Tíminn - 05.10.1980, Blaðsíða 7

Sunnudagur 5. október 1980.
7
Jón Sigurðsson:
HVERS VEGNA EKKI
RlKISREKSTUR?
Þaö er fátt sem rikið gerir betur þarna, Tfmamynd GE.
I umræöunum um erfiöleika
Flugleiða hf. hefur sá kostur
veriö nefndur aö rikisvaldiö
yfirtæki þennan atvinnurekstur.
að einhverju eöa mestu leyti.
Ætla má að Alþýöubandalags-
menn hafi ' upphafi umræön-
anna hugsað sér að nota nú
tækifærið til aö knýja á um þjóð-
nýtingu, enda þótt flokkurinn
hafi siöar falliö frá þvi.
Þá hefur sú skoöun komiö
greinilega fram i máli margra,
aö ótækt sé aö rikisvaldiö hafi
ekki beina ihlutun um starfsemi
svo mikilvægs fyrirtækis sem
Flugleiöir eru.
Sannleikurinn er sá, aö rikis-
valdiö hefur alla tiö haft mikil
afskipti af flugmálum almennt
og málefnum og rekstri Flug-
leiða hf. sérstaklega. A það var
bent i Timanum, þegar þing-
maður Alþýöubandalagsins
kraföist opinberrar rannsóknar
á málefnum fyrirtækisins, fyrir
um þaö bil tveimur árum, aö
rikisvaldiö er meðeigandi i
þessu fyrirtæki og hefur fulltrúa
i stjórn þess.
Þaö vantar þannig ekkert á
aöstööu opinberra aöila til upp-
lýsingaöflunar, eftirlits eöa
annarrar beinnar ihlutunar um
málefniþessa fyrirtækis, og þaö
hefur aldrei vantaö slika aö-
stööu rikisins. í þeim umræö-
um, sem um þetta mál eru er
nauösynlegt aö menn hafi þetta
i huga. Vitaskuld er þaö slðan
annaö mál hvort nauösynlegt
veröur taliö aö auka hlutafé i
Flugleiöum hf. og hvort þaö
kemur þá i hlut rikisins aö
leggja meira fé fram. Um þaö
verður þá auðvitaö fariö sam-
kvæmt Íögum um hlutafélög og
fjárlögum.
Mesta þjóð-
nýtingarstjórnin
En þessar umræður gefa til-
efni tií þess aö fjalla um nokkur
meginsjónarmiö sem varöa af-
skipti og yfirráð rikisins yfir at-
vinnustarfsemi. Islensku
stjórnmálaflokkarnir hafa mjög
ólika stefnu i þessu máli i oröi,
en á boröi hafa menn yfirleitt
látiö aöstæöur hverju sinni
ráða, og er þvi ekki aö leyna aö
opinber rekstur virðist hafa
oröið miklu meiri og viðtækari
fyrir bragöið. Það er þannig
kaldhæöni sögunnar áö „viö-
reisnarstjórnin” var sennilega
mesta þjóönýtingarstjórn sem
hér hefur setið.
Stefna Framsóknarflokksins
er sú, að atvinnurekstur sé best
kominn I höndum einstaklinga,
fjölskyldna eða samtaka fólks-
ins og þá ekki sist samvinnufé-
laga. Framsóknarmenn hafa á
hinn bóginn verið andvigir
rikisrekstri nema I undantekn-
ingaratvikum. Er þar einkum
um aö ræöa rekstur sem óhjá-
kvæmilega felur i sér einokun-
araöstööu og á hinn bóginn
rekstur, sem er svo fjármagns-
frekur aö einkaaöilar geta ekki
tekið hann að sér.
Það eru mjög margar ástæöur
sem valda þvi, aö Framsóknar-
menn eru andvigir rikis-
rekstri. Þessi andstaöa hvilir i
grunni á þeirri forsendu, að
stefna beri að þjóöfélagi efna-
lega sjálfstæöra manna meö
dreiföu valdi, og aö slikt þjóðfé-
lag sé vænlegast i öllu tilliti.
En þaö má einnig benda á
fjölmargar röksemdir gegn
rikisrekstri i atvinnullfinu, og
reyndar hefur sagan sýnt að
blandað og frjálst hagkerfi
hefur flesta kosti fram yfir
rikiseinokunarhagkerfi. Þessi
reynsla breytir , þvi þvi hins
vegar ekki, aö rikisvaidið verö-
ur aö hafa margþætt afskipti af
atvinnustarfseminni án þess aö
vera beinn rekstraraöili,
eigandi eöa yfirdrottnari.
Banabiti
arðseminnar
Rikisrekstur hefur yfirleitt
reynst banabiti rekstrarhag-
kvæmni og arösemi, m.ö.o.
hneigist til taprekstrar sem er
haldið uppi meö öörum aöferö-
um. Astæöan til þessa er sú, aö I
rikisrekstri ráöa pólitiskar á-
kvaröanir en ekki efnahagsleg-
ar eöa rekstrarástæöur. Nú er
þaö hlutverk atvinnulifsins aö
afla verömæta, auka þau og
miöla þeim. Til þess aö þetta
geti oröiö veröur arösemi aö
vera fyrir hendi, en i arösemi
felst einfaldlega aö meiri verö-
mæti skapast eöa er aflaö en
notuö eru eöa eytt. Þegar
stjórnmálaástæöur fara aö ráöa
meira en rekstarástæður i at-
vinnulifinu er þannig verið aö
gera þjóöina fátækari.
Meö rikisrekstri veröur sam-
þjöppun valds I þjóöfélaginu.
Stjórnmálavald veröur efna-
hagslegt vald I stórum meira
mæli en ella. Þessi samþjöppun
valds er andstæö þeirri megin-
stefnu sem Framsóknarmenn
fylgja i þjóömálum, enda þótt
þeir viöurkenni nauösyn opin-
berra afskipta.
Meö þessari samþjöppun
valds á fárra hendur og óhag-
kvæmum rekstri verður þaö
jafnan reynslan að byrjaö er aö
beita þessu valdi til þess aö
halda rekstrinum áfram i sama
eöa svipuöu horfi. Pólitiska
valdið nýtir sér þá aöstööu sina
til aö bæta tapið upp meö skatt-
heimtu eða óeölilegri verölagn-
ingu. 1 staö þess aö bregöast viö
vandanum með ákvöröunum
sem byggjast á rekstraraöstæð-
um eru viöskiptavinir eöa skatt-
greiöendur yfirleitt látnir borga
brúsann, og I krafti rikisins eru
þeir knúnir til þess nauðugir
viljugir.
Um allt þetta mætti nefna
ýmisleg dæmi nú þegar á landi
hér.
Hvatinn hverfur
1 þessu sem nefnt hefur veriö
felst og þaö aö rikis-
rekstrinum fylgir tregöa viö nýj
ungum og þróun, einfaldlega
vegna þess aö rekstrar- og hag-
kvæmnihvatann skortir. Þessi
hvati er undirrót nýjunga,
framfara og þróunar, og i rlkis-
rekstri er hann oft ekki fyrir
hendi, en oft alltof linur. I
frjálsu atvinnulifi hins vegar er
þessi h vati iöulega hvorki meira
né minna en skilyröi þess aö
fyrirtækiö standist. Þessi æski-
legi hvati veröur þar aö spora
sem knýr menn til tilrauna og
þróunar.
Hitt atriðiö, sem hangir á
sömu spýtunni er aö rikisrekstr-
inum fylgir sérstaöa og forrétt-
indi gagnvart öörum atvinnu-
rekstri, þar sem um blandaö
hagkerfi er aö ræöa. Viö þaö
skekkjast allar aöstæöur i hag-
kerfinu og erfitt veröur aö meta
á skynsamlegan hátt stööu
fyrirtækja eöa jafnvel heilla at-
vinnugreina. Afleiöingin getur
oröiö sú að ókleift veröi aö
leggja hagrænt mat á atvinnu-
starfsemi eöa ná skynsamleg-
um samanburöiá valkostum, —
allt á kostnaö lifskjara almenn-
ings.
Ríkið sjálft
breytist
Siöast en ekki sist má nefna á-
hrifin á rikisvaldiö sjálft. Meö
viötækum rikisrekstri veröur
rikisvaldiö stóratvinnurekandi
sjálft. 1 staö þess aö geta oröið
fulltrúi og brjóstvörn fólksins
gagnvart fyrirtækjunum veröur
rikisvaldiö smám saman aö
taka aö sér hlutverk, ábyrgö og
afstööu atvinnurekenda. Nýleg
reynsla i Póllandi t.d. sýnir
hversu hrakalegar afleiöingar
þetta hlýtur aö hafa.
Þaö má vera aö nauösynlegt
verði aö rikisvaldiö leggi fram
aukiö áhættufjármagn i hluta-
bréfum til Flugleiöa hf. Þetta
fjármagn mun ekki færa rikinu
nein ný tækifæri til afskipta af
flugmálum, vegna þess aö (81
þau tækifæri eru nú þegar fyrir
hendi. Slikri aukningu hlutafjár,
upp í 20% í félaginu, þurfa I
sjálfu sér ekki að fýlgja miklar
hættur vegna þess aö slik hlut-
deild er auövitaö allt annað en
hreinn rikisrekstur. En skyn-
samlegt er fyrir almenning og
stjórnvöld aö hafa þaö i huga, aö
hætturnar eru fyrir hendi.
menn og málefni