Frjáls verslun - 01.11.2013, Side 51

FRJÁLS VERSLUN 11. 2013 51
3.
Hvað hefur breytt hagkerfunum á þann
veg sem Summers lýsir? Hvaða skýringu
gefur hann á þessu fyrirbæri?
Í erindi sínu reyndi Summers ekki að útskýra
hvað orsakaði þetta nýja ástand – the new
normal. Það má samt hugsa sér ýmsar skýr ­
ingar. Ein er sú að viðskiptaheimurinn sé
sjúk lega svartsýnn hin síðari ár en fái þó öðru
hvoru bóluköst. Önnur skýring gæti verið að
jafnvægiseftirspurnin í hagkerfinu haldi ekki
uppi fullri atvinnu sökum vaxandi ójafn aðar
þegnanna. Þeir ríkustu eyða of litlu. Gömul
kenning um tæknibundið atvinnuleysi hefur
einnig verið dregin fram. Þar segir að mjög
örar tækniframfarir í markaðskerfinu hafi
skapað of mikla framleiðslugetu mið að við
heildareftirspurn. Ég stoppa hér og hætti
mér ekki inn á þetta undarlega jarð sprengju ­
svæði makró­hagfræðinnar. Hinar ýmsu
skýr ingar byggjast á ólíkum forsendum um
eigin leika markaðarins. Ég vil samt nefna
að verkaskiptingin í heiminum hefur breyst
með hnattvæðingunni undanfarna áratugi
og verk smiðjuframleiðsla og sumar greinar í
upp lýsingatækni hafa í nokkrum mæli flust
frá Vesturlöndum til þriðja heimsins. Ekki er
ólíklegt að slík umskipti skapi tímabundið mis ­
gengi milli samsetningar framleiðsluþátta og
eftirspurnar í hagkerfum Vesturlanda. Og svo
útiloka ég ekki að Summers hafi verið að gera
að gamni sínu.
4.
Hvað er til ráða?
Ef við horfum til hefðbundinnar makró­hag ­
fræði (IS­LM­uppsetningin) er svarið ljóst.
Peningamál virka ekki en opinber útgjöld
svín virka: Svarið er: meiri ríkisútgjöld. Hag ­
fræðingurinn víðkunni, Paul Krugman, sem er
hallur undir hallarekstur, tók erindi Summers
fagnandi. Annar bandarískur hagfræðingur
sem er hallur undir kenningar Hymans Min­
skys telur að eina leiðin til að tryggja fulla
atvinnu sé árlega að hækka hlutfall ríkis út ­
gjalda í þjóðartekjum. Hann getur þess ekki
hvað taki við þegar hlutfallið nær 100%. Hljóð ­
lát bylting það.
Ef þörf er á kerfisbreytingu þurfa stjórnvöld
að greiða fyrir henni í samvinnu við einkaaðila.
Það er flókið mál og snertir fleiri víddir en þær
sem hefðbundin formleg líkön í hagfræði fjalla
um – halli eða ekki halli, og svo framvegis.
Ég sé ekki betur en þörf sé á að endurnýja
inn viði bandaríska hagkerfisins og stoðkerfi
atvinnulífsins. Bandaríkjamenn hafa löngum
verið fljótir að laga sig að nýrri stöðu í tækni­
og atvinnu málum og vonandi er svo enn. Í
Evrópu gengur yfirleitt hægt að laga hagkerfið
að breyt ingum.
5.
Það er mikið rætt um að Evrópa stefni
að einu ríkjasambandi til að halda utan
um evruna. Margir eru efins um að það
takist. Hvaða skoðun hefur þú á því?
Jean Monnet, afi Evrópusambandsins, vildi
sameina stríðshrjáða Evrópu í eitt ríki og
trúði á mátt keðjuverkana. Eitt leiðir af öðru.
Byrja smátt (kola­ og stálbandalag) og síðan
verður ekki aftur snúið. Hugsunin bak við
upptöku evrunnar var af þessum toga. Setja
upp hættulega ófullkomið myntbandalag og
treysta því að þar næst yrðu tekin skref í átt
að fullkomnu myntbandalagi. Evru ríkin settu
sér þess vegna reglur um lágmarks jafn vægi í
rekstri hagkerfanna fremur en að koma á fót
sameiginlegu bankaeftirliti, innstæðu trygg ­
ingum og ríkisskuldabréfum og setja upp
skatt kerfi og fjármálaráðuneyti fyrir svæðið.
Þessar reglur um jafnvægi urðu fljótlega
óvirkar þegar stórveldin sjálf hunsuðu þær.
Það tók Bandaríkin 140 ár að koma á fót
fullkomnu og traustu myntbandalagi. Banda ­
lagið byggist meðal annars á sameiginlegu
kerfi skatta og almannatrygginga ásamt
sam svarandi sjálfvirku flæði fjármagns til
ein stakra ríkja sem glíma við staðbundna
kreppu. Þróun peningamála í Bandaríkjunum
var brokk geng. Umbætur sigldu oft í kjöl ­
far mikilla áfalla. Bankahrun, verðbólga,
eigna bólur og atvinnuleysi kröfðust umbóta.
Loks kom kreppan mikla. Það var ekki fyrr
en upp úr 1930 að BNA höfðu eignast virkt
bankabandalag stutt af eigin seðlabanka og
fjármálaráðuneyti, kerfi innstæðutrygginga
og öðrum sameiginlegum stofnunum.
Banda ríkin tóku sér góðan tíma til að þróa
myntbandalag sitt en þess ber að gæta að
allt frá því borgarastyrjöldinni lauk 1865 voru
Bandaríkin eitt ríki. Um það var ekki deilt.
Evrusvæðið er ekki eitt ríki og hröð atburðarás
í nútímalýðræðisríkjum blandast illa við lang ­
varandi óstöðugleika, atvinnuleysi og skerta
opinbera þjónustu. Það er görótt blanda.
Senni lega höfðu stjórnmálamenn meira svig ­
rúm til umbóta í lok 19. aldar og byrjun 20.
aldar en þeir hafa á okkar tímum. Evrusvæðið
er annað og meira en gömlu myntbandalögin í
Evrópu, svo sem mynt banda lag Norðurlanda.
Þeirri skoðun vex fylgi að endanlega kalli
evrusamstarfið á eitt ríki með sambærilegar
stofnanir og Bandaríkin hafa á sviði peninga­
og fjármála. Og ríkin á evrusvæðinu hafa
sennilega ekki 140 ár til að klára dæmið. Nú
reynir verulega á keðju kenningu Monnets.
Kannski er sú hugmynd röng að stofna
þurfi eitt ríki til að standa vörð um evruna en
ef kenningin er rétt sé ég ekki fyrir mér að
Frakkar og Þjóðverjar ­ og hinar evruþjóðirnar
­ stofni eitt ríki. Og hvað yrði þá um Breta?
Takist ekki að koma á fót nauðsynlegum
stofnunum til að reka myntbandalagið yrði
það skelfilegt verkefni að leggja evruna niður
og verður ekki gert nema efnahagsástandið á
svæðinu sé orðið ekki síður skelfilegt.
6.
Ríki Suður­Evrópu telja að ef evran hyrfi
sem sameiginlegur gjaldmiðill myndi fé
streyma til Þýskalands og þýska markið
yrði allt of sterkt. Er þetta rót um ræð ­
unnar; að evran henti Þjóðverjum vegna
þess að hún er í raun veik gagnvart þeim
en allt of sterk gagnvart þjóðunum í
Suður­Evrópu?
Jaðarþjóðir evrusvæðisins, ef borið er saman
við stórveldin, búa við óstöðug hagkerfi og
nafnlaunahækkanir hafa verið úr takt við
framleiðnivöxtinn. Fyrir daga evrunnar felldu
jaðarþjóðirnar gengi gjaldmiðla sinna til
að lækka raunlaun, efla útflutning og jafna
viðskiptin við útlönd. Með upptöku evrunnar
kemur gengisfelling ekki lengur til greina. Í
Bandaríkjunum er efnahagsástandið oft ólíkt
í ríkjunum 50 en flutningur vinnuafls milli
ríkjanna á stóran þátt í því að koma á jafnvægi.
Vegna ólíkrar menningar og tungumála skipta
fólksflutningar minna máli á evrusvæðinu.
Bjargræði jaðarþjóðanna er því, fyrst og fremst,
innri gengisfelling, sem svo er nefnd, en það er
Sjúkleg bjartsýni er
mamma eignabólunnar og
hjarðhegðun er systir henn­
ar. Fjárfestar skvettu sér upp
í byrjun aldarinnar þegar
um þá streymdi ódæmi af
lánsfé.