Morgunblaðið - 21.02.2009, Blaðsíða 30

30 Umræðan
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 21. FEBRÚAR 2009
✝ Helgi Ívarssonfæddist í Vestur-
Meðalholtum í Gaul-
verjabæjarhreppi 2.
júní 1929. Hann lést
13. febrúar síðastlið-
inn.
Foreldrar hans
voru Ívar Helgason
ættaður frá Súluholti
í Villingaholtshreppi
og Guðríður Jóns-
dóttir frá Syðri-
Hömrum í Holtum og
bjuggu í Vestri-
Meðalholtum. Þau
voru sjö systkinin. Jón, Helgi í Með-
alholtum, Sigurður, Sigríður, Helgi
Ívarsson í Hólum var næstur, síðan
Guðmundur Ívar og Helga. Þau eru
öll látin nema Jón og Guðmundur
Ívar. Helgi var tekinn í fóstur nokk-
urra vikna gamall en faðir hans
varð fyrir slysi um svipað leyti og
Helgi fæddist. Föðursystir Helga,
isflokkinn í 8 kjörtímabil eða yfir
30 ár. Einnig var hann um tíma í
stjórn Hraðfrystihúss Stokkseyrar
og Búnaðarfélags Stokkseyr-
arhrepps í 37 ár. Hann sat í kjör-
dæmisráði Sjálfstæðisflokksins í
áratugi og hefur sótt flesta lands-
fundi flokksins í yfir 50 ár.
Hann var sagnaþulur og virkur í
sagnfræðingafélagi sýslunnar.
Hann var sérlega minnugur og rit-
aði fjölmargar greinar um sagn-
fræði og þjóðlegan fróðleik í blöð
og tímarit. Hann sat frá upphafi í
safnstjórn Rjómabúsins á Baug-
stöðum og ritaði ásamt Páli Lýðs-
syni sögu Rjómabúsins sem gefin
var út á 100 ára afmæli þess. Helgi
var meðhjálpari í Gaulverjabæj-
arkirkju í 36 ár og lengi safn-
aðarfulltrúi og sótti jafnan héraðs-
fundi prófastsdæmisins. Hann var
ætíð málefnalegur, rökfastur og
tillögugóður. Helgi var ókvæntur
og barnlaus og taldi sig hafa verið
gæfumann í lífinu.
Helgi verður jarðsunginn frá
Gaulverjabæjarkirkju í dag kl.
13.30.
Helga Helgadóttir bjó
í Hólum ásamt manni
sínum Magnúsi Hann-
essyni og voru þau
barnlaus og tóku
Helga til sín og ólst
hann upp hjá þeim.
Hann var einn vetur á
Búnaðarskólanum á
Hvanneyri en vann á
búi fósturforeldra
sinna og tók við búi af
þeim þegar þau hættu
störfum og voru þau
bæði til æviloka í
skjóli Helga. Helgi
brá búi árið 2003 og flutti þá á Sel-
foss og lagði stund á fræðastörf og
blaðaskrif. Helgi var alla tíð mjög
virkur í félagsmálum og var gjarn-
an til forystu valinn. Hann var virk-
ur félagi í Sjálfstæðisflokknum og
var þar framarlega í flokki í ára-
tugi í Stokkseyrarhreppi. Hann sat
í hreppsnefnd fyrir Sjálfstæð-
Það eru mikil forréttindi og lífs-
gæði að kynnast góðu fólki. Í mínum
huga eru kynni mín af Helga Ívars-
syni dýrmæt og lærdómsrík slíkur
mannkostamaður sem hann var.
Hann var bóndi alla tíð en kom víða
við í félagsmálum þar sem hann var
virkur bæði í stjórnmálum og sveit-
arstjórnarmálum. Þá var hann einnig
sagnaþulur og vel að sér um liðna tíð.
Nú er leiðir skilur um sinn vil ég ekki
láta hjá líða að þakka vináttu hans og
störf fyrir kirkjuna. Hann mátti með
sanni kallast trúvarnarmaður enda
hélt hann uppi málstað kirkju og
kristni hvar sem hann taldi þess þörf
og brást þar jafnan við með eftir-
minnilegum hætti.
Hann þekkti fjölda fólks og naut
mikils álits og virðingar fyrir störf sín
að félagsmálum. enda prúðmenni og
traustur maður í alla staði. Hann var
sérstaklega minnisgóður og til þess
tekið enda hægt að fletta upp í hon-
um eins og fundargerðabók um
hvaða ákvarðanir hefðu verið teknar
og hvenær. Hann var oft ritari á
fundum og ritaði góðar fundargerðir
þar sem allt kom fram sem máli
skipti. Þegar hann tók til máls á fund-
um flutti hann mjög góðar ræður og
átti sérlega gott með að tjá sig og
greina aðalatriði máls frá aukaatrið-
um og koma þeim til skila á hnitmið-
aðan hátt í stuttu máli. Hann var allt-
af málefnalegur, rökfastur,
úrræðagóður og ráðhollur. Hógvær
til orðs og æðis og tranaði sér hvergi
fram og stundaði aldrei þrætubókar-
list eða málfundakúnstir eins og
stundum verða nú í stjórnmálum. Ef
ágreiningur var uppi milli manna
fann hann oft góðan milliveg til far-
sællar lendingar mála. Stundum
fannst mönnum sem ekki þyrfti að
ræða málin frekar eftir að Helgi hafði
talað. Einnig gat hann brugðið á leik
og verið gamansamur.
Hann varð safnaðarfulltrúi í Gaul-
verjabæjarsókn 1985 en áður hafði
hann verið varasafnaðarfulltrúi og
sótti jafnan alla héraðsfundi prófasts-
dæmisins og tók yfirleitt til máls.
Hann var lengi endurskoðandi reikn-
inga héraðssjóðs og var tilhlökkunar-
efni þegar reikningarnir voru endur-
skoðaðir hjá mér. Hann varð
meðhjálpari Gaulverjabæjarkirkju
árið 1973 og gegndi því starfi til 1.9.
sl. er við báðir létum af embættum
okkar við kirkjuna. Mátti heita að
Helgi kæmi alltaf til kirkju þegar
messað var.
Þegar litið er til baka er stór hópur
af samferðafólki sem unnið hefur
mikið starf fyrir kirkjuna af trúfesti.
Allt er það þakkarefni gömlum presti
og prófasti því án þessa fólks hefðum
við litlu áorkað. Helgi Ívarsson á þar
stóran hlut.
Góður Guð blessi minningu Helga,
ástvini hans og gefi honum góða
heimkomu til Drottins.
Úlfar Guðmundsson.
Kveðja frá Sögufélagi
Árnesinga
Forystumaður á sviði sunnlenskra
fræða, Helgi Ívarsson, fyrrverandi
bóndi í Hólum í Stokkseyrarhreppi,
er fallinn frá. Helgi tók virkan þátt í
starfsemi Sögufélags Árnesinga allt
frá stofnun og var gerður að heiðurs-
félaga á aðalfundi þess 31. maí 2007.
Á fræðslufundum félagsins naut
Helgi sín vel, yfirgripsmikil þekking
hans á mönnum og málefnum innan
sýslunnar kom þá berlega í ljós. Hon-
um tókst að komast að kjarna máls-
ins hverju sinni með skörpum at-
hugasemdum og vel völdum
spurningum og þegar hann flutti mál
sitt var það gert skipulega og af rök-
festu. Á síðustu árum var Helgi
ferðafélagi okkar í stjórn sögufélags-
ins á fundi þess vítt og breitt um sýsl-
una. Þetta voru skemmtilegar ferðir
og þar var Helgi miðpunktur athygl-
innar, orðheppinn með afbrigðum og
oft kíminn á svip þegar rætt var um
málefni líðandi stundar eða dag-
skrárefni kvöldsins.
Helgi lagði Árnesingi, riti Sögu-
félags Árnesinga, einnig lið með eigin
rannsóknum, ritdómum og ritrýni.
Skemmst er að minnast nýlegra
greina hans um Jón Erlendsson
handritaskrifara í Villingaholti og ör-
nefni tengd Hróarsholtslæk í Flóa.
Þá var Helgi óþreytandi við að benda
á efni sem þarft væri að birta í Árnes-
ingi. Dæmi þar um er handrit að þrjá-
tíu ára gömlu erindi Sigurgríms
Jónssonar, bónda í Holti, um Gaul-
verjabæjarkirkju og fríkirkjusöfnuð-
inn þar í upphafi 20. aldar sem Helgi
bjó til prentunar og ritaði inngang að,
en greinin verður birt í næsta hefti
Árnesings nú á vormánuðum.
Frá upphafi var Helgi þátttakandi
í námskeiðum Páls heitins Lýðssonar
um sögu Árnessýslu hjá Fræðsluneti
Suðurlands. Eftir fráfall Páls tók
Helgi við stjórninni og leiddi síðast-
liðið haust námskeið um örnefni í
sýslunni.
Eftir að Helgi lauk búskap í Hólum
og settist að á Selfossi hóf hann að
rita sagnapistla í Sunnlenska frétta-
blaðið. Sögusvið pistlanna var að
sjálfsögðu Árnesþing og leitaði Helgi
m.a. fanga á Héraðsskjalasafni Ár-
nesinga, í annálum, bréfabókum,
munnmælasögum og víðar. Ýmis
sagnabrot voru þar sett í stærra
sögulegt samhengi, lagt út af at-
burðarás af skilningi og þekkingu á
lífi og aðstæðum forfeðra okkar.
Helga tókst einkar vel að nýta sér
mikinn bóklestur sinn við ritun þess-
ara pistla sem og fágað málfar og stíl.
Ástæða er til að pistlum Helga verði
safnað saman og þeir gefnir út.
Með Helga er horfinn af sjónar-
sviðinu fágætur tengiliður nútímans
við alþýðumenningu og héraðssögu.
Við þökkum Helga Ívarssyni sam-
fylgdina, blessuð sé minning hans.
Fyrir hönd Sögufélags Árnesinga,
Þorsteinn Tryggvi Másson.
Á hlaðinu þar sem Hólar standa
neðst í Flóanum bar Helgi Ívarsson
sterkt svipmót bóndans. Þar átti
hann heima og féll um flest vel að um-
hverfi sínu. Í ræðustól á fundum
sjálfstæðismanna á Suðurlandi bar
hann jafnan höfuð og herðar yfir aðra
menn. Þar reis hann upp úr flatlend-
inu sakir djúpfærni og innsæis í lög-
mál stjórnmálabaráttunnar.
Á þeim vettvangi mæltist engum
betur. Aðrir höfðu ekki vald á ís-
lenskri tungu til jafns við hann. Úr
hugum annarra spruttu ekki þau
hollráð sem Helgi Ívarsson hafði
fram að færa. Engir mæltu í senn af
jöfnum þunga og af sömu hógværð. Í
sviptivindum stjórnmálabaráttunnar
sýndu aðrir ekki sömu staðfestu og
yfirvegun.
Ekki veit ég til að Helgi Ívarsson
hafi nokkru sinni sýnt áhuga á þing-
mennsku. En til þess stóðu þó öll
efni. Hann var bóndi og bar virðingu
fyrir því starfi. Flestum öðrum
mönnum lengur sat hann í hrepps-
nefnd og naut þar trúnaðar að verð-
leikum. Á róstusömum tíma var hann
aukheldur kjördæmisráðsformaður.
Helgi Ívarsson var gæddur góðum
mannkostum og var að sönnu maður
átthaga sinna. Hugur hans og hug-
myndaheimur náði þó langt út fyrir
túnfótinn. Í tómstundum sínum fann
hann viðnám einlægum og áköfum
áhuga á stjórnmálum og sagnafróð-
leik. Vel má vera að á stundum hafi
hallað á búskapinn þegar áhugi and-
ans var annars vegar.
Úthafsaldan sem brotnar á
ströndinni undan byggðinni í gamla
Stokkseyrarhreppi getur verið
býsna úfin. Háttur Helga Ívarssonar
var ekki af því tagi. Drengskapur
hans og hollusta við þann málstað,
sem hann trúði á, reis á hinn veginn
jafn hátt og aldan gerir þegar best
lætur. Nú getur minningin ein goldið
meðhaldsmanni þakkarskuld.
Þorsteinn Pálsson.
Í dag verður fræðimaðurinn og
bóndinn Helgi Ívarsson jarðsettur.
Það var mér mikill heiður að fá að
kynnast og starfa með þessum
merka manni. Í tæp þrjátíu ár höfum
við Helgi þekkst, aðallega í gegnum
félagsstörf í þágu Sjálfstæðisflokks-
ins, en Helgi var gegnheill sjálfstæð-
ismaður með óbilandi trú á málstaðn-
um. Hann var einstaklega minnugur
og úrræðagóður á fundum enda af-
burða ræðumaður. Helgi hafði þann
eiginleika að geta dregið saman öll
helstu atriðin er fram komu á fund-
um og sett saman í hnitmiðaða ræðu
sem allir hlustuðu á. Ég minnist
margra ferða með Helga á fundi víðs-
vegar um gamla Suðurlandskjör-
dæmi. Það var aðdáunarvert að sjá
hvað Helgi gaf sér tíma til að mæta á
fundi þótt hann væri önnum kafinn
störfum sem bóndi. Í eitt sinn vorum
við að koma frá kjördæmisþingi í Vík
í Mýrdal, vorum frekar seint á ferð á
laugardagskvöldi þegar Helgi segir
okkur að hann eigi eftir að mjólka.
Hann vildi ekki aðstoð frá okkur,
heldur kláraði málið sjálfur. Á
sunnudagsmorguninn kom hann svo
aftur með okkur austur í Vík, en
þingið stóð yfir í tvo daga. Í tæpan
áratug var hann með mér í stjórn
fulltrúaráðs sjálfstæðisfélaganna í
Árnessýslu. Það var mikil gæfa og
styrkur að hafa reynslu hans og út-
sjónarsemi í störfum við úrlausn
mála. Ég minnist þess að stundum
þegar mál voru komin í strand, biðu
allir eftir því hvað Helgi segði. Það
var lærdómsríkt að hlýða á hann
Helgi Ívarsson
VIÐURKENNT er
að lýðræðið sem
hornsteinn stjórn-
arhátta samfélagsins
er besta leiðin til
þess að standa vörð
um hag almennings.
Hér á landi ríkir svokallað full-
trúalýðræði, þ.e. almenningur vel-
ur sér fulltrúa, þingmenn til þess
að taka ákvarðanir með lagasetn-
ingu og val á ríkisstjórn. Beint
lýðræði er viðhaft í þjóð-
aratkvæðagreiðslu þegar fólk tek-
ur sjálft þátt í ákvörðunum um
eigin hag. Rætt er um lýðsræð-
ishalla þegar Evrópusambandið
ber á góma þar sem valdaþættir
innan stofnana þess eiga ekki ræt-
ur að rekja til fulltrúakjörinna að-
ila sem fara með vald almennings
innan Evrópu heldur hafa rík-
isstjórnir aðildarlandanna að
mestu framselt bæði löggjafar- og
framkvæmdavald sitt til skipaðra
fulltrúa sinna innan framkvæmda-
stjórnarinnar. Það eykur e.t.v. á
lýðræðishallann þar að fólk í Evr-
ópu býr ekki að sameiginlegu
tungutaki, menningu, lagahefð eða
stjórnarskrá. Ýmsir halda því
fram að hér á landi sé við að
glíma lýðræðishalla í íslenskri
stjórnskipan þar sem fulltrúar al-
mennings – þingmenn eru of-
urseldir ráðherravaldinu, sem aft-
ur eru undir hælnum á flokknum
sínum. Þingmennirnir sem kosnir
eru á Alþingi eru í raun ekki
fulltrúar almennings nema í þeim
tilvikum þegar þeir eru jafnframt
ráðherrar en þá fara þeir bæði
með löggjafar- og framkvæmda-
valdið í skjóli þingræðisreglunnar.
Skil forsetavalds við fram-
kvæmda- og löggjafarvald eru
óljós í stjórnarskránni og ennþá
óskýrari þegar höfð er í huga
venjuhelguð stjórnarframkvæmd
andspænis beinum orðum hennar.
Er orðið knýjandi að skýra línur
milli valds forseta og annarra
þátta ríkisvaldsins. Gera þarf
greinarmun á því hvort gera á for-
setaembættið að virðingarstöðu
þjóðhöfðingja eða fela embættinu
vald til þess að hafa eftirlit með
framkvæmda- og löggjafarvaldi
eða hreinlega leggja það niður.
Framsetning íslensku stjórn-
arskrárinnar að þessu leyti virðist
ekki hvíla á hreinni þrískiptingu
heldur blöndu af fulltrúalýðræði
og beinu lýðræði undir áhrifum af
konungsveldi. Það hefur skapað
nokkra togstreitu milli valdaþátt-
anna enda ekki nægilega skýrt af-
markað og úthugsað hlutverk for-
seta í þeirri stjórnarskrá sem
okkur var send frá Danmörku á
sínum tíma og tók mið af erfða-
festu konungsríkisins.
Temprun valdaþátta með virku
eftirlits- og neitunarvaldi þarf að
vera til staðar sem neyðarhemill
og vörn fyrir almenning. Almenn-
ingur á nánast ekkert aðgengi að
fullveldi sínu milli
kosninga. Hann ræður
engu um stjórn-
armyndun þrátt fyrir
kosningar. Í því fyr-
irkomulagi liggur lýð-
ræðishalli. Það má í
raun segja að þróun
framkvæmdavaldsins
með auknu flokks- og
ráðherravaldi hafi leitt
til þess að lýðræð-
ishalli hafi aukist jafnt
og þétt hér á landi.
Verði valið að skipta valdinu niður
með skýrari hætti í stjórnarskrá
en nú er gert vinnst margt. Það
skapar aðhald á störf fram-
kvæmda- og löggjafarvalds og
unnt er að standa betur vörð um
sjálfstæði dómstóla með breyt-
ingum á skipunarvaldi dómara. Sé
forsætisráðherra kosinn beint með
meirihlutakosningu fær almenn-
ingur áhrifavald um það hverjir
eru fulltrúar þess í ríkisstjórn. Al-
þingi ætti af þeim sökum að geta
aukið á sjálfstæði sitt. Neit-
unarvald þess með einföldum eða
auknum meirihluta er eðlilegur
fylgifiskur slíkra breytinga. Slíkt
neitunarvald tryggir hemil á fram-
kvæmdavaldið og nauðsynlegt að-
hald og heilbrigða gagnrýni á
störf þess. Lýðræðislega kjörinn
forsætisráðherra hefði eflaust
betri stjórn á ráðherrum sínum og
auðveldara um vik bæði að velja
faglega hæfa ráðherra og víkja
þeim frá á grundvelli pólitískrar
ábyrgðar þeirra en forsætisráð-
herra í margra flokka sam-
steypustjórn.
Með stjórnskipunarlögum árið
1991 voru tvær málstofur Alþingis
sameinaðar í eina sem leiddi af
sér fækkun umræðna um laga-
frumvörp. Rökin fyrir breyting-
unni voru þau að það væri ekki
næg skilvirkni af hálfu Alþingis
með tveimur málstofum. Það er
líklegt að þessi breyting hafi ýtt
frekar undir hættu á mistökum í
löggjöf þar sem nú er fyrirhafn-
arminna af hálfu framkvæmda-
valdsins að fá lög samþykkt. Víða
um heim eru tvær þingdeildir og
önnur skipar oftar en ekki heið-
urssess skipuð reynslumiklum
mönnum og konum. Breyting
þingskapareglna (stytting á ræðu-
tíma) hefur einnig e.t.v. minnkað
„mótstöðuvald“ þingsins gegn
lagasetningu sem keyra á í gegn á
mettíma.
Þingræðið eins og það hefur
þróast yfir í ráðherraræði hefur
gert mörg ákvæði stjórnarskrár-
innar nánast óvirk er lúta að eft-
irliti löggjafarvaldsins með fram-
kvæmdavaldinu. Ein málstofa og
stytting á ræðutíma alþing-
ismanna eru einnig breytingar
sem dregið hafa úr gagnrýnis- og
mótstöðuvaldi þingsins eins og
það er hugsað og sett fram í
stjórnarskránni. Alþingi á sakir
sögu sinnar rétt á að skipa virð-
ingarmeiri sess í samfélaginu en
það gerir í dag. Breyting á stjórn-
arskrá þar sem ríkisvaldinu eru
sett eðlileg mörk og skýrari að-
greining valdaþátta og eftirlit
hvers með öðrum er forsenda
bættra stjórnarhátta. Slíkar
breytingar munu líklega flýta fyr-
ir endurreisn lýðveldisins og virð-
ingu fyrir réttarríkinu.
Lýðræðið og end-
urreisn Alþingis
Magnús Ingi Erl-
ingsson fjallar um
lýðræði, breytingu
á stjórnarskrá og
mögulega end-
urreisn Alþingis.
Magnús Ingi Erlingsson
» Breyting á stjórn-
arskrá þar sem rík-
isvaldinu eru sett eðlileg
mörk og skýrari að-
greining valdaþátta og
eftirlit hver með öðrum
er forsenda bættra
stjórnarhátta.
Höfundur er héraðsdómslögmaður.
Vöggusæn
gur
vöggusett
PÓSTSENDUM
Skólavörðustíg 21 ● sími 551 4050 ● Reykjavík