Morgunblaðið - 23.04.2019, Blaðsíða 15

15
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 23. APRÍL 2019
Landtaka Íslandsálar eru í kaldara lagi en geta þó hentað prýðilega til heilbrigðrar útivistar. Þessi frækni ræðari hefur að líkindum komið endurnærður að landi við Geldinganes.
Árni Sæberg
Það er rétt að hvá
þegar stjórn-
málamenn láta eins og
þeir séu að leggja eitt-
hvað til, þegar þeir
stinga upp á því að
„verja hagsmuni Ís-
lands“. Það er enginn
stjórnmálamaður
ósammála því að verja
hagsmuni Íslands og
enginn stjórnmála-
maður hefur lagt til
neitt annað.
En einmitt vegna þess að hug-
myndin er svo gott sem þýðing-
arlaus er hún líka heppileg til þess
að afvegaleiða kjósendur, vegna
þess að hún setur hlutina upp eins
og ef aðrir stjórnmálamenn en sá
sem talar ætli sér þá ekki að verja
hagsmuni Íslands.
Hið rétta er að fólk er ósammála
um hvernig hagsmunir Íslands séu
best tryggðir. Hvort sem fólk kallar
eftir innleiðingu 3. orkupakkans,
sæstreng eða inngöngu
Íslands í Evrópusam-
bandið, þá gerir það svo
vegna þeirrar sannfær-
ingar að það stuðli að
hagsmunum Íslands.
Svo má auðvitað vel
vera að það sé algjör
misskilningur, en á ís-
lenskum hagsmunum
er þá sá misskilningur
byggður.
En hugtakið „hags-
munir Íslands“ er held-
ur ekki svo einfalt hug-
tak. Meira að segja
sama manneskjan hefur ólíka hags-
muni sem auðveldlega geta stangast
á, hvað þá gjörvallt hagsmunamengi
heillar þjóðar. Það eru t.d. hvort
tveggja hagsmunir neytenda að
borga lágt raforkuverð og að búa við
betur fjármagnaðan ríkissjóð, meira
starfsöryggi og að vera með hærri
laun. Þegar hugtakið „hagsmunir
Íslands“ eru hugsaðir eins og það
séu hagsmunir „okkar“ (Íslendinga)
gegn hagsmunum „þeirra“ (annarra
en Íslendinga), þá er hugtakið
reyndar næstum því barnalegt.
Við neyðumst kannski til að nota
þetta hugtak þegar við tölum um
hluti í samhengi við samskipti þjóð-
ríkja, en við ættum samt allavega að
vera meðvituð um að hugtakið ein-
faldi frekar flókna hluti. Hugtakið
„hagsmunir Íslands“ felur óhjá-
kvæmilega í sér einhvers konar
meðaltal af einhvers konar meiri-
hluta. Eftir stendur að hagsmunir
Íslands eru margvíslegir, ólíkir og
alls ekki endilega skýrir án veru-
legrar yfirlegu. Hetjustælarnir í
sjálfskipuðum verndurum sjálf-
stæðis Íslands eru ágætis afþreying,
en einir og sér svara þeir engum
spurningum um hverjir hagsmunir
Íslands séu, né hvernig sjálfstæði
þess verði best tryggt.
Sjálfstæði Íslands er óumdeilt og
fullkomin eining ríkir um mikilvægi
þess í stjórnmálum á Íslandi. Þess
vegna er allt að því kjánalegt að ís-
lenskir stjórnmálamenn búi til ein-
hverja ímyndaða togstreitu um það,
bara til þess að berja sér á brjóst
fyrir málstað sem bókstaflega allir
aðhyllast.
Þá er gjarnan talað um ferðafrelsi
og alþjóðlegt samstarf sem andstöðu
sjálfstæðis Íslands, sem hvorugt er.
Ferðafrelsi og alþjóðlegt samstarf
eru fyrst og fremst Íslandi sjálfu til
heilla og hvort tveggja treystir sjálf-
stæði okkar og vissulega hagsmuni.
Það að við ákveðum sjálf að undir-
gangast skuldbindingar er ekki
meiri svipting á sjálfræði en að
einstaklingur ákveði að fara út í búð
og láta af hendi pening gegn því að
fá vöru afhenta. Hann getur alveg
sleppt því að borga ef hann vill, og
þá fær hann ekki vöruna. Ef hann
vill hætta að mæta í vinnuna getur
hann hætt í vinnunni, en þá hættir
vinnuveitandinn eðlilega að borga
honum laun. Það er ekki kúgun
heldur hvernig næstum því allir
samningar og samstarf virka.
Það getur ekki verið svo umdeilt
að samstarf Íslands við önnur ríki,
þá fyrst og fremst EES-samning-
urinn, hafi veitt Íslandi velmegun og
frelsi sem fólk hefði ekki getað
ímyndað sér fyrir einni öld. Eina
ástæðan fyrir því að það meikar
yfirhöfuð nokkurt sens fyrir ungt
fólk að vera á Íslandi er góðar teng-
ingar við umheiminn, bæði hvað
varðar samskipti, viðskipti og ferða-
frelsi. Ísland er frábært að svo
mörgu leyti, en það er líka eyja úti í
hafsauga, einangruð nema sökum
auðveldra samgangna, samskipta og
viðskipta við umheiminn.
Það er eðlilegt að við séum ósam-
mála um hverjir hagsmunir Íslands
séu. En umræða sem leggur það upp
sem einhverja spurningu hvort Ís-
land eigi áfram að vera sjálfstætt
eða hvort vinna eigi að hagsmunum
þess er í grundvallaratriðum á villi-
götum vegna þess að það er engin
spurning.
Eftir Helga Hrafn
Gunnarsson » Það er engin hetju-
dáð fólgin í því að
berja sér á brjóst fyrir
málstað sem bókstaf-
lega allir aðhyllast.
Helgi Hrafn
Gunnarsson
Höfundur er þingmaður Pírata.
helgihrafn@althingi.is
Hagsmunir Íslands
Nú liggur fyrir Al-
þingi þingsályktunar-
tillaga um staðfestingu
á ákvörðun sameigin-
legu EES-nefndarinnar
um að fella þriðja orku-
pakka ESB inn í EES-
samninginn. Ákvörð-
unin kallar á lagabreyt-
ingar og var hún því
með stjórnskipulegum
fyrirvara um samþykki
Alþingis. Með því yrði Ísland skuld-
bundið að þjóðarétti að innleiða í
landsrétt þær ESB gerðir sem gilda
fyrir Ísland. Það er í samræmi við
uppfærslu EES-samningsins á
reglum innri markaðar EES um
frjálst flæði vinnuafls, fjármagns,
þjónustu og vöru. Raforka er vara, en
frjálst flæði hennar er háð tengingu
dreifikerfa. Íslensk raforka fellur því
ekki undir reglur um frjálst flæði
vöru innan EES.
Orkupakkinn samanstendur af átta
ESB-gerðum, þremur um raforku,
fjórum um jarðgas og einni um stofn-
un Samstarfsstofnunar eftirlitsaðila á
orkumarkaði en tilgangur hennar er
að aðstoða eftirlitsaðila varðandi
sameiginlegar reglur innri orku-
markaðarins. Eftirlitsstofnun EFTA
mun gegna hlutverki stofnunarinnar
gagnvart Íslandi líkt og
venja er samkvæmt
EFTA-ESB tveggja
stoða kerfi EES-
samningsins. Gerðirnar
um jarðgas gilda ekki
um Ísland skv. ákvörð-
un sameiginlegu EES-
nefndarinnar.
Í sameiginlegum
skilningi utanríkis-
ráðherra og orku-
málastjóra ESB kemur
fram að vegna sérstöðu
Íslands með einangraðs
dreifikerfi raforku hafi stór hluti
ákvæða þriðja orkupakkans hvorki
gildi né raunhæfa þýðingu hérlendis.
Vegna aðstæðna á Íslandi segir einn-
ig: „Þess vegna hentar hið sérstaka
fyrirkomulag fyrir Ísland, sem sam-
eiginlega EES-nefndin samþykkti,
þar sem komist er hjá allri ónauðsyn-
legri byrði, best fyrir íslenskar að-
stæður.“ Óljóst er hvaða „sérstaka
fyrirkomulag fyrir Ísland“ nefndin
samþykkti en hana er ekki að sjá í
ákvörðun hennar.
Að innleiða í landsrétt reglur sem
hafa ekki gildi á Íslandi veldur laga-
legri óvissu og gengur gegn hags-
munum þjóðarinnar. Ótti við að missa
yfirráð yfir náttúruauðlindum sínum
er ein ástæða þess að Ísland hefur
ekki gerst aðili að Evrópusamband-
inu. Þau yfirráð eru samtvinnuð sjálf-
stæði og hagsæld þjóðarinnar. Þings-
ályktunartillagan er lögð fyrir
Alþingi með vísan til 21. gr. stjórn-
arskrárinnar, sem kveður á um að
hafi samningar í sér fólgið afsal eða
kvaðir á landi eða landhelgi eða ef
þeir horfa til breytinga á stjórn-
arhögum ríkisins, skuli samþykki Al-
þingis koma til. Augljóst er að þegar
um helstu náttúruauðlind þjóð-
arinnar er að ræða ber að leita sam-
þykkis þjóðarinnar.
Umfjöllun greinargerðar þings-
ályktunartillögunnar um innleiðingu
ESB-gerðanna er rýr en athyglis-
verð, sbr. eftirfarandi: „Verði þessi
tillaga samþykkt verður reglugerð
(EB) nr. 713/2009 [um Samstarfs-
stofnunina] innleidd í íslenskan rétt
með hefðbundnum hætti en með laga-
legum fyrirvara um að grunnvirki
sem gera mögulegt að flytja raforku
milli Íslands og orkumarkaðar ESB
verði ekki reist eða áætluð nema að
undangenginni endurskoðun á laga-
grundvelli reglugerðarinnar og komi
ákvæði hennar sem varða tengingar
yfir landamæri ekki til framkvæmda
fyrr en að þeirri endurskoðun lokinni.
Þá verði jafnframt tekið enn frekar
og sérstaklega til skoðunar á vett-
vangi Alþingis hvort innleiðing henn-
ar við þær aðstæður samræmist ís-
lenskri stjórnarskrá.“
Sjá má að lagafyrirvarinn felur í
sér vafasama lögfræðilega loftfim-
leika og óvissuferð gagnvart eftir-
fylgni við EES-samninginn en fyrir-
varinn á að setja skorður við að með
innleiðingu gerðarinnar geti Ísland
orðið hluti innri orkumarkaðarins.
Gerðin felur í sér framsal á fullveldi
og stjórnskipuleg álitaefni og á Al-
þingi að krefjast nánari upplýsinga
um innleiðinguna.
Reglugerð um raforkuviðskipti yfir
landamæri er sögð hafa ekki þýðingu
hér á landi.
Stjórnvöld ætla því að innleiða í
landsrétt ESB-gerðir sem hvorki að
stórum hluta er ætlað að hafa gildi né
hafa gildi á Íslandi. Hér er um að
ræða regluverk sem lítur að helstu
náttúruauðlind þjóðarinnar. Allt ber
þetta að sama brunni; þriðji orku-
pakkinn hefur ekki gildi hvað Ísland
varðar enda landið ekki hluti af innri
raforkumarkaði ESB. Grundvallar-
atriði er að þetta komi skýrt fram í
ákvörðun sameiginlegu EES-
nefndarinnar. Það myndi afstýra
óvissu í EES-samstarfinu, sem hefur
verið farsælt fyrir Ísland og mikil sátt
um.
Alþingi ber að hafna þingsályktun-
artillögunni og tilkynna það sameig-
inlegu EES-nefndinni. Slík máls-
meðferð ógnar ekki aðild að EES-
samningnum enda í fullu samræmi
við ákvæði hans. Ótti við slíkt er
hættulegur samstarfinu. Stór hluti
þriðja orkupakkans hefur ekki gildi
fyrir Íslandi líkt og orkumálastjóri
ESB og utanríkisráðherra hafa lýst
yfir og mikilvægt er að það komi fram
í ákvörðun sameiginlegu EES-
nefndarinnar. Nefndin færi varla að
komast að öðrum skilningi enda sitja
þar undirmenn ráðherrans og orku-
málastjórans; sendiherrar Íslands,
Noregs og Liechtenstein EFTA-
megin og fulltrúi framkvæmda-
stjórnar ESB. Þetta yrði í fyrsta sinn
í 25 ára sögu EES-samningsins sem
hinn stjórnskipulegi fyrirvari væri
nýttur og máli vísað aftur til nefnd-
arinnar, enda í fyrsta sinn sem ætl-
unin er að færa helstu náttúruauðlind
Íslands undir erlent eftirlit og reglu-
verk innri raforkumarkaðar ESB
sem landið er ekki hluti af.
Eftir Eyjólf
Ármannsson » Alþingi á að hafna
þriðja orkupakk-
anum og tilkynna það
sameiginlegu EES-
nefndinni. Slík máls-
meðferð ógnar ekki
EES-samningnum og í
samræmi við ákvæði
hans
Eyjólfur Ármannsson
Höfundur er lögfræðingur LL.M.
eyjolfur@yahoo.com
Þriðji orkupakkinn hefur ekki gildi fyrir Ísland