Morgunblaðið - 31.05.2016, Blaðsíða 28

28 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 31. MAÍ 2016
´ ´
TM
Með súrefni loftsins
eða loftháðu niðurbroti
fæðu er glúkósi sykr-
anna í fyrstu oxaður í
CO2 og vetni losað á
formi afoxunarígildis
bundið hjálparhvata.
Að lokum er vetninu
brennt með súrefni í
vatn. Alls þarf um 20
millihvörf og um helm-
ingur efnaorku glúk-
ósans nýtist síðan í aðalorkumiðli
frumunnar, ATP-sameindinni.
Bæði byrjun loftháðs og loftfirrts
niðurbrots glúkósa, sem kallast
glýkólýsa fram að og með milliefninu
ketómjólkursýru, fer fram í fryminu í
frumunum.
Án súrefnis, eða loftfirrt, eru fleiri
leiðir frekara niðurbrots. Ein notar
súrefni úr efnasamböndum og líkist í
nýtni súrefnisönduninni, önnur notar
alls ekkert súrefni og enga vetn-
isbrennslu í vatn (gerjun) og er e.t.v.
leifar þess tíma er ekkert súrefni var
til í andrúmsloftinu.
Hjá mjólkursýrugerlum er mjólk-
ursýran lokaafurð gerjunarinnar en
vínandi hjá gersveppnum. Hreyfi-
vöðvar beina okkar mynda mjólk-
ursýru við súrefnisskort
sem fer til lifrarinnar og
er umbreytt í glúkósa en
t.d. hjartavöðvinn getur
þó breytt mjólkursýru í
ketómjólkursýru sem
síðan er brotin niður
með súrefnisferlinu.
Loftháða niðurbrotið
(öndunin) á sér stað í
hvatberum frumnanna
eftir myndun ketómjólk-
ursýrunnar. Sýran er
ummynduð í acetýlhóp
(með bara tvö kolefni) og bundið í svo-
nefnda virka ediksýru (Acetýl-Co-
ensím A). Þessi hjálparhvati fer síðan
áfram í sítrónsýruferlið en nú mynd-
ast mörg milliefni sem sum láta frá sé
afoxunarígildi vetnis og CO2. Vetn-
isafoxunarígildin fara svo áfram í flók-
in keðjuhvörf í öndunarferli í hvatber-
um frumunnar og mynda vatn með
súrefni og hefur að lokum myndast
jafngildi alls 38 ATP-sameinda úr
einni glúkósasameind með um 50%
nýtni (8,8 kcal/mól x38/691lcal/
mólx100 = 48%) af orku glúkósans.
Þetta er því ein besta brennsluvélin
sem þekkist, líkaminn okkar. Hann
hefur því náð helmingi sólarorkunnar
sem gróðurinn nýtti til að mynda kol-
efniskeðjur úr CO2 og kljúfa vatn til
að fá vetni og súrefni í keðjurnar.
Nýtni hjá gróðri er talinn bara um
30% sólarorkunnar. Frá ljóstillíf-
uninni kemur svo súrefnið í andrúms-
loftið.
Nú er auðvelt að reikna ATP--
magnið sem líkaminn myndar á ein-
um sólarhring. Maður sem brennir
2.500 kcal á sólarhring með 48%
nýtni, eða 1200 kcal, sem deilt með
efnaorku eins móls ATP, 8,8 kcal,
myndar 136 mól ATP. Hvert mól ATP
er nú einu sinni 510g svo 136 x 510
gera um 70 kg á einum sólarhring! Því
er augljóst að erfiðisvinnandi maður
gæti þurft tvöfalt þetta magn og slitið
sér út fyrir aldur fram. Enda hafa
færri kaloríur í fæðu hjá rann-
sóknadýrum sýnt að þau bæði lifðu
mun lengur og fengu færri sjúkdóma.
Þótt hér sé bara skoðaður glúkósi þá
getur líkaminn breytt bæði prótíni og
fitu í glúkósa og oxað minnstu ein-
ingar þeirra til að mynda ATP.
Um losun lífefnaorku úr mat
Eftir Pálma
Stefánsson
Pálmi Stefánsson
» ATP er líklega mun
betri mælikvarði á
orkuþörf okkar en
kílókaloríur einstakra
fæðutegunda.
Höfundur er efnaverkfræðingur.
Lúpínuseyði hefur
verið fáanlegt hér á
landi í mörg ár; framan
af ókeypis frá framleið-
anda en síðustu árin
hefur það verið selt
víða í verzlunum sem
fæðuviðbót. Uppi-
staðan í vörunni er lúp-
ínurætur auk fjögurra
annarra jurta, sem
rýmis vegna verða ekki
gerðar að umtalsefni hér.
Framþróun á nýjum lyfjum er eitt
erfiðasta og dýrasta verkefni sem
hægt er að hugsa sér. Það tekur
venjulega minnst hálfan annan ára-
tug og kostar hundruð milljarða
króna að koma nýju lyfi í gagnið. En
höfundur lúpínuseyðisins fór aðra
leið. Honum vitruðust nefnilega í
draumi sálaður læknir og dauður
indíáni, sem gáfu honum uppskrift-
ina. Þessi nýlunda kom sem sagt að
handan, kostaði ekkert og tók engan
tíma þannig að strax var hægt að
hefjast handa við framleiðsluna í eld-
húsi höfundarins!
Alaskalúpína (Lupinus nootkatens-
is) er harðger og gróskumikil jurt
sem skordýr, sníkjudýr, sveppir og
fleiri afætur vinna lítt á vegna þess að
hún inniheldur eitraða lýtinga (e. alk-
aloids) af kvínólízídín-flokki. Aðal-
efnið er spartein en um tveir tugir
skyldra efna hafa fundizt í jurtinni og
þau safnast m.a. saman í rótunum.
Grasbítar sem éta plöntuna verða
fyrir eitrunum, einkum lifrar- og
nýrnaskemmdum. Kviðug (e. pregn-
ant) dýr láta einatt fóstrunum og þau
sem sleppa við það eignast oft van-
sköpuð afkvæmi. Ekki er vitað til
þess að Alaskalúpína hafi verið notuð
til alþýðulækninga erlendis; það eina
sem er kunnugt í þá veru er að ind-
íánakonur N-Ameríku notuðu hana
til að framkalla fósturlát.
Spartein var eitt sinn notað við
hjartsláttartruflunum en því hefur
verið hætt fyrir löngu vegna eitur-
verkana. Þá hefur það
örvandi áhrif á legið og
getur framkallað hríðir,
sbr. notkun jurtarinnar
til að framkalla fóst-
urlát. Rætt hefur verið
um það hjá Íslenzka líf-
massafélaginu að at-
huga hvort hægt væri að
nota spartein unnið úr
Alaskalúpínu sem „nátt-
úrulegt“ skordýraeitur
en ekkert orðið úr
ennþá.
Eins og með ýmsar
aðrar „náttúrulegar fæðuviðbætur“
þarf ekki að orðlengja að til hafa orðið
óstaðfestar sögusagnir um lækn-
ingamátt seyðisins við margvíslegum
sjúkdómum og kvillum, meira að
segja krabbameini. Þetta varð til þess
að fyrir allmörgum árum var gerð
rannsókn á því við Háskólann í Chi-
cago hvort seyðið hefði einhverja
hemjandi virkni á vöxt 12 mismun-
andi krabbameinsfruma en ekkert
slíkt kom í ljós. Ekkert hefur verið
birt í vísindaritum um klínískar rann-
sóknir á Alaskalúpínu, hvorki við
krabbameini né öðrum sjúkdómum.
Menn geta sannreynt þetta bæði hjá
www.webofknowledge.com og http://
www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed.
Þar til klínískar rannsóknir liggja
fyrir er ekki hægt að halda öðru fram
vísindalega en að lúpínuseyðið sé að-
eins lítt ígrundað kuklarasull, jafnvel
varasamt fyrir heilsu fólks.
Lúpínuseyði –
jurtameðal eða
gagnslaust sull?
Eftir Reyni
Eyjólfsson
Reynir Eyjólfsson
» Þar til klínískar
rannsóknir liggja
fyrir er ekki hægt að
halda öðru fram en að
lúpínuseyðið sé ómerki-
legt kuklarasull, jafnvel
varasamt heilsu fólks.
Höfundur er doktor í
náttúruefnafræði með
diplómu í jurtalækningum.
Eitt vinsælasta sjón-
varpsefni síðustu ára
er árleg spurn-
ingakeppni framhalds-
skólanna, Gettu betur,
þar sem keppnislið
þeirra leiða saman
hesta sína og svara
hinum erfiðustu
spurningum um allt
milli himins og jarðar.
Stundum virðast þó
þátttakendur flaska á spurningum
sem manni finnst að hver sæmilega
upplýstur framhaldsskólanemi ætti
að kunna skil á, spurningum sem
snerta okkar eigið land, staðhætti
og sögu. Það virðast
sem sé helst vera
spurningar tengdar
landafræði, Íslands-
sögu og kristinfræði
sem vilja vefjast fyrir
þessu ágæta fram-
haldsskólafólki. Hvað
veldur?
Sem gamall kennari
í grunnskóla man und-
irritaður þá tíð að
landafræði og Íslands-
saga voru kenndar
sem algerlega sjálf-
stæðar greinar og skipuðu þar veg-
legan sess ásamt kristinfræði, sem
alltaf hafði sinn fasta samastað í
námsskránni.
Nám í þessum greinum myndaði
ákveðna samfellu grunnskólaárin,
sem miðaðist við aldur og þroska
barnanna, þar sem eitt tók við af
öðru í rökréttu framhaldi.
Lesgreinar voru þessi fög nefnd
ásamt náttúrufræðigreinum, dýra-
fræði, grasafræði, eðlisfræði o.fl.
Lesgreinum var gert hátt undir
höfði og kenndar samkvæmt við-
miðunarstundaskrá. Ég tel að börn
og unglingar hafi lært talsvert í
þessum fögum og hlotið þar und-
irstöðu sem nýttist þeim til frekara
náms.
Með nýrri námsskrá fyrir grunn-
skóla, þar sem tvær þessara greina,
landafræði og saga, voru felldar inn
í ramma svonefndar samfélagsfræði
virðist mér hafi brugðið til hins
verra, dregið hafi úr vægi þeirra og
kennslan orðið einhvern veginn
ómarkvissari. Bara það eitt að
nefna þær ekki lengur sínum nöfn-
um hefur haft sín áhrif.
Mér er til efs að nemendur líti al-
mennt sömu augum á þessar náms-
greinar og áður var, að þær séu
orðnar hálfgildings hornreka í
skólakerfinu, þar sem önnur fög
skipi æðri sess. Sama er að segja
um kristinfræðina. Stöðugt hefur
dregið úr kennslu í biblíusögum í
grunnskólum; munu þeir nú ekki
margir sem hafa kristinfræði yf-
irleitt á stundaskrá sinni og heyrir
til undantekninga eftir að ferming-
arvetri er náð í 8. bekk. Kunnátta í
þessum greinum hefur því dregist
saman, það erum við farin að sjá.
Miklar breytingar hafa orðið á
kennslu og námstilhögun í grunn-
skólum landsins síðustu áratugina
með tilkomu netsins og tölvunnar,
sem nú virðist orðin álíka algeng í
skólum og penni og blýantur áður
fyrr. Mörg spor hafa verið gengin
til góðs og fjölbreytni aukist í námi.
T.d. mun kennsla í erlendum mál-
um, ensku og dönsku, nú skilvirkari
og meira miðuð við að skilja og tala
en áður var. Mynd- og handmennta-
kennsla hefur líka breyst til batn-
aðar og tónlistarnám orðið mun al-
mennara en áður.
Allt ætti það að vera jákvætt en
umhugsunarefni er þó, þrátt fyrir
stöðuga lengingu árlegs skólatíma,
sem undirritaður setur spurninga-
merki við, að svo virðist sem tilfinn-
ingu barna fyrir móðurmálinu og
lestrarkunnáttu hafi hrakað, eins og
hefur raunar verið talsvert í um-
ræðunni að undanförnu, þar sem
rætt er um að gera þurfi átak til úr-
bóta. Allt hlýtur það að vera skóla-
mönnum og forsvarsmönnum
menntamála áhyggjuefni. Er
kannski farið að leggja of mikla
áherslu á erlend mál, áður en börn-
in eru orðin læs á eigið mál?
Við Íslendingar stærum okkur oft
af því, einkum við hátíðleg tækifæri,
að vera í fremstu röð hvað almenna
menntun snertir, og vissulega má
finna ýmis rök því til stuðnings.
En hvað er menntun? Getur sú
manneskja talist menntuð sem
þekkir lítt eða ekki sitt eigið land
eða kann takmörkuð skil á sögu
þjóðar sinnar og þeim kristna trúar-
arfi sem menning okkar er ofin úr,
jafnvel þótt hún sé með allt á
hreinu, hvaða lönd hafa unnið Euro-
vision frá upphafi?
Það er nokkuð ljóst, af því sem
hér hefur verið sagt, að einhver
vöntun er orðin í skólakerfinu hvað
kennslu fyrrnefndra námsgreina
áhrærir, vöntun sem þarf að bæta
úr. Þar er ekki við kennarastéttina
að sakast, heldur þá sem mótað
hafa stefnuna í skólamálum.
Því mun aldrei falla úr gildi að
„sú þjóð, sem í gæfu og gengi vill
búa á, á Guð sinn og land sitt skal
trúa“.
Er grunnskólinn á réttri leið?
Eftir Ólaf Þ.
Hallgrímsson » Það virðast sem sé
helst vera spurn-
ingar tengdar landa-
fræði, Íslandssögu og
kristinfræði sem vilja
vefjast fyrir þessu
ágæta framhalds-
skólafólki.
Ólafur Þ. Hallgrímsson
Höf. er fyrrv. kennari og
sóknarprestur.