Fálkinn - 28.09.1945, Side 11

FÁLKINN
11
ThEodór Ar’nason:
Merkir tónsnillingar
- LiTLfl snenn -
Erik Berg:
OBMNN
Þegar Ulriksen kennari fékk lausn
í náð uni haustið, fyrir aldurs sak-
ir og nieð eftirlaunum, tók liann til
óspiltra málannð við það, sem átti
að verða aðalafrek lians, nefnilega
fuglalýsing Skógarhéraðsins, Efni til
þess lnifði hann safnað í fjörutíu ár,
og þekkti það lit og inn, Þessvegna
var auðvelt að raða því niður. Og
um veturinn lauk hann við bókina.
Sumarið var leiðinlegt. Handrit-
ið koma aftur frá liverjum útgef-
andanum eftir annan. Ómögulegt að
koma því út vegna kreppunnar o.
s. frv. Lö'ks kom einn, sem var til
í það, en þó með þvi skilyrði að
Ulriksen kostaði prentunina sjálfur.
Hann gekk að því, þó að þetta
kostaði meginið af því, sem liann
átti í handraðanum. Með því móti
var unnt að koma bókinni út fyr-
ir jól.
En lnin vakti ekki mikla athygli.
Sumir skrifuðu vingjarnlega að
þetta væri merkilegt rit upp á
sina vísu, þó að rithátturinn væri
nokkuð úreltur. Aðrir sögðu beruni
orðum, að bókin væri viðvanings-
leg og hégómi í samanburði við
ýms nýrri rit í þessari grein. Ul-
riksen tók sér þetta mjög nærri, og
lionum voru það líka vonbrigði hve
bókin scldist illa. Hann varð gram-
ur ög sár. Og um vorið gladdist
liann ekki við fuglakvakið. Hann
missti löngum til alls. Konan hans
reyndi að porra hann upp til að
fara gönguferðir eins og áður, en
árangurslaust. Hann misti líka mat-
arlystina. Hann varð skar.
Eina rökkurstund er hann sat dott
andi i hægindastólnum og ldustaði
á þunglyndislegt vælið í vindin-
um og hugsaði um örlög sín, kall-
aði konan hans utan frá glugganum,
þar sem hún hafði staðið: „Sjáðu
liérna — þennan stóra fugl — hvaða
fugl getur þetta verið?“
Hann stóð upp af gömlum vana.
En þegar hann kom út að gluggan-
um færðist fjör i liann. Yfir skóg-
arjaðrinum sveif stór fugl, sem bar
við kvöldroðann. Hann sá liann
greinilega en ætlaði ekki að trúa
sinum eigin augum. Þetta var örn.
Hann sveif hægt niður á við og
hvarf svo á bak við furutopp.
„Er það ekki hegri?“ spurði konan
hans.
„Ha, þú þekkir ekki kind frá kú.
Nei, þetta er nú örn!“
„Örn!“ 'æpti luin. „Ekki éru nein-
ir ernir liér!“
„Nei, það er langt síðari ernir
liafa sést hér um slóðir.“
„Skykli liann ætla að verpa þarna
í skóginum?"
„Varla trúi ég því. Hann fer bara
hér um.“
Daginn eftir settist Ulriksen gandi
samt með kiki út í garðinn og var
að skima út i skóginn, ef ske kynni
að örninn sýndi sig. Hann sá hann
ekki. En það var svo margt annað
að sjá. Skeiðandir flugu milli skóg-
ar og sjávar. Tvær vepjur lokkuðu
kráku frá bólstað þeirra. Án þess
að vita það varð Ulriksen svo heill-
aður af sinum gömlu rannsóknar-
efnum, að liann gleymdi alveg bók-
inni sinni. Það var ckki fyrr en um
kvöldið, að bitru minningunum
skaut aftur upp.
1 rökkrinu sat hann aftur i liæg-
indastólnum sinum. Hann hafði
hann nær glugganum en venjulega.
Og í þetta sinn var það hann sjálf-
ur, sem kom auga á örninn. Hann
spratt upp. Fuglinn sást á sama
stað og fyrra kvöldið og hvarf bak
við sömu furuna.
Nú var Ulriksen ekki í vafa. —
Örninn hlaut að lialda sig þarna.
Og eiginlega var þetta uppreisn fyr-
ir Ulriksen. Ef hann gæti birt at-
huganir um örninn í haust, og lif
hans við hreiðrið, mundi fólk ef
til vill loksins fara að taka eftir
honum.
Daginn eftir var sunnudagur. —
Hann fór snemma á fætur og fór í
göngufötin, smurði sér stóran nestis-
pakka, og sagði konunni, að hún
skyldi ekki búast við sér fyrr en í
kvöld. Svo fór liann álei'ðis að
skógarvarðarkofanum. Maðurinn var
úti við býflugnabúin sín.
„Uóðan daginn, UÍrikSen! Og þér
hér. Það er langt' siðan við höf-
um rabhað saman.“
Ulriksen svaraði jiví engu en
spurði formálalaust: „Hafið þér séð
örninn, Larsen?“
„Hvaða örn? — nú, stóra fugl-
inn, sem flýgur hérna yfir skóginn
á kvöldin. Skyldi það vera örn? Það
datt niér ekki í hug.“
„Það er ekkert vafamál. Og mig
grunar, að hárin hafi sest að hérna
i skóginum. Liklega eru arnarhjón
hérna. Mér sýndist það á hreyfing-
líniim. — Langar yður til að koma
og gá að lionum?“
Larsen var til í það. Þeir voru
fljótir að tygja sig. Ulriksen vildi
fara að háu furunni fyrst. Og þeg-
ar þeir komu að trénu fundu þeir
stóra fjöður þar. Hann rétti hana
fram sigri hrósandi: „Sjáið þér,
þetta er arnarfjöður. — Nú skulum
við líta vel í kringum okkur, hvort
hér er nokkurt hreiður!"
Þeir fundu ekki hreiðrið. Og
ekki heldur fleiri arnarfjáðrir. En
þeir hættu ekki leitinni. Þeir gengu
í marga klukkutíma og fóru þvert
og eiulilangt um skóginn. Svo sett-
ust þeir á fallinn trjábol og tóku
upp nestið. Larsen sagði vonsvik-
inn: „Það er leiðinlegt að við skyld-
um ekki fá að sjá örninn.“
„Sei, sei, nei,“ sagði Ulriksen
huggandi. „Við höfuni luift svö mik-
ið annað upp úr þessu — að fá
að ganga um í svona veðri.“
„Já það .er gott veður i dag. Hann
liefir verið hvass undanfarna daga.
Kanske það sé þeSsvegna, sem örn-
inn hefir haldið sig í skóginum
svona lengi. Nú er hann víst farinn
eitthvað langt.“
„Það er ekki gott að vita. Eg ætla
að koma hingað í nokkra daga
enn. Því að ég hefi enn ekki gefið
upp vonina um að sjá ránfuglinn.
Örninn er tigulegur fugl. Hann
heldur sig fyrir sig, og skiftir sér
ekki af öðrum.“
Svo rétti liann úr sér og hélt á-
CASALS
f. 1876.
Þessi ágæti, spánski cellóleikari
er íslenskum útvarpslilustendum að
góðu kunnur, því að oft er mönn-
um gefin kostur á því að njóta snilli
hans í útvarpinu (af plötum) og
er hann orðinn vinsæll hér sem
annarsstaðar.
Pau (Pablo) Casals var fæddur
i Vendrell i Tarragonahéraði á Spáni
hinn 30. des. 1870 og var faðir hans
organleikari. Veitti liann syni sín-
um ungum nokkra undirstöðutil-
sögn í tónlist og sagt er að þegar
hann liafi verið 12 ára hafi mátt
lieita að öll venjuleg hljómsveitar-
hljóðfæri léki i höridum hans. En
um jiað leyti fór hann að gefa sig
að hnéfiðlunni (celló) fyrir alvöru,
og naut tilsagnar ágæts kennara
(Jósé Carcia)) i Madrid. Honum
var veitt inntaka í konunglega tón-
listarskólann þar i borg og lagði
þar einkum stund á svonefnda
„kammermúsik" og naut til þess til-
sagnar kennara að nafni Monasterio.
Síðar tók liann upp og iðkaði sér-
stakan stíl i cellóleik, sem mjög er
einkennandi fyrir list hans. Hann
var um skeið, að loknu námi i Mad-
rid, prófessor við tónlistarskólann
í .Barcelona og þar stofnaði hann
fiðlukvgrtett þann, sem síðar varð
frægur og við hann kenndur. Hann
þáði tilboð uni að gerast sóló-celló-
isti við Parisar-óperuna (1895) og
þrem árum síðar þreytti hann frum-
raun sína sem snillingur (virlúósó)
í París. Sama árið (1898) kom hann
einnig' fram „sem slíkur“ á liljóm-
leikum i Krystals-höllinni í London
og var vel fagnað. Eltki var hann
þó viðurkonndur sem neinn stór-
snillingur að sinni. Hann var i
sífelldum hljómleikaferðum, austan
hafs og vestan og menn voru ærið
lengi að átta sig á þvi, að hér væri
verulegur snillingur á ferð, eða
snillingur, sem bæri af listbræðrum
sinum. Ástæðan til þess var ef til
fram: „Hér ættu að vera margir
ernir. Því að við þurfum að læra
af þeim -— læra að bera örlög okk-
ar með prýði og lála ekki misskiln-
ing og níð annara á okkur fá.“
„Það er satt,“ sagði Larsen spek-
ingslega. „Ef maður bara gæti lifað
á því að halda sig svona útaf fyr-
ir sig.“
Ulriksen tók tvær krónur úr budd-
unni: „Gerið þér svo vel, Larsen,
og þakka yður — þakka yður að
þér vilduð halda gömlum manni
félagsskap.“
„Þakka yður sjálfum.“
Og Larsen stakk dalnum í vas-
ann. Þessi vika hafði borgað sig
vel — þegar hann fengi líka tíu
krónúrnar, sem frú Ulriksen hafði
lieitið honum fyrir að búa til drek-
ann, sem átti að vera likur erni.
Ilinsvegar liafði Larsen fundið
upp á því sjálfur að slíta fjöður
úr útstoppaða erninum skógrækt-
arstjórans og leggja hana undir
stóru furuna.
vill sú, að hann var of sannur lista-
maður til þess að láta það eftir sér
að neyta nokkurra „virtúós“-bragða
til þess að- afla sér hylli á kostnað
þeirra viðfangsefna, sem hann túlk-
aði, eða sjálfrar tónlistarinnar. En
hin klassisku viðfangsefni sín túlk-
aði liann af alúð og djúpum skiln-
ingi og alvöru. Talið er að ekki liafi
það verið fyrr en 1909, er hann
lék i Lundúnum (á vegum „The
Classieal Consert Society) samstæðu
Baclis (svitu) i C fyrir cello af
slíkri fádæma snilli, að mönnum
varð ljóst, að hér var um að ræða
brautrýðjanda og fulltrúa nýrrar
stefnu og göfugrar í þessari list.
Casals varð til þess að þessar und-
irleikslausu tónsmíðar Bachs (svít-
urnar), voru teknar upp í tölu „lif-
andi“ tónsmíða, en áður höfðu þær
lítið gildi haft annað en við cello-
tilsögn. Á sama hátt vakti liann og
nýjan áhuga og aðdáun á tónsmíð-
um annara klassiskra skálda,
svo sem Beethovens, Brahms, Scliu-
manns, Lalos o. fl., sem hann lék
i öllum stórborgum heims af
þeirri tadæma snilli sem honum
er eiginleg og túlkaði þær á þann
liátt, sem hann liugsar sér sjálfur,
að þær njóti sín best.
Árið 1914 giftist hann amerískri
söngkonu, Susan Metcalfe, og hefir
síðan þráfaldlega aðstoðað hana
sem undirleikari, því að hann er
ágætur píanóleikari.
í Barcelona stofnaði liann á eigin
spitur Iiljómsveit árið 1919 og æfði
Iiana af stakri nákvæmni og alúð
svo að hún varð síðan fræg. Kom nú
i Ijós að Casals var ekki aðéins
afburða celloleikari, heldur einnig
frumlegur og frábær hljómsveitar-
stjóri. Með þessa hljómsveit sina
fór Casals meðal annars lil Parísar
1925 og hlaut liina ágætustu dóma.
Annarsstaðar hefir hann einnig kom
ið fram sem hljómsveitarstjóri. T.
d. stjórnaði liann Lundúna sýmfóní-
hljómsveitinni 7. des. 1925 við góð-
an orðstír. Var þá sagt uiri hann,
m. a. að hann lieimtaði ekkert minna
en fullkomna meðferð viðfangsefna.
Á hátíðahöldunum i Vínarborg i
sambandi við aldarafmæli Beetov-
ens, árið 1927, tók Cacals þátt sem
hljómsveitarstjóri.
Frá þvi er hann stofnaði hljóm-
sveit sína í Barcelona, lagði hann
inesta rækt við liana og varði til
hennar mestum tíma sinum, þangað
lil borgarastyrjöldin skall á, árið
193(5. Þá truflaðist það starf að
sjálfsögðu, en þá fór hann aftur að
koma fram annarsstaðar sem sóló-
celloisti og nýtur heimsfrægðar og
vinsælda.
-§ =
Utvarp — ríðandi.
Nokkrum árum fyrir styrjöldina
var útvarp notað við riddarliðs-
æfingar i Bandaríkjunum. Riddar-
arnir höfðu allir litið útvarpstæki
á linakkboganum og gátu tekið á
móti skipunum úr langri fjarlægð.
í styrjöldinni hefir riddaraliðið
komið litiö við sögu, því að skrið-
drekarnir liafa tekið við starfi þess.
Hestarnir hafa því sloppið tiltölu-
lega vel í þessu stríði.