnarsamstarfið brast og ný ríkis-
stjórn náöi ekki tökum á verðbólgunni. En tlmar óvissu
I efnahagsmálum gefa öfgaöflum alltaf byr undir
vængi og þaö var rót á hugum margra. Þegar viö þetta
bættist aö upp komu glæpamál af þeirri gerö sem viö
höföum aldrei kynnzt áöur var jarövegurinn aö fullu
undirbúinn.
Og áhlaup Vilmundar hófst. Þaö byggöist aldrei á
þeirritegund rannsóknarblaöamennsku sem tlökaöist I
Bandarlkjunum, aö rekja málin liö fyrir liö, hafna öllu
sem ekki varö fullsannaö, og aö leggja málin fyrir án
þess aö dæma. Rannsóknarblaöamennska var meira I
ætt viö vinnubrögö McCarthys, að finna fjööur og búa
til úr henni fimm hænur, krefjast rannsóknar, krefjast
brottvikningar úr störfum, og umfram allt aö dæma,
dæma og refsa. Mörgum finnst nú eftir á meö ólíkind-
um að þeir skuli hafa falliö fyrir mörgum þeim rök-
semdum sem beitt var, eins og t.d. að leigusali beri siö-
ferðilega ábyrgö á leigjanda, jafnvel löngu eftir aö viö-
skiptum þeirra er lokið. Þetta minnir óneitanlega tölu-
vert á manninn, sem sat viö hliöina á tilvonandi
kommúnista I gagnfræöaskóla. En fyrir svona rök-
semdum féllu margir.
Hér á landi hefur veriö fariö tiltölulega vægilega I
dóma og refsingar. Sú stefna hefur veriö rikjandi aö
dæma fremur of mildilega en of hart, aö sekur maður
slyppi viö refsingu fremur en það henti aö saklaus
maður væri dæmdur, og að fangelsi væru ekki mann-
bætandi, þess vegna skyldi fangelsun beitt eins vægi-
lega og frekast væri unnt. Framsóknarflokkurinn hef-
ur aldrei verið refsiglaöur flokkur, mannhelgi hefur
verið eitt af aðalsmerkjum hans. Þess vegna lá Fram-
sóknarflokkurinn vel viö höggi þegar hægt var að æsa
refsigleði upp i fjölmörgum mönnum, enda beindust
skeytin fyrst að Framsóknarflokknum. Mörgum öör-
um, sem þó ekki trúöu á Vilmund, þótti þetta harla
gott, „Þeir einir eigast hér við aö ég hiröi aldrei hverjir
drepi aðra”. Og þeir sátu hjá og biöu þess að hirða
þann pólitíska ávinning, sem af þessu kynni að hljót-
ast. Þaö var aldrei meiningin aö hann félli Vilmundi I
skaut. En Vilmundur var á annarri skoðun, ávinning-
urinn skyldi verða hans. Hann ætlaði sér nefnilega út I
pólitlk, eins og seinna kom I ljós.
En Framsóknarflokkurinn stóö af sér lögin. Og dóm-
stólarnir urðu ekki hraktir af leiö þó aö hart væri aö
þeim sótt og raunar beitt svívirðilegum bellibrögöum,
eins og slöar hefur komiö I ljós. Og smátt og smátt fóru
málin að skýrast, en Vilmundur fann sér jafnan nýjan
vettvang. Þegar árásirnar á Jón Sólnes hófust á tvenn-
um vigstöðvum, voru ennþá svo margir af flokks-
bræörum Jóns trúaöir á Vilmund, aö þeir vonuöu aö
Jón Sólnes segöi af sér þegjandi og hljóöalaust og hyrfi
sem fyrst út I gleymsku og þögn. En Jón Sólnes er karl-
menni og ákvaö aö láta ekki deigan slga.
En nú var komið aö þvl aö hiröa hinn pólitlska ávinn-
ing. Ennþá haföi Vilmundur byr og hann flaug I gegn-
um prófkjör og var nú oröinn frambjóöandi til Alþingis
I nokkuö öruggu sæti. En því fylgdi jafnframt aö nú
varö að segja skoðun slna á fleiri málum en Imyndaöri
spillingu annarra. 1 hita leiksins haföi honum nefnilega
gleymzt að mynda sér heilsteypta skoöun um önnur
mál og hann varð aö láta sér nægja að tina saman brot
héöan og þaðan. í klukkutimaþætti I útvarpinu, spurt I
þaula, gat hann ekki útlistaö nema eitt stefnumál. Þaö
stefnumál hans var að starfsháttum Alþingis væri
breytt I þaö horf að það starfaöi fyrst og fremst I nefnd-
um og gæti skipað rannsóknarnefndir, þegar á þyrfti
aö halda (t.d. þegar Vilmundur Gylfason bæri ein-
hvern sökum).
En nú var trúin á Vilmund farin aö bila. Hann var aö
tapa fótfestunni. Og viöbrögö hans voru þau sömu og
allra sllkra manna i þeirri aöstööu. Hann reyndi aö
magna sig upp I enn meiri ofsa I örvæntingarfullri til-
raun til þess aö ná aftur þeim áhrifum, sem hann haföi
glatað. Og þannig fengum viö aö sjá hann I „Kastljósi”
þann 28. aprll, jafnvægislausan götustrák, sem ekki
sinnti einu sinni um einföldustu mannasiöi. Og menn
sneru sér undan ýmist af meðaumkun eöa af fyrirlitn-
ingu. Vilmundaröld var lokiö.
Hér aö framan hefur verið rætt um Hitler og Mc-
Carthy. Það er ekki gert til þess aö bera þá á nokkurn
hátt saman viö Vilmund Gylfason. Sllkur samanburöur
þjónar ekki neinum tilgangi. Þeir eru aöeins nefndir til
sögunnar sem velþkkt dæmi um menn, sem notfæröu
sér til hins ýtrasta rangsnúin viöhorf I þjóðfélögum
sinum til þess aö lyfta sér til persónulegra áhrifa. Þeir
næröust á mannfyrirlitningu og mannfyrirlitningin
næröist á þeim. Þeir nýttu sér þá möguleika, sem öfug-
snúin þjóðfélagsleg viðhorf færðu þeim I hendur en
réöu siöan ekki viö þróunina og uröu aö halda áfram á
sömu braut unz yfir lauk.
Það eru fyrst og fremst viðhorfin I þjóðfélaginu sem
viö verðum að gæta aö. Engin kemst til áhrifa nema
málflutningur hans höföi til nokkuð stórs hóps. Þjóöin I
heild verður að gæta þess aö ánetjast ekki óheilbrigö-
um viðhorfum, þaö verða alltaf til menn, sem reyna aö
notfæra sér slik viöhorf.
Þau viðhorf sem Vilmundur Gylfason hefur notfært
sér heyra nú til liðinni tlö. Það fær ekki lengur hljóm-
grunn að koma mönnum fyrir kattarnef. Vilmundur
Gylfason veröur aö hasla sér nýjan völl meö heilbrigö-
ari llfsviðhorfum. Vonandi tekst honum þaö og aö
verða þessu þjóöfélagi til nytsemdar.
En engu aö siöur skal aögát höfö. í þvi efnahagsöng-
þveiti sem hér rlkir nú er góður hljómgrunnur fyrir
öfgaöfl. Nái kjörnir fulltrúar þjóöarinnar ekki fram
þeim markmiöum, sem þeir hafa sett sér, vegna þess
að önnur öfl hafa vaxið þeim yfir höfuö, þá er lýðræðið I
hættu.
Dufgus:
V ilmundaröld
er lokið
Listi Framsóknarmanna og
óháðra í Búlandshreppi
Listi óháðra kjósenda
Framboðslista Framsóknar-
manna og óháöra kjósenda i
Búlandshreppi til hreppsnefndar-
kosninganna 28. mai n.k. skipa
eftirtaldir menn:
1. Óli Björgvinsson, oddviti
2. Asgeir Hjálmarsson, bifreiöa-
stjóri
3. Guömundur Illugason, skip-
stjóri
4. Hllfar Akason, trésmiöur
5. Hjalti Jónsson, bifreiöastjóri
6. Ragnar Kristjánsson, raf-
stöövarstjóri
7. Ingimundur Steingrimsson,
. stýrimaöur
8. Björn Jónsson, bifreiöastjóri
9. Svavar Björgvinsson, vél-
stjóri
10. Valgeir Vilhjálmsson, kenn-
ari.
Til sýslunefndar
Valgeir G. Vilhjálmsson
Hjörtur Guömundsson,
kaupfélagsstjóri
á Bíldudal
K-listann,listaóháöra kjósenda
á Bildudal til sveitastjórnarkosn-
inganna 28. mai n.k. skipa eftir-
taldir menn:
1. Theodór Agnar Bjarnason
2. Magnús Kristján Björnsson
3. Jakob Kristinsson
4. Viktorla Jónsdóttir
5. Hávarður Hávarösson
6. Halldór Jónsson
7. Kristberg Finnbogason
8. Karl Þór Þórisson
9. Guömundur Pétursson
10. Margrét Friðriksdóttir
Til sýslunefndar:
Gunnar ólafsson
Jörundur Garðarsson.