Tíminn - 05.10.1980, Blaðsíða 8

8
Sunnudagur 5. október 1980.
Eiríkur Sigurðsson:
Silfursjóðurinn í Miðhúsum
..Fann hún grafsiifur
mikið undir viðarrótnm ’’
Jökuldal. Hún var væn kona og
kunni vel til allra bústarfa. Þau
áttu tvo sonu, Helga og Grim,
sem kenndir voru viö móöur
sina og kallaðir Droplaugarsyn-
ir. Þorvaldur varð eigi gamall,
en Droplaug hélt áfram að búa
með sonum sinum.
Ekki er ástæða til að rekja hér
meira ættir. En hvað fengu
dæturnar á Arneiðarstöðum i
heimanmund fyrst bræðurnir
fengu bæði jörðina og goðorðið?
Var nú kannski gripið til sjóðs-
ins góða úr vikinni og skipt a
milli þeirra? Það veitenginn, en
einhvern heimanmund hafa þær
fengið.
Skal nú næst gripið niður i
Fljótsdælu, sem er yngri saga
og ekki eins traust heimild og
Droplaugar sona saga. Hún er
ein af yngstu Islendingasögum
og talin rituð á siðari hluta 16.
aldar. En meira er þar um Gróu
á Eyvindará en i öðrum sögum.
Ættfærir hún hana á annan
hátt en Droplaugarsona saga og
telur hana systur Droplaugar á
Arneiðarstöðum, en ekki
Þorvalds. Ekki verður fallist á
þá ættfærslu. Sagan lætur hana
koma frá útlöndum, ráða fyrir
skipi og koma i Reyðarfjörð. 1
sögunni stendur, að „hún var
mjög rik að fé.” „Fór hún
hingað eftir að bóndi hennar
hafði andast, og þá seldi hún
lendur sinar og keypti skip og
ætlaði að finna móður sina.”
Var hún hinn fyrsta vetur að
Arneiðarstöðum og hændust þá
mjög að henni sveinarnir, Helgi
og Grimur, og varð það ævilöng
vinátta.En eins og af þessu má
sjá, er ekkert vitað um fyrri
hluta ævi Gróu fyrr en hún
kemur I Eyvindará.
Gróa keypti jörðina
Eyvindará og húsaði hana úr
skipaviðnum, eftir þvi sem
Fljótsdæla segir. Mun hún hafa
komið i Eyvindará fyrir 980, þvi
að það ár er vig Þorgrims
tordýfils, og þá býr hún þar.
Gróa var gestrisin og vinsæl.
Hún var litil vexti, en fögur að
yfirbragöi, skapmikil og vitur
kona.
En hvað kemur nú þetta
silfursjóðnum við? Það, að likur
benda til að Gróa hafi búið á
Eyvindará um það leyti, sem
silfrið var grafiö i jörðu, þótt
það gæti hafa verið fyrr. Talið
er, að Miðhús hafi byggst út úr
Eyvindará eins og Dalhús, og
hefur þar tæpast verið byggð,
þegar sjóðurinn var falinn, en
næsti bær við felustað sjóðsins
verið Eyvindará. Þegar Helgi
Droplaugarson féll i Eyvindar-
árdal 998, sótti Gróa þá bræöur
báða inn i dalinn og græddi
Grim á eftir með snilld sinni. Þá
hefur hún búið milli 20-30 ár á
Eyvindará.
Lengra verður vist ekki
komist i að tengja þennan sjóð
við þetta fólk. Hvaða hendur
grófu hann i jörð, verður aldrei
uppvist. Fjársjóður Arneiðar
fór að Arneiðarstöðum. Þaðan
kom Gróa siðar. Og hún, hin
rika kona, gæti timans vegna
hafa búið á Eyvindará, þegar
silfrið var grafið.
Svo er allt i þoku. Þessi
atburður gerðist lika fyrir 1000
árum og þýðingarlaust að vera
með neinar ágiskanir. Átti Gróa
silfrið og dó án þess að segja
neinum til þess? Eða var það
einhver sem nýkominn var úr
siglingu og féll svo i orustu?
Eirikur Sigurösson.
Sunnudaginn 31. ágúst 1980
geröist sá atburður, að silfur-
sjóður forn fannst á Miðhúsum
við Egilsstaði. Hjónin Edda
Björnsdóttir og Hlynur Hall-
dórsson fundu hann i húsgrunni.
Þetta er stórkostlegasti silfur-
sjóður, sem fundist hefur hér á
landi. Hann er talinn vera frá
landnámsöld. Þetta silfur vegur
um 700 grömm.en það er sama
og þrjár merkur samkvæmt
fornum mælieiningum og hefur
verið þá mikill auður.
Um þennan fund segir dr.
Kristján Eldjárn: „Þetta er
„Þetta hefur verið grafið
þarna niður i hól, svona 150
metrum frá gamla bæjarstæð-
inu i Miðhúsum, og enginn veit
hvers vegna. Einhver hefur
viljað fela þetta einhverra hluta
vegna, og annað hvort ekki
fundið aftur eða þá ekki lifað til
aö geta sagt frá þvi. Eða hann
eða hún hefur ekkert kært sig
um það.”
Þetta er þá i stuttu máli frá-
sögn af fundi silfursjóðsins og
lýsing á honum.
En fundur þessi leiðir hugann
um þúsund ár aftur i timann.
Sennilega verður aldrei upplýst,
hver átthefur þennan silfursjóð.
öldum veriö f jölbyggður eins og
sagt er i sögunni. Mun það
styrkja þá skoðun, að sagan sé
meira sannfræðileg en fræði-
menn hafa álitið þó að margt
þyki þar vafasamt.
En þessi saga gerðist upp i
Hrafnkelsdal og kemur þvi litið
við þá athugun, sem gerð verður
i þessu greinarkorni. En tvær
aðrar sögur, Droplaugarsona
saga og Fljótsdæla, gerðust á
Héraöinu við Lagarfljót á þeim
slóðum, sem silfursjóðurinn
fannst.
Litum fyrst i Droplaugarsona
sögu. Hún er með eldri sögum
og talin rituð I núverandi mynd
getið um þennan fjársjóð i
Droplaugarsona sögu, heldur
einnig i Landnámu. Þar stendur
þetta: „Fann hún grafsilfur
mikiö undir viðarrótum”.
Þá er sagt i Droplaugarsona
sögu: „Þvi næst kaupir Ketill
goðorð og gaf silfur fyrir”. Er
ljóst, að þar hefur hann eín-
hverju eytt úr sjóðnum góða,
sem enginn veit, hve stór var.
Þau Ketill og Arneiður áttu
son, er Þiðrandi hét og var hann
mikill maður og vænn. Ketill
varð skammlifur og tók Þið-
randi fjárhlut og goðorð eftir
föður sinn. Þiðrandi átti Ing-
veldi.dóttur Ævars hins gamla,
„Fann hun grafsilfur mikið undir viöarrótum”, segir um ambáttina, er keypt haföi veriö i Sviþjóö. Húsbóndinn bauö henni aö kosta
meö þessu fé för hennar heim til frænda hennar, en hún kaus aö fylgja honum til lslands. Viö hana eru Arneiöarstaðir i Fljótsdal
kenndir, og sonardóttir hennar bjó á Eyvindará, næsta bæ viö Miöhús. Timamynd: Jón Kristjánsson.
brotasilfur eða gangsilfur, sem
menn höfðu i pokum, vigtuðu á
metaskálum, þegar þeir þurftu
að borga eitthvað, og brutu þá
miskunnarlaust niður til að fá
rétta þyngd. Mest af þessu silfri
hefur verið skartgripir, og
sumir eru heilir, t.d. háls-
hringar og armbaugar með
fallegu verki, og er ágæt silfur-
smið. Stærsti og veigamesti
gripurinn er hálshringur á konu,
sem er heill að öðru leyti en þvi
að hann er beyglaður, og á ann-
að hundrað grömm. Svo er arm-
baugur, líka mjög fallegur og
alveg stráheill”.
Þá sagði hann, að munstrið á
skartgripunum væri mjög auð-
þekkt, þar sem svipaðir gripir
hafa fundist á Norðurlöndum og
einnig hér á landi. Þeir virðast
vera frá 9. eöa 10. öld og gætu
allt eins hafa verið i fórum land-
námsmanna.
Ennfremur sagði dr. Kristján
Eldjárn:
En spurningin er áleitin. Geta
austfirskar fornsögur nokkuð
upplýst i þessu efni? Efu til
sagnir um nokkra fjársjóði
meðal manna á landnámsöld?
Er talað um nokkuð rikt fólk
þarna i námunda við fundar-
staðinn?
Litum aðeins aftur i timann
og athugum, hvað sagan segir
okkur i þessu efni. Við skulum
lita i austfirskar fornsögur.
Sennilega hefur bærinn Miðhús
ekki verið til á landnámsöld, en
liklegra að sjóðurinn sé kominn
frá Eyvindará.
Frægasta fornsaga á Austur-
landi er Hrafnkels saga Freys-
goða. Hún er ein af mestu
snilldarverkum islenskra bók-
mennta. En skiptar hafa verið
skoðanir meðal fræðimanna um
sannleiksgildi hennar. Nýjar
rannsóknir á bæjarrústum i
Hrafnkelsdal benda þó til þess
aö dalurinn hafi eitt sinn fyrr á
eftir 1300, en byggð á miklu eldri
heimild. Henni ber i flestu
saman við aðrar heimildir, svo
sem Njálu og Landnámu, þó að
eitthvað beri á milli.
I upphafi sögunnar er sagt frá
Katli þrym landnámsmanni.
Hann og Atli, bróðir hans, „voru
fémenn miklir, fóru jafnan til
annarra landa með kaupeyri og
gerðust stórrikir.”
Kona Ketils var Arneiður,
dóttir Asbjarnar skerjablesa,
jarls i Suðureyjum. Hún var
ambátt og keypti Ketill hana úti
i Sviþjóð. Hún var hinn mesti
kvenskörungur. Þau bjuggu á
Arneiðarstöðum i Fljótsdal.
A heimleið frá Sviþjóð fann
hún mikinn fjársjóð, sem falinn
var i jörðu i Vikinni
(Oslóarfirði) og afhenti hann
Katli. En þegar Ketill sá hinn
mikla fjársjóð, bauð hann henni
að flytja hana til frænda hennar
með þessu fé, en hún kaus að
fylgja honum. Er ekki aðeins
og bjuggu þau á Arneiðarstöð-
um.
Þau Þiðrandi og Ingveldur
áttu mörg börn. Ketill hét sonur
þeirra, er bjó i Njarðvik, en
annar Þorvaldur, er bjó á Arn-
eiðarstöðum. Jóreiður, dóttir
þeirra, giftist Siðu-Halli. önnur
dóttir þeirra var Hallkatla, og
giftist hún Geiti Lýtingssyni i
Krossavik i Vopnafirði. Gróa
hét þriðja systirin og bjó að Ey-
vindará, og hét Bárður sonur
hennar, en ekki er kunnugt um
nafn á manni hennar. Gróa
kemur mikið við sögu þeirra
Droplaugarsona og voru þeir
þar oft með frænku sinni.
Þeir Ketill og Þorvaldur
skiptu fé með sér, og fékk
Þorvaldur Arneiðarstaði, en
Ketill goðorð og bjó i Njarðvik
eins og áöur er sagt.
Þorvaldur fékk þá konu, er
Droplaug hét, og var dóttir
Þorgrims bónda að Giljum á