Fréttablaðið - 26.08.2011, Síða 10

26. ágúst 2011 FÖSTUDAGUR10
Föstudagsviðtaliðföstuda
gur Gylfi Zoëga, prófessor í hagfræði
S
enn eru liðin þrjú ár frá
bankahruninu á Íslandi.
Gylfi Zoëga, prófessor
í hagfræði við Háskóla
Íslands, segir ýmislegt
hafa áunnist á þessum
þremur árum þótt margt hafi einn-
ig valdið vonbrigðum.
„Það hefur tekist að koma á stöð-
ugleika sem er forsenda þess að
hagvöxtur geti hafist á ný. Þá eru
fyrstu merki um hagvöxt komin
fram í því að fjárfesting fyrirtækja
utan stóriðju hefur aukist á árinu.
Þetta eru ennþá lágar tölur en
samt merki um viðsnúning,“ segir
Gylfi og bætir við: „Það sem veld-
ur vonbrigðum er að nettó útflutn-
ingur er ekki að aukast þrátt fyrir
lágt gengi krónunnar. Það virðist
fyrst og fremst koma fram í góðri
afkomu fyrirtækja í samkeppnis-
greinum, svo sem sjávarútvegi, og
lakari lífskjörum. Það kemur hins
vegar ekki fram í aukinni fram-
leiðslu og fjárfestingu. En vonandi
vex útflutningur á næstunni.“
Hin svokölluðu góðæri
Eins og margir kollegar hans hefur
Gylfi látið nokkuð að sér kveða
í opinberri umræðu eftir hrun
en hann hefur einnig rannsakað
aðdraganda og orsakir hrunsins
fræðilega. Hann hefur lagt stund á
rannsóknir og háskólakennslu frá
því að hann hlaut doktorsgráðu frá
Columbia háskóla árið 1993. Þá á
Gylfi sæti í peningastefnunefnd
Seðlabankans, sem tekur ákvarð-
anir um stýrivexti bankans.
Gylfi segir að annað verkefni
sem eigi eftir að leysa sé afnám
hafta. Þá þurfi að ákveða hvern-
ig peningamálum verði háttað hér
til framtíðar. „Síðustu tvær upp-
sveiflur hér urðu vegna innflæðis
erlends fjármagns sem hækkaði
gengið, lækkaði verð innflutnings-
vara og jók kaupmátt samhliða því
sem lánsfé jókst. Þetta var kall-
að góðærisárin fyrir 2000 og svo
aftur fyrir árið 2008 en á lítið skylt
með því hugtaki. Það er mikilvægt
að slík atburðarás endurtaki sig
ekki. Að til verði stöðugra fyrir-
tækjaumhverfi og vextir lækki.“
Gengissveiflurnar vandamál
Gylfi gaf árið 2009 út ritgerð-
ina Hagkerfi bíður skipbrot, um
bankahrunið ásamt Jóni Daníels-
syni, prófessor við London School
of Economics. Meðal ályktana
sem Gylfi og Jón drógu þar voru
að kerfishrunið veitti innsýn í
þær hættur sem fælust í því að
lítið land sameinaðist mun stærra
efnahagssvæði án þess að bæta
stofnanir. Sett í samhengi við
ESB virðist lærdómurinn vera
sá að gagnkvæmur stuðningur
sé á milli sameiginlegs markað-
ar og myntbandalags. Með öðrum
orðum að sameiginlegur markaður
án þátttöku í myntbandalagi bjóði
hættunni heim. Þá töldu þeir Gylfi
og Jón ljóst að bæta þyrfti reglur
um bankastarfsemi.
Gylfi segist standa við þessar
ályktanir nú þegar lengra sé liðið
frá hruninu. „Reynslan af því að
hafa eigin fljótandi gjaldmiðil
er sú að gengissveiflurnar hjálpi
ekki hagkerfinu. Fjármagnsflæði,
gengissveiflur og útlánabólur eins
og þær sem hér hafa orðið ógna
stöðugleika fjármálakerfisins. Það
má því ýmislegt gera. Styrkja þarf
regluverk frekar til þess að draga
úr hættunni á því að einstaklingar
geti tekið áhættu á kostnað skatt-
greiðenda. Ein sú breyting sem
enn hefur ekki verið ráðist í er að
banna viðskiptabönkum að reka
fjárfestingarbankastarfsemi. Ef
krónan verður hér áfram verður
líka að breyta umgerð peninga-
stefnunnar til þess að minnka
gengissveiflur. Besta bólusetn-
ingin gegn því að illa fari í fram-
tíðinni væri þó auðvitað sú að fólk
hefði lært af reynslunni.“
Skuldakreppa víða
Áhyggjur af stöðu evrusvæðisins
hafa magnast síðustu mánuði eftir
því sem skuldakreppan á svæðinu
hefur dýpkað. Gylfi hefur fylgst
náið með þróuninni á evrusvæðinu
en segir sams konar vanda víða.
„Skuldir hins opinbera eru mun
hærri í Japan en í nokkru Evrópu-
ríki. Þá eru opinberar skuldir í
Bandaríkjunum svipaðar því sem
gerist í mörgum þeirra evruríkja
sem verst eru stödd,“ segir Gylfi
og bætir því við að skuldavandinn
sé í flestum tilvikum síðasta stig
fjármálakreppunnar sem hófst
árið 2007. Fyrst hafi kreppan haft
áhrif á banka, síðan framleiðslu og
atvinnu og loks ríkisfjármál.
„Hallarekstur hefur verið mik-
ill fyrst og fremst vegna krepp-
unnar. Að auki eiga sum ríki, til
dæmis Grikkland og Bandaríkin,
við kerfislægan vanda að glíma
þegar kemur að öflun skatttekna,“
segir Gylfi og heldur áfram:
„Vandi evrusvæðisins er í hnot-
skurn að ekki eru til stofnanir
innan þess sem geta ákveðið hver
eigi að greiða það tjón sem verð-
ur þegar bankar og jafnvel heilu
ríkin geta ekki staðið í skilum í
samtengdu hagkerfi. Bankar eru
með starfsemi í mörgum löndum
og færa fjármagn á milli þeirra,
sem gerir það að verkum að tjón
í einu landi bitnar á bönkum og
skattgreiðendum í öðrum löndum.
Segja má að bæði í Bandaríkj-
unum og Evrópu eigi stjórnvöld í
erfiðleikum með að ákveða hver
eigi að greiða skuldir ríkisins. Og
skuldabréfamörkuðum er illa við
óvissu í stjórnmálum.“
En koma skuldavandræði í
þessum hagkerfum Íslending-
um við? Gylfi segir svo klárlega
vera. „Lífskjör hér á landi tengj-
ast því hversu vel gengur annars
staðar. Þegar vel gengur annars
staðar koma fleiri ferðamenn til
Íslands og verð útflutningsvara
hækkar. Jafnframt væri auðveld-
ara að afnema gjaldeyrishöft ef ró
væri á mörkuðum erlendis,“ segir
Gylfi en bætir því við að ekki sé
ástæða til að óttast kollsteypu hér
á landi vegna óróa erlendis þar
sem gjaldeyrishöftin takmarki
fjármagnsflæði.
Aðstæður ríkja ólíkar
Þegar kemur að skuldakreppunni
í Evrópu segir Gylfi gagnlegt að
átta sig á ólíkum aðstæðum ríkja
með sjálfstæðan gjaldmiðil og
ríkja á evrusvæðinu.
„Ríki á evrusvæðinu hafa bak-
hjarl í Evrópska seðlabankan-
um, sem tryggir að bankar hafi
nægt lausafé í evrum. Auk þess
hefur hann keypt ríkisskulda-
bréf aðildarríkja og þannig lækk-
að vaxtakostnað þeirra. Þannig
hefur bankinn komið í veg fyrir
gjaldþrot banka og jafnvel ríkja á
svæðinu. Ríki með evru lenda þar
að auki ekki í gjaldmiðilskreppu
eins og gerðist hér 2008. Hins
vegar verður síðasta stig fjár-
málakreppu, sem kemur fram
í erfiðleikum í ríkisfjármálum,
erfiðara á evrusvæðinu en í landi
þar sem skuldir eru í innlendum
gjaldmiðli.“
Gylfi segir hægt að taka tvö lönd
sem dæmi til að einfalda málið;
Svíþjóð sem hafi eigin gjaldmiðil
og Ítalíu sem noti evru. „Ef fjár-
festar missa traust á sænskum
ríkisbréfum og byrja að selja þau
hækkar vaxtakostnaður sænska
ríkisins. Hins vegar þarf ein-
hver að kaupa krónur vilji menn
losna við skuldabréfin. Ef síðan
kemur í ljós að þeir vextir sem
sænska ríkið greiðir eru of háir
getur Sænski seðlabankinn keypt
ríkisbréf og þannig lækkað lán-
tökukostnaðinn. Ef annað bregst
er svo unnt að setja á gjaldeyris-
höft og fjármagna ríkisútgjöld
með peningaprentun. Þá stendur
sænska ríkið í skilum þótt gengi
gjaldmiðilsins geti fallið mikið.
Svíar geta síðan lækkað skulda-
byrðina smám saman með verð-
bólgu en það er einmitt þannig
sem Bretar og Bandaríkjamenn
losuðu sig við stóran hluta þeirra
skulda sem urðu til í seinni heims-
styrjöldinni,” segir Gylfi.
Þegar litið er til ríkis á borð við
Ítalíu er sænska leiðin ófær, segir
Gylfi. Hverfi traust á ríkisbréfum
Ítala leitar fjármagn úr ítölskum
bönkum í þýska banka án þess að
gengið lækki og Ítalir geta ekki
beitt peningaprentun. Stóra vanda-
málið sé hins vegar að vandinn
geti smitast milli ríkjanna. „Ef
þýskir bankar hafa lánað til Ítalíu
er möguleiki á því að þýska ríkið
verði fyrir tjóni vegna útlána-
taps þýskra banka. Ef ítalska
ríkið getur ekki staðið í skilum
er stóra spurningin hvort ítölsku
og þýsku bankarnir geti staðið af
sér útlánatapið. Ef ekki, verður
spurningin sú hvort það sé ítalska
eða þýska ríkið sem eigi að greiða
reikninginn. Auk þess verður Evr-
ópski seðlabankinn fyrir tjóni hafi
bankinn keypt ríkisskuldabréf til
að lækka lántökukostnað. Þannig
getur tjónið lent á öllum íbúum
evrusvæðisins.“
Evrusamstarfið mun þróast
Gylfi telur ljóst að reynslan af
skuldakreppunni muni knýja á
um breytingar á evrusamstarfinu.
„Það má búast við því að til starfa
taki eins konar „evrusjóður“ sem
líkja má við Alþjóðagjaldeyrissjóð-
inn. Slíkur sjóður myndi fylgjast
með stjórn efnahagsmála í evru-
ríkjunum og síðan koma til hjálpar
þegar einstök ríki lentu í erfiðleik-
um að gefnum skilyrðum.“
Gylfi segir vísi að slíkum sjóði
þegar kominn fram og á þar við
Stöðugleikastofnun ESB sem
komið hefur verið á fót og hefur
veitt Írlandi og fleiri löndum
neyðarlán.
„Mikil andstaða er hins vegar
innan sambandsins við þá hug-
mynd að öll evruríkin taki sameig-
inlega ábyrgð á skuldum einstakra
ríkja, hugmyndinni um svokölluð
evruskuldabréf. Slík bréf myndu
leysa vandann en andstaða við
samruna útilokar þá lausn.“
Gylfi leggur þó áherslu á að enn
sé of snemmt að segja með neinni
vissu til um hver þróunin verði
á evrusvæðinu. Spurður hvort
það hafi áhrif á aðildarviðræður
Íslands við ESB segir Gylfi Íslend-
inga geta verið rólega enn. Við-
ræðum ljúki ekki næstu tvö árin
og því gefist tími til að fylgjast
með hver þróunin verður. Að þeim
tíma liðnum geti Íslendingar tekið
ákvörðun um hvort þeir vilja aðild.
Ástæðulaust að óttast kollsteypu
Gylfi Zoëga hagfræðiprófessor hefur fylgst náið með þróun efnahagsmála hér heima og erlendis á síðustu árum sem hafa verið
æði viðburðarík svo ekki sé fastar að orði kveðið. Magnús Þorlákur Lúðvíksson ræddi við Gylfa um stöðuna í íslensku efnahagslífi
nú þremur árum eftir hrun og skuldakreppuna sem víða geisar. Hann telur að hagvöxtur geti nú brátt hafist á ný hér á landi.
GYLFI ZOËGA Gylfi hefur í rannsóknum sínum sérhæft sig í þjóðhagfræði og vinnumarkaðshagfræði. Þær hefur hann stundað
samhliða kennslu við bæði Háskóla Íslands og Birkbeck College við University of London. FRÉTTABLAÐIÐ/ANTON
Besta bólusetningin gegn því
að illa fari í framtíðinni væri þó
auðvitað sú að fólk hefði lært af
reynslunni.