Neytendablaðið - 01.12.2008, Blaðsíða 11

að hlusta á aðvörunarorð og sýna aðhald
í ríkisfjármálum og draga úr neyslu. Fyrir
4 árum sagði ég á þingi: „Hið svokallaða
góðæri sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa
stært sig af er einfaldlega fengið að láni.“
Ég benti einnig á að aukning neysluútgjalda
heimilanna ætti sér ekki stoð í auknum
kaupmætti heldur væri hún fjármögnuð
með lántökum, erlendum og innlendum.
Bent var á fjölmargar aðgerðir sem ekki
var ráðist í þá en eru þó komnar í farveg
núna.“
Hægt að hafa vit fyrir fólki?
En nú er varla hægt að banna fólki að taka
neyslulán? „Nei, það á ekki að banna fólki
að taka lán. Hins vegar ættu lánveitendur að
gera ríkari kröfur um greiðslumat. Auðvitað
er fólk ábyrgt fyrir sínum gjörðum en hins
vegar er alveg ljóst að fjármálafræðslu er
mjög ábótavant hér á landi.“

Eignir á bak við skuldir
Þegar rætt hefur verið um slæma skulda­
stöðu heimilanna hefur iðulega verið bent
á það séu eignir á bak við skuldirnar. Var
ekki óábyrgt að tala með þessum hætti?
„Auðvitað skipti máli að það voru eignir
á móti. Menn þurfa að líta á allt dæmið.
En skuldirnar voru hins vegar komnar út
úr öllu korti, eins á var bent, og verðmæti
eigna getur breyst hratt, eins og dæmin
sýna. Þegar bankarnir lenda síðan í
lausafjárkreppu hrynur spilaborgin eins
og varð raunin. Þá skipti eignastaðan litlu
máli. Atburðir undanfarinna vikna sýna
hins vegar að reksturinn hjá mörgum
þessara fyrirtækja var ekki ábyrgur því
annars hefðu hlutirnir ekki þróast eins og
þeir gerðu,“ segir Ágúst að lokum.
Þarf að kenna þjóðinni að spara
Þótt það hafi að mestu verið hlutverk stjórn­
arandstöðunnar að gagnrýna efnahags­
stjórnina höfðu einstaka stjórnarliðar einnig
áhyggjur af gangi mála. Einn þeirra er Pétur
Blöndal þingmaður Sjálfstæðisflokksins og
formaður efnahags­ og skattanefndar. Hann
hefur í gegnum tíðina verið talsmaður þess
að fólk sýni fyrirhyggju í fjármálum og
hefur ítrekað varað við mikilli skuldasöfnun
einstaklinga. Pétur segir nokkrar ástæður
fyrir mikilli skuldasöfnun þjóðarinnar. „Í 40
ár var Íslendingum kennt að það borgaði
sig ekki að spara. Áður en verðtryggingunni
var komið á um 1980 var staðan þannig að
verðbólgan át upp sparifé landsmanna og
það var hagkvæmara að eyða peningunum
strax en að leggja þá til hliðar. Með tilkomu
verðtryggingarinnar breyttist umhverfið
algerlega og þá varð ekki lengur ódýrt að
skulda. Hins vegar breyttu Íslendingar ekki
fyrri háttum og héldu áfram að taka lán sem
aldrei fyrr. Það hefði þurft að fara í átak og
kenna þjóðinni að spara, ekki ósvipað og
þegar hægri umferð var tekin upp og það
þurfti beinlínis að kenna þjóðinni að keyra
upp á nýtt.“
Skuldsett þjóð
Gátu stjórnvöld komið í veg fyrir lántöku
fólks? Pétur segir svo ekki vera því hver
og einn beri ábyrgð á fjármálum sínum.
Íslendingar séu þó því marki brenndir að
vilja eignast hlutina strax í stað þess að
spara og bíða. Á undanförnum árum hefur
verið mikið framboð á lánsfé og Íslendingar
hafa tekið því fagnandi. Hins vegar megi
benda á að það séu ekki bara heimilin sem
hafi farið of geyst það eigi líka við um ríkið,
sveitarfélög og fyrirtæki.
Peningamálastefna sem ekki virkar
Pétur hefur gagnrýnt peningamálastefnuna
undanfarin ár. Hann bendir á að samkvæmt
hefðbundinni hagfræði ættu háir stýrivextir
að slá á þenslu þar sem háir vextir ættu að
öllu eðlilegu að þýða minni útlán og meiri
sparnað. Íslendingar hafa þó aldrei látið
háa vexti aftra sér frá lántöku enda hafa
þeir lítið verðskyn gagnvart vöxtum.
Hins vegar hafi þessi hávaxtastefna m.a.
leitt til þess að meiri gjaldeyrir streymdi
inn í landið sem þýddi sterkari krónu og
lægra verð á innfluttum vörum sem olli
svo enn meiri þenslu sem aftur kallaði á
stýrivaxtahækkun. Háir vextir höfðu því
miður lítil áhrif á verðbólguna því stór hluti
lánamarkaðarins er verðtryggður og annar
hluti í erlendri mynt.
Yfirdráttarlán slæmur kostur
Pétur furðar sig á háum yfirdráttarlánum
Íslendinga: „Einstaklingar ættu hreinlega
ekki að vera með yfirdrátt nema í einhverjum
neyðartilfellum. Um er að ræða lán sem eru
ætluð fyrirtækjum og eru án gjalddaga auk
þess sem vextirnir eru himinháir. Í dag er
áætlað að hvert mannsbarn sé að meðaltali
með yfirdráttarlán að upphæð 200.000
kr. Það þýðir að hver fjögurra manna
fjölskylda skuldar að meðaltali 800.000 kr.
í yfirdráttarlán.“
Lærum af áfallinu
Pétur, sem dvaldi í Þýskalandi á námsárum
sínum, segir að Íslendingar séu nokkuð
sér á báti þegar kemur að fjármálum.
Hann segir Þjóðverja og flesta Evrópubúa
mun aðhaldssamari í fjármálum. Eðlilegt
sé að heimilin eigi 3­6 mánaða útgjöld í
banka. Hann segist þó vona að þjóðin verði
skynsamari í fjármálum í framtíðinni og
kannski verði þetta áfall núna til að breyta
hugsunarhætti okkar Íslendinga. „Við
verðum að hafa hugfast að lán er ekki það
sama og „lán“, þ.e. hamingja“, segir Pétur.
Mikið hefur verið flutt inn af bílum undanfarin
ár. Með breytingum á lögum um vörugjöld og
virðisaukaskatt á nú að auðvelda útflutning á þessum
sömu bílum.
11 NEYTENDABLA‹I‹ 4. TBL. 2008