Fréttablaðið - 05.12.2015, Side 118

Fréttablaðið - 05.12.2015, Side 118
S tríðsárin frá 1938 til 1945 eru skarpasti mótunar-tími íslensks samfélags frá upphafi. Fyrir skömmu kom út bókin Stríðsárin 1938-1945 eftir Pál Baldvin Bald- vinsson. Bókin er mikil að vöxtum og í henni koma fram ýmsar nýjar og forvitnilegar upplýsingar auk fjölda áður óbirtra ljósmynda. Verkið var tilnefnt til Íslensku bókmenntaverðlaunanna fyrr í vikunni. Páll Baldvin segir að hann hafi byrjað á þessu verkefni í apríl fyrir þremur árum. „Þetta var gömul hugmynd sem var búin að liggja hjá Jóhanni Páli útgefanda í nokkuð mörg ár og hann tók svo af skarið og réð mig til verksins. Ég taldi eðlilegast að þetta væri byggt upp eins mikið á samtímaheimildum og hægt væri en að sumu leyti yrði snúið aftur í það form sem Valdimar Jóhanns- son og Gils Guðmundsson settu upp þegar þeir hófu að gefa út Öldina okkar 1951. En þar eru náttúrulega ekki nema kannski tíu síður lagðar undir hvert ár og markmiðið var að höggva í sama knérunn en hafa þetta miklum mun ítarlegra. Viðmiðið væri um hundrað síður á stærstu árin en síðan bólgnaði verkið út og á miðju vinnslutímabili var ljóst að það þyrfti að skera niður fyrri hlutann, árin 1941 og 1942 voru mjög efnismikil. Eftir þau minnk- aði umfangið, það eru minni sam- félagsátök og styrjöldin færist fjær okkur eftir því sem lengra líður þó miklir flutningar fari um Ísland á flugflotanum til innrása á megin- landið. Meðan stríðið var háð í Norður- Atlantshafinu og undan Noregsströndum var þetta afskap- lega þungt og nálægt okkur en eftir innrásina í Evrópu þá færist ófriðurinn fjær.“ Herbúðir nær og fjær Páll Baldvin segir að eftir að Bandaríkjamenn komu hingað árið 1941 hafi orðið miklar breyt- ingar. „Málið er að Bretar reistu sínar herbúðir alveg ofan í byggð- inni, einfaldlega til að spara flutn- inga og uppbyggingu á vegum, en bandaríska herstjórnin fór hins vegar strax í að byggja sínar her- stöðvar úr alfaraleið og hélt þeim meira einangruðum. Um leið og það gerðist var herinn ekki jafn mikið ofan í byggðinni eins og var á því eina og hálfa ári sem Bretar og Kanadamenn voru hérna með landher. Samgangurinn minnkaði þó ekki enda Bandaríkjamenn miklum mun fleiri en fyrstu sveit- irnar sem komu hingað 1940. Þjónusta jókst því að miklum mun og með komu Bandaríkja- manna hefst mikið velsældar- skeið efnahagslega þó svo fólk hafi verið byrjað að flykkjast á mölina fyrir þann tíma. Það var meira að segja orðið þröngt um húsnæði í Reykjavík fyrir komu Bretanna en fátæktin var svo mikil í sam- félaginu að það voru engin efna- hagsleg tök á uppbyggingu. Þegar Bretarnir komu þá kusu þeir að leigja íbúðir fyrir sína yfirmenn, enda þeir ekki að fara að húka í óeinangruðum bröggum með óbreyttum hermönnum, þá voru þeir með tugi íbúða á leigu. Þann- ig að stéttaskiptingin sem var í breska hernum á þeim tíma, sem breytti svo breskum stjórnmálum í kosningunum 1945, var mjög mikil. Stéttamunurinn á milli yfirmanna og óbreyttra var gríðar- legur.“ Átök og ýfingar Í bókinni velur Páll Baldvin þá leið að fjalla einnig um einstaklinga á meðal alþýðunnar og leitast þann- ig við að gefa sem besta heildar- mynd af samfélaginu á þessum árum. „Mörgum hefði þótt eðlilegt að halda sig bara við hina stóru opinberu atburði, m.a. í samskipt- um herliðs og almennings sem og stjórnvalda sem eru vissulega stór hluti af þessari sögu. En það var mér keppikefli að ná inn minn- ingum og lýsingum á lífi alþýðu- fólks; karla, kvenna, unglinga og barna. Hernámið var svo alltum- lykjandi í íslensku þjóðlífi að það snerti alla og víða um land. Þannig voru til að mynda börn frá þéttbýl- um svæðum flutt svo hundruðum skipti frá bæjunum til sveitanna vegna ótta við bæði gashernað og lofthernað. Enda var flug þýskra véla hér yfir nánast daglegur við- burður lengi vel og því rökrétt að óttast að hér yrði sprengjufall. Því var ungum börnum komið úr bænum og eins til þess að forða þeim frá samskiptum við herliðið. Því her er alltaf her þó svo dagleg umgengni við herliðið hafi lengi vel verið með afar friðsamlegum hætti. Það er ekki fyrr en stærsti hlut- inn af herliðinu er bandarískt sem fara að verða árekstrar á milli heimamanna og gestanna eins og Hermann Jónasson kallaði þá. Sérstaklega verða áberandi lík- amsárásir á konur og einnig átök á milli íslenskra karlmanna og her- manna, bæði með skotvopnum og hnífum. Þessar ýfingar voru nánast regla á þessum árum enda var á götunum þriggja þjóða lögreglu- lið, bandarískt, breskt og íslenskt, og eftir því sem velferðin eykst þá eykst skemmtanahald og áfengis- neysla bæði hjá Íslendingum og hermönnunum og því fylgdu óneitanlega aukin átök.“ Gríðarleg samfélagsbylting Páll Baldvin bendir líka á að far- skipahluti þessarar sögu sé einnig dæmi um eitthvað sem við höfum illa náð utan um. „Það var ótrú- legur straumur af skipum hingað frá því síðla árs 1940 og allt til árs- loka 1944. Á þessum tíma voru Reykjavík, Akureyri og Seyðis- fjörður mjög athafnasamar hafnir bæði fyrir farskip og herskip og hingað streymir ótrúlegur fjöldi af skipum. Hvað varðar átökin í hafinu höfum við í gegnum tíðina ein- blínt mikið á þau átök sem íslensk skip lentu í, m.a. einfaldlega vegna skorts á gögnum. En á síðustu árum hefur netið opnað gagna- banka sem gjörbreyta þessu og þar á meðal er vefur sem hefur skoðað kafbátaferðirnar þýsku og hefur aðsetur í Hafnarfirði og Guðmund- ur Helgason stýrir. Fleiri slíka alþjóðlega vefi er að finna m.a. í Bretlandi og Noregi og aðgengið að þeim upplýsingum hefur breytt gríðarlega miklu. Fram koma upp- lýsingar um afdrif skipa, farm, björgunarafrek Íslendinga og skip- verja sem var komið með hingað vegna sjó skaða og margt fleira.“ Þetta er á meðal þeirra nýju upplýsinga sem koma fram í þessu stóra verki eftir Pál Baldvin sem bendir á að áhrifin á íslenskt sam- félag hafi verið gríðarleg. „Þetta breytti samfélaginu frá því að vera mjög staðnað fiskveiði- og land- búnaðarsamfélag í það að hér var hrundið af stað lífsgæða- og lífs- háttabyltingu sem hefur staðið óslitið síðan. Við förum frá því að vera fátæklingar, allslaust barn- ingsfólk, breytumst í bjargálna launamenn sem gera kröfur um lífsgæði sem áður voru flestum ókunn: í húsnæði, fatnaði, mat og munaðarvöru. Stríðið skóp hér nýtt samfélag.“ Þetta breytti samfélaginu frá Því að vera mjög staðnað fiskveiði- og landbúnaðar- samfélag í Það að hér var hrundið af stað lífsgæða- og lífsháttabyltingu sem hefur staðið óslitið síðan. Stríðið skóp hér nýtt samfélag í bókinni stríðsárin 1938-1945 eftir Pál baldvin baldvinsson er fjallað ítarlega um róttækustu mótunarár íslensks samfélags. Bandarískir hermenn með með skráningarnúmer á hjálmunum á leið frá Reykjavík á vígvelli meginlands Evrópu 26. júní 1944. Þekkt vetrarmynd úr Trípolí-kampi við Suðurgötu í Reykjavík. Pósthúsið í Camp Hálogaland þar sem reis stór braggi sem síðar var kunnur sem íþróttahúsið Hálogalanfd. Páll Baldvin Baldvinsson vann í þrú ár að Stríðsárabókinni. FRéTTaBlaðið/GVa Magnús Guðmundsson magnus@frettabladid.is 5 . d e s e m b e r 2 0 1 5 L A U G A r d A G U r70 m e n n i n G ∙ F r É T T A b L A ð i ð menning 1 1 -1 2 -2 0 1 5 0 9 :2 9 F B 1 3 6 s _ P 1 3 5 K .p 1 .p d f F B 1 3 6 s _ P 1 1 8 K .p 1 .p d f F B 1 3 6 s _ P 0 0 2 K .p 1 .p d f F B 1 3 6 s _ P 0 1 9 K .p 1 .p d f A u to m a tio n P la te re m a k e : 1 7 A 7 -A 5 6 4 1 7 A 7 -A 4 2 8 1 7 A 7 -A 2 E C 1 7 A 7 -A 1 B 0 2 7 5 X 4 0 0 .0 0 1 1 B F B 1 3 6 s _ 4 1 2 2 0 1 5 C M Y K
Side 1
Side 2
Side 3
Side 4
Side 5
Side 6
Side 7
Side 8
Side 9
Side 10
Side 11
Side 12
Side 13
Side 14
Side 15
Side 16
Side 17
Side 18
Side 19
Side 20
Side 21
Side 22
Side 23
Side 24
Side 25
Side 26
Side 27
Side 28
Side 29
Side 30
Side 31
Side 32
Side 33
Side 34
Side 35
Side 36
Side 37
Side 38
Side 39
Side 40
Side 41
Side 42
Side 43
Side 44
Side 45
Side 46
Side 47
Side 48
Side 49
Side 50
Side 51
Side 52
Side 53
Side 54
Side 55
Side 56
Side 57
Side 58
Side 59
Side 60
Side 61
Side 62
Side 63
Side 64
Side 65
Side 66
Side 67
Side 68
Side 69
Side 70
Side 71
Side 72
Side 73
Side 74
Side 75
Side 76
Side 77
Side 78
Side 79
Side 80
Side 81
Side 82
Side 83
Side 84
Side 85
Side 86
Side 87
Side 88
Side 89
Side 90
Side 91
Side 92
Side 93
Side 94
Side 95
Side 96
Side 97
Side 98
Side 99
Side 100
Side 101
Side 102
Side 103
Side 104
Side 105
Side 106
Side 107
Side 108
Side 109
Side 110
Side 111
Side 112
Side 113
Side 114
Side 115
Side 116
Side 117
Side 118
Side 119
Side 120
Side 121
Side 122
Side 123
Side 124
Side 125
Side 126
Side 127
Side 128
Side 129
Side 130
Side 131
Side 132
Side 133
Side 134
Side 135
Side 136

x

Fréttablaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Fréttablaðið
https://timarit.is/publication/108

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.