Neytendablaðið - 01.12.2008, Blaðsíða 10

Þótt hrun íslenska hagkerfisins hafi komið
flestum í opna skjöldu höfðu ýmis teikn
verið á lofti um árabil. Margir vöruðu
við þróuninni en einhverra hluta vegna
fór þó meira fyrir jákvæðum fréttum af
efnahagsmálum og þá sérstaklega útrás
íslenskra fyrirtækja og miklum uppgangi
í Kauphöllinni. Dómsdagsspár erlendra
grein ingardeilda og sérfræðinga voru
af greidd ar sem öfund og merki um skort
á þekkingu á íslensku hagkerfi. Ráðamenn
sáu meira að segja ástæðu til að leggja
land undir fót og halda í einskonar
ímyndar herferð til að gera erlendum fjöl-
miðlum og greiningardeildum ljóst í eitt
skipti fyrir öll að íslenskt hagkerfi stæði
traustum fótum.
Eftirsóknarverðir viðskiptavinir
Skuldir heimilanna voru 1.760 milljarðar
um mitt þetta ár en þær hafa vaxið ár frá ári.
Ítrekað hefur verið varað við þessari miklu
skuldsetningu án þess að þau varúðarorð
hafi haft mikil áhrif. Þorvaldur Gylfason er
einn þeirra hagfræðinga sem reglulega hefur
varað við mikilli skuldsetningu þjóðarinnar.
Í pistli í Fréttablaðinu þann 16. mars 2006
undrast Þorvaldur lánagleði Íslendinga:
„Margir lántakendur virðast undarlega
hirðulausir um hag sinn. Útistandandi
yfirdráttarskuldir fyrirtækja og heimila
í lok janúar 2006 námu 184 milljörðum
króna. Þessi yfirdráttarlán bera 15% til 21%
ársvexti. Það er ekki ónýtt fyrir bankana að
eiga slíka viðskiptavini.“ Þá benti Þorvaldur
á í sömu grein að færi allt á versta veg
gætu einkabankar varpað byrðinni á sak ­
lausa vegfarendur. Þess væru auk þess
mörg dæmi utan úr heimi að skuldasöfnun
einkageirans hefði kallað kollsteypur yfir
heil hagkerfi með tilheyrandi gengisfalli og
samdrætti í framleiðslu. Einmitt þetta hefur
nú gerst hér á landi eins og alþjóð veit.
Almenningi að kenna?
Neytendablaðið spurði Þorvald hverju það
hefði breytt ef almenningur hefði ekki
verið svona skuldsettur. „Ef almenningur
hefði verið hirðusamari og t.d. ekki flutt
inn jafn mikið af bílum og varningi hefði
skuldastaða bankanna verið eitthvað
viðráðanlegri. Þó er sú staða sem upp er
komin í efnahagsmálum þjóðarinnar ekki
almenningi að kenna nema að litlu leyti.
Almenningur hefði þó verið betur búinn
undir þessa kreppu ef hann hefði ekki
safnað svona miklum skuldum. Sérstaklega
var lántaka í erlendri mynt varhugaverð en
margir féllu fyrir henni.“
Skattalækkun á þenslutíma
En hvernig hefði ríkið átt að draga úr
lántökum heimilanna og fyrirtækja?
„Ríkið hefði átt að gæta meira aðhalds langt
aftur í tímann. Ríkissjóður hefur þanist út
ár frá ári í stað þess að gæta aðhalds. Þá
má líka gagnrýna skattalækkunina sem
ráðist var í á sama tíma og mikill þensla var
í þjóðfélaginu.“ segir Þorvaldur.
Varúðarorð úr mörgum áttum
Alþýðusamband Íslands benti á í skýrslunni
„Hagstjórn á villigötum“ um mitt ár 2005
að til að forðast harkalega lendingu í hag ­
kerfinu í lok stóriðjuframkvæmdanna væri
þörf á breyttri hagstjórn. Í skýrslunni kom
einnig fram að ASÍ hefði ítrekað kallað
eftir ábyrgri hagstjórn og meira aðhaldi í
ríkisfjármálunum.
Stjórnarandstaðan kallaði einnig eftir ábyrg­
ari efnahagsstjórn og fyrir rúmu ári var aði
Steingrímur J. Sigfússon formaður Vinstri
grænna við gegndarlausum viðs kipta halla.
Sagði hann enn fremur hag stjórn ina í
molum og allar hagspár ómarktækar.
Hættuleg skuldasöfnun
Ágúst Ólafur Ágústsson varaformaður
Sam fylkingarinnar og formaður viðskipta­
nefndar Alþingis gagnrýndi efnahags­
stjórnina þegar hann var í stjórnarandstöðu.
Í lok árs 2004 lýsti hann yfir miklum
áhyggj um af gríðarlegri skuldsetningu
heim ila og fyrirtækja. Neytendablaðið spurði
Ágúst hvers vegna mikil skuldasöfnun heim­
il anna væri hættuleg?
„Það segir sig sjálft að of mikil skuldsetning
gerir heimilin miklu viðkvæmari fyrir
sveiflum og ekki má mikið út af bera ef ekki
á að fara illa. Nú er það líka komið á daginn
að skuldirnar stefna framtíð fjölmargra
heimila og fyrirtækja í hættu. Strax árið
2004 sást að skuldir íslenskra heimila
og fyrirtækja voru mun hærri hér en í
nágrannalöndunum. Ísland var þá orðið eitt
skuldugasta iðnríki í heimi. Þetta ár birtist
grein í Financial Times þar sem Ísland var
sérstaklega nefnt sem dæmi um land þar
sem erlend lán banka til að fjármagna
lántökur heimila drægju úr lánshæfi á
alþjóðlegum mörkuðum. Ég benti á að sá
tími gæti runnið upp að fólk skuldaði meira
en sem nemur verðmæti fasteignar sinnar
en þá þegar þekktum við mýmörg dæmi
slíks varðandi bifreiðakaup.“
Ríkistjórnin átti að hlusta
Það hlýtur að vera auðvelt að sitja í stjórn­
arandstöðu og gagnrýna en til hvaða
aðgerða átti ríkisstjórnin að grípa? Ágúst
segir þáverandi ríkisstjórn ekki hafa
brugðist við heldur gert hið þveröfuga
og ýtt undir væntingar og skuldasöfnun.
„Ríkisstjórnin, sem hér ríkti í 12 ár, átti t.d.
Skuldsett þjóð
situr í súpunni
Skuldir heimilanna hafa aukist mikið á þessu ári vegna falls krónunnar og voru þær þó miklar fyrir.
10 NEYTENDABLA‹I‹ 4. TBL. 2008