Bændablaðið - 24.02.2006, Blaðsíða 7

Spurt var á Leirnum hver hafi ort
þessa fallegu vísu:
Fjör og máttur fjarar brátt
feigð í gáttum kvikar.
Lyftum hátt við lokaþátt
lífsins sáttabikar.
Sól um daga
Hreiðar Karlsson sendi þessa
skemmtilegu frásögn og vísu á
Leirinn:
Af því að nú er í tísku að yrkja um
hið pólitíska vor,
langar mig að rifja upp vísu eftir
Starra í Garði, sem
gerð var á árunum 1971-1974:
„Sól um daga, dögg um nætur,
dýrin fyllast.
Vinstri stjórnin varla lætur
veður spillast“.
Fullkominn glæpur
Starfsmaður á vistheimili hirti sjóð
vistmannanna. og þá orti Hreiðar:
Eðlinu hlýða hver maður má
og margur á svellinu tæpur.
En stela af fólki sem ekkert á
er um það bil fullkominn glæpur.
Ástarvísa
Þær eru margar til ástarvísurnar en
þessi vísa eftir Pétur Stefánsson er
skondin:
Það er lítt um það að fást,
þó að magnist syndin;
Ég á bara eina ást,
og er það spegilmyndin.
Gunna á Glerá
Ingvar Gíslason fyrrum þingmaður
og ráðherra orti forðum þessa limru
um konu sem hét Guðrún:
Léttlynd var Gunna á Glerá,
hún giftist samt Jóni á Þverá.
Nú hleypur um húsin
hálft annað dúsin
af krökkum sem enginn veit hver á.
Leirinn í klessu
Hákon Aðalsteinsson orti eitt sinn
er honum þótti ekki vel ort á Leirn-
um:
Allur leirinn kominn er í klessu
um kveðskap góðan ekki lengur
spurt.
Nú vil ég ekki vera með í þessu
og vonast til að komast þaðan burt.
Vinur hans og nafni séra Hjálmar
Jónsson svaraði honum:
Víst er andinn öðru hvoru geldur
og eyðimörkin þurrkar hverja jurt.
En það er ekki laust sem Leirinn
heldur.
Liggur þér á að komast héðan
burt?
Að gininu undanskildu
Séra Hjálmar Jónsson segir svo
frá:
Einu sinni var ég á ráðstefnu með
nokkrum íslenskum prestum í
Danaveldi.Við vorum með eitthvað
svipað í glösum að kvöldi til nema
séra Ingólfur Guðmundsson. Hann
var hins vegar þrasgjarnastur allra
og varð mér þá þetta á:
Ingólfur situr sinn við keip
og setur fram rökin gildu.
Hann er að drekka gin í grape
að gininu undanskildu.
Það eru 108
Stefán Vilhjálmsson setti þessa
skemmtilegu vísu á Leirinn og
spurði um höfund:
Alltaf hjá mér ástin vex
er ég fer að hátta.
3 x 36
það eru 108.
Mælt af
munni fram
Umsjón:
Sigurdór Sigurdórsson
7Þriðjudagur 28. febrúar 2006
Á undanförnum árum hefur hugtak-
ið fjölþættur landbúnaður, eða
multifunctional agriculture, verið
áberandi í umræðu um landbúnað-
armál víða um heim. Fölþættur
landbúnaður höfðar til þess að í
viðbót við markaðsvörur, s.s. kjöt,
mjólk, hey o.s.frv., hefur landbún-
aður jákvæð áhrif á velferð í þjóð-
félaginu með framleiðslu á svoköll-
uðum almannagæðum, eða public
goods. Dæmi um slík almannagæði
eru menningarlandslag, verndun
menningarverðmæta, matvælaör-
yggi og dýravelferð, svo nokkur at-
riði séu nefnd. Þessar afurðir eru að
verulegu leyti staðbundnar og þar
af leiðandi er það einungis á færi
innlendra framleiðenda að fram-
leiða þær.
Það hefur verulegar afleiðingar
fyrir hagkvæmustu stjórnun land-
búnaðarmála hvort tekið er tillit til
fjölþætts landbúnaðar enda er fjarri
því að sú hugmynd sé óumdeild.
Hér verður leitast við að kynna
lauslega sýn hagfræðinnar á fjöl-
þættan landbúnað, hvaða afleiðing-
ar það hefur að taka tillit til fjöl-
þættrar framleiðslu og hvaða að-
ferðum ber að beita við mótun land-
búnaðarstefnu ef taka á tillit til
slíkrar framleiðslu. Umræðan er al-
menn og ekki verður tekið sérstak-
lega á spurningunni í hve miklum
mæli íslenskur landbúnaður er fjöl-
þættur.
Markmið hagfræðinnar
Hagfræði er göfug vísindagrein
enda er markmið hagfræðinnar að
hámarka velferð þegna þjóðfélags-
ins að gefnum þeim auðlindum sem
til ráðstöfunar eru. Hagfræðingar
leitast við að finna leiðir að áður-
nefndu markmiði með því að
ákvarða hvað á að framleiða,
hversu mikið á að framleiða og
handa hverjum á að framleiða
þannig að hámarksvelferð náist.
Hverjum manni er ljóst að full-
komin mæling á velferð einstak-
linga, hvað þá heilla þjóða, er
ómöguleg. Jafnframt er ljóst að í
raunveruleikanum verður að taka á
spurningum svo sem hvernig rétt-
indum er háttað og í hve miklum
mæli er réttlætanlegt að auka vel-
ferð eins ef það er á kostnað vel-
ferðar annars. Þannig getur reynst
erfitt að beita hagfræðinni til að
stýra þjóðfélaginu í smáatriðum.
Samt sem áður veitir hagfræðin
mikilvæg svör við almennum
spurningum um hvernig skipu-
leggja eigi þær stofnanir sem
ákvarða framleiðslumagn ef nokkur
von á að vera til þess að velferð
borgaranna verði hámörkuð.
Almannagæði
og markaðsskortur
Samkvæmt hagfræðinni ræður eðli
hverrar vöru því hvaða aðferð hent-
ar best til að ákvarða svar við
spurningunni um hversu mikið á að
framleiða og handa hverjum. Eigin-
leikar sem ráða miklu um bestu að-
ferð eru:
Útilokun, þ.e. hversu auðvelt er
að takmarka aðgang að vörunni.
Samkeppni, þ.e. hefur mín notk-
un á vörunni áhrif á notkunar-
möguleika annarra?
Mynd I sýnir hvernig flokka má
vörur eftir útilokun og samkeppni.
Á mynd I er einnig dregin lína, sem
gefur til kynna að því erfiðari sem
útilokun er og því minni sem sam-
keppni um vöruna er, því verr hent-
ar varan til sölu á mörkuðum.
Hagfræðin spáir því að markaðir
séu skilvirkir svo lengi sem sam-
keppni um vöruna er mikil og auð-
velt er að takmarka aðganginn að
henni. Þetta á við um flestar neyslu-
vörur. Til dæmis er neytandanum
auðvelt að takmarka aðgang ann-
arra að tilteknu epli með því að loka
það inni í sínum einkaísskáp. Þar
geta aðrir ekki nálgast það í leyfis-
leysi án þess að gerast brotlegir við
hegningarlög - útilokun er auðveld.
Jafnframt hverfa möguleikar ann-
arra til að neyta eplisins eftir að eig-
andinn neytir þess - samkeppni er
mikil.
Á hinn bóginn eru til vörur þar
sem útilokun er erfið og samkeppni
er mikil, og eru slíkar vörur nefndar
almannagæði (public goods). Götu-
lýsing er sígilt dæmi um almanna-
gæði. Erfitt er að takmarka aðgang
að götulýsingu þannig að ef einn
hefur aðgang að henni hafa allir
það. Jafnframt er engin samkeppni
um notkunina því notkun eins dreg-
ur ekki úr notkunarmöguleikum
annars.
Hagfræðin spáir því að markað-
ir, þar sem einstaklingar stunda
frjáls viðskipti til að bæta eigin hag,
séu ekki til þess fallnir að tryggja
þjóðhagslega hagkvæmasta fram-
leiðslumagn almannagæða. Þetta er
dæmi um svokallaðan markaðs-
skort. Aftur má taka götulýsingu
sem dæmi. Götulýsing er jafnan
ekki seld á markaði enda er kostn-
aðurinn hár miðað við þann hag
sem einstaklingurinn hefur af
henni. Lítil samkeppni í neyslu
tryggir hins vegar að sama götulýs-
ing gagnast stórum hópi, og saman-
lagður hagur allra sem njóta hennar
getur hæglega verið meiri en kostn-
aðurinn við að veita hana. Í slíkum
tilfellum þurfa margir einstaklingar
að koma sér saman um að sameig-
inlega fjármögnun sem tryggir hag
allra. Markaðir bjóða ekki upp á
slíkar lausnir heldur þarf að beita
öðrum aðferðum, s.s. atkvæða-
greiðslum og sameiginlegri stjórn-
un.
Framleiðsla landbúnaðarins
á almannagæðum
Samkvæmt hugmyndinni um fjöl-
þættan landbúnað einskorðast fram-
leiðsla hans ekki við matvælafram-
leiðslu, sem eru sígildar einkavörur,
heldur framleiðir landbúnaðurinn
einnig fjölbreytileg almannagæði.
Þar hafa verið nefndir hlutir eins
og:
Umhverfisgæði.
Landbætur (skógrækt, land-
græðsla).
Menningarlandslag.
Menningarverðmæti, menningar-
arfleifð.
Dýravelferð.
Tryggur aðgangur að matvælum.
Matvælaöryggi og gæði.
Búseta í dreifbýli.
Atvinnustarfsemi í dreifbýli.
Framleiðslu landbúnaðarins á al-
mannagæðum kemur til viðbótar
framleiðslu hans á einkavörum og
eykur verferðaráhrif hans.
Stýring á framleiðslu
almannagæða
Hið opinbera hefur mörg verðug
verkefni á sinni könnu sem keppa
um framlög. Við hljótum að gera
þá kröfu að þessi verkefni séu
styrkt í samræmi við hagsbót, þ.e.
að fyrsta krónan fari til þeirra verk-
efna sem gefur stærstan hagnað
umfram kostnað, sú næsta til þeirra
með næst stærstan hagnað umfram
kostnað o.s.frv. Þannig stefnir hið
opinbera markvist að því markmiði
sínu að hámarka velferð þjóðfé-
lagsþegnanna.
Forsenda þess að slíkt mat geti
farið fram er að virði almannagæð-
anna hafi verið metið. Að því búnu
verður að finna ódýrustu mögulega
leið til að framleiða almannagæðin.
Slíkt mat er afar mikilvægt því oft
er um framleiðslu að ræða sem erf-
itt er að skilgreina og því má búast
við að kostnaður vegna eftirlits og
stjórnunar, s.k. viðskiptakostnaður,
geti orðið umtalsverður. Jafnvel má
gera ráð fyrir því að í mörgum til-
fellum, s.s. fyrir framleiðslu menn-
ingarlandslags eða annarra menn-
ingarverðmæta, sé viðskiptakostn-
aður svo mikill að hugsanlega sé
ódýrara að tengja greiðslu fyrir
framleiðsluna við annað en hana
sjálfa.
Sem dæmi má hugsa sér að sér-
stakur stuðningur við lítil bú eða
ákveðna tegund framleiðslu, s.s.
lífrænan landbúnað, nái betri ár-
angri hvað varðar framleiðslu á
menningarlandslagi en beinir hvat-
ar. Hin almenna regla er að því
hærri sem viðskiptakostnaður er
því dýrara er að notast við beina
hvata, þar sem beint er greitt fyrir
almannagæði.
Dæmi um beinan hvata til fram-
leiðslu almannagæða er styrkir til
landgræðslu og landbóta. Vegna
þess að mörg af þeim almannagæð-
um sem landbúnaðurinn framleiðir
eru nátengd framleiðslu hans á
markaðsvörum getur verið ódýrara
að styðja þá framleiðslu en að
greiða beint fyrir almannagæðin.
Þannig hefur framleiðslutengdur
stuðningur við landbúnað víða um
heim, t.d. í Noregi, verið réttlættur
sem greiðsla fyrir framleiðslu land-
búnaðarins á almannagæðum, sem
verða til sem aukaafurðir við fram-
leiðslu mjólkur, kjöts og annarra
markaðsvara.
Þegar óbeinum hvötum er beitt
er nákvæmni fórnað fyrir lægri við-
skiptakostnað og allmörg vanda-
mál eru samfara notkun óbeinna
hvata.
Vandamál við óbeina hvata
Greiðslur sem tengjast framleiðslu-
magni einkavara, t.d. verðstuðn-
ingur, hafa neikvæð áhrif á velferð.
Markaðurinn hættir að starfa með
eðlilegum hætti þannig að verðið á
markaðinum hættir að senda skila-
boð til bænda um eftirspurn. Þetta
ójafnvægi leiðir til rangra fram-
leiðsluákvarðana og misnotkunar á
framleiðslutækjum sem dregur úr
velferð. Að sama skapi valda höft á
viðskipti, eins og tollar og innflutn-
ingsbönn, því að dregur úr velferð.
Slík kerfi eru einnig viðkvæm fyrir
samkeppni erlendis frá.
Gerum ráð fyrir landi þar sem
markvist hefur verið stuðlað að
framleiðslu almannagæða með
óbeinum hætti með því að leyfa
ekki innflutning tiltekinna land-
búnaðarvara. Gerum nú ráð fyrir að
komið hafi upp sú krafa að inn-
flutningur sé leyfður enda dragi
innflutningshöft úr velferð. Hinn
erlendi landbúnaður framleiðir,
eðli sínu samkvæmt, ekki hin stað-
bundnu almannagæði sem innlend-
ur landbúnaður framleiðir. Hins
vegar framleiðir hann ódýrari land-
búnaðarvörur.
Velferðaraukandi
áhrif landbúnaðar
Daði Már Kristófersson
er hagfræðingur. Hann
starfar að sérverkefnum
á ráðgjafarsviði BÍ.
Mynd I. Eiginleikar vöru og skilvirkni markaða.
Framhald á næstu blaðsíðu.