Fréttablaðið - 31.10.2019, Qupperneq 19

San Francisco – Banda­ríska stjórnarskráin frá 1787 smíðar trausta umgjörð utan um full­trúalýðræði þar sem kjósendur velja sér full­
trúa til að semja og staðfesta lög.
Höfundar skjalsins tortryggðu
beint, þ.e. milliliðalaust lýðræði
og töldu því öruggast að halda
kjósendum í hæfilegri fjarlægð
frá lagasetningu. Valdmörkin og
mótvægið (e. checks and bal­
ances) sem renna eins og rauður
þráður í gegn um bandarísku
stjórnarskrána varða innbyrðis
samskipti valdþáttanna þriggja
án þess að hleypa almenningi að.
Múgurinn getur verið of hrif­
næmur, skrifaði einn höfundur­
inn. Hann gætti þess ekki að sé
fólkið of hrifnæmt til að setja sér
lög er það væntanlega einnig of
hrifnæmt til að velja sér fulltrúa
til að semja lögin. Hvað sem því
líður hafa Bandaríkjamenn aldrei
haldið þjóðaratkvæðagreiðslur
á landsvísu. Þeir sitja enn uppi
með kjörráð (e. electoral college)
sem kýs forseta landsins fyrir
hönd kjósenda frekar en að af li
atkvæða á landsvísu sé leyft að
ráða úrslitum. Í tvennum af fimm
forsetakosningum frá aldamót­
um, 2000 og 2016, var sigurinn
hafður af þeim frambjóðanda sem
hlaut f lest atkvæði á landsvísu.
Lýðræðið gengur við staf.
Fylkin hafa mörg kosið að hafa
annan hátt á skipan lýðræðisins
en alríkisstjórnin. Almennar
atkvæðagreiðslur tíðkast í 23
fylkjum landsins af 50 og hafa
verið haldnar í hundraðatali frá
1904, oftast í Oregon og Kali­
forníu. Þar hefur íbúunum lengi
þótt fara bezt á að blanda saman
fulltrúalýðræði og beinu lýðræði.
Meiri hluti Bandaríkjamanna býr
við slíka blöndu. Suður­Dakóta
varð fyrst til að taka upp ákvæði
um beint lýðræði í stjórnar­
skrá fylkisins 1898 og 21 ríki til
viðbótar gerði slíkt hið sama
fram til 1918, þ. á m. Kalifornía
1911. Það ár breyttu Kaliforníu­
búar stjórnarskrá sinni frá 1849
gagngert til að opna fyrir beint
lýðræði einkum vegna almennrar
óánægju með spillingu og
ótæpileg áhrif sérhagsmunahópa
á fylkisþinginu.
Í Kaliforníu voru haldnar
almennar atkvæðagreiðslur á
fylkisvísu fjórða hvern mánuð
að meðaltali 1911­2000 – einu
sinni til að svipta kjörinn fulltrúa
embætti eins og Gray Davis ríkis­
stjóri mátti una 2003, oftar til að
staðfesta lög fylkisþingsins eða
synja þeim staðfestingar líkt og
Íslendingar hafa gert í þrígang, en
oftast til að leggja til breytingar
á stjórnarskrá fylkisins. Hvort
heldur fylkisþingið eða kjósendur
sjálfir geta átt frumkvæði að
breytingum á stjórnarskrá Kali­
forníu, en kjósendur einir hafa
rétt til að breyta henni. Fylkis­
þingið í Sacramento þiggur vald
sitt af kjósendum eins og vera
ber. Oregon heldur enn f leiri
almennar atkvæðagreiðslur en
Kalifornía.
Kalifornía blómstrar
Höfundar stjórnarskrár Banda­
ríkjanna frá 1787 hefðu trúlega
vantreyst beinni aðkomu almenn­
ings að lagasetningu, enda voru
margir þeirra þrælahaldarar.
Þessi blandaða skipan lýðræðisins
í Kaliforníu hefur þó gefizt vel á
heildina litið. Reynslan sýnir að
beint lýðræði hefur ekki vaxið
fulltrúalýðræðinu yfir höfuð
heldur veitt því heilbrigt aðhald.
Kjósendur í Kaliforníu sam­
þykktu 433 breytingar á stjórnar­
skrá fylkisins 1912­2017, þar af
53 fyrir frumkvæði kjósenda,
eða 12%, og 380 fyrir frumkvæði
fylkisþingsins (88%). Þessar tölur
eru sóttar í nýja ritgerð eftir
David Carrillo stjórnskipunar­
fræðing í Berkeley­háskóla, en
hann hefur birt átta greinar hér í
Fréttablaðinu til stuðnings nýju
íslenzku stjórnarskránni sem
Alþingi heldur enn í gíslingu auk
þess sem hann ritstýrði bókinni
The Icelandic Federalist Papers
sem kom út í Berkeley 2018.
Kalifornía er stórveldi með
sínar 40 milljónir íbúa líkt og
Pólland og Spánn. Kalifornía væri
fimmta ríkasta land heims mælt
í framleiðslu og tekjum væri hún
sjálfstætt ríki. Aðeins Banda­
ríkin öll, Kína, Japan og Þýzka­
land framleiða nú orðið meira
af vörum og þjónustu en Kali­
fornía sem er því komin fram úr
Bretlandi, Frakklandi og Ítalíu á
þennan kvarða þótt hún sé miklu
fámennari en þessi lönd.
Og svo er það Sviss
Bandaríkin og Kalifornía voru
ekki eina fyrirmyndin að ákvæð­
um nýju stjórnarskrárinnar um
beint lýðræði handa Íslendingum
við hlið fulltrúalýðræðis, heldur
einnig Sviss. Svisslendingar eru sú
Evrópuþjóð sem gerir beinu lýð­
ræði hæst undir höfði með góðum
árangri. Beint lýðræði Sviss­
lendinga dregur úr veldi stjórn­
málamanna og f lokka með því
að vísa ýmsum málum frá þingi
til þjóðaratkvæðis. Mikilvægur
kostur þjóðaratkvæðagreiðslna er
að um niðurstöður þeirra leyfist
engum að efast heldur ber öllum
lagaleg, lýðræðisleg og siðferðileg
skylda til að hlíta þeim. Þjóðar­
atkvæðagreiðslur ef la traust.
Svissneska þingið nýtur trausts
56­58% þarlendra kjósenda borið
saman við 18% traust til Alþingis.
Beint lýðræði og traust
3. nóvember, kl. 20.00
Silfurberg
stjórnandi og kynnir
Sigurður Flosason
sérstakur gestur
Kristjana Stefánsdóttir
Þorvaldur
Gylfason
Í DAG
Ég hef oft velt þessari spurn­ingu fyrir mér þegar kemur að málefnum sorpf lokkunar
hér á okkar fámenna landi. Af
hverju er það svona f lókið að skila
af sér rusli? Íslendingar eru með
svo margar mismunandi útgáfur
af f lokkunarkerfum að fólk fær
bara létt taugaáfall við að hugsa út
í þessi mál.
Segjum sem svo að ég leggi af
stað í ferðalag. Ég byrja í Hafnar­
firði þar sem allur pappi er f lokk­
aður og settur í blátunnu, plast er
sett í sér poka og sett í grátunnu. Ég
fer áfram yfir í Kópavog. Þar er líka
blátunna en núna á plastið að fara í
hana en ekki þá gráu. Ókei, ég hlýt
að geta munað þetta!
Svo bruna ég áfram af stað og er
kominn til Reykjavíkur. Þar á plast­
ið að fara í græntunnu, pappinn í
blátunnu og svo eru þeir líka með
hina gömlu grátunnu. Nei, núna er
ég orðinn ruglaður og klóra mér í
skallanum. Átti plastið að fara í
grátunnuna, blátunnuna eða var
það græntunnan? Úff, hvað er að
frétta?
Ég ákveð að pæla ekki í þessu
og held áfram á mínu ferðalagi. Ég
ætla að skella mér í sumarbústað
í Hr u na ma nna hreppi. Þega r
þangað er komið ætla ég að létta
á sorpinu sem safnaðist upp hjá
mér. Þar er blátunna, grátunna og
brúntunna. Hvað á ég að gera? Ég
les á bláu tunnuna og þar er komin
enn önnur útgáfa. Þar á ég að setja
plast, pappa og járn allt saman.
Svo má lífræna ekki lengur fara
með grátunnunni heldur á það að
fara í brúntunnuna. Ég skoða þetta
seinna og tek ruslið mitt og fer yfir
í Bláskógabyggð til að fá mér ís. Þar
sé ég fjórar tunnur: gráa, brúna,
græna og bláa. Nei, hættu nú alveg!
Ef ég væri ekki búinn að missa allt
hárið þá væri ég alveg að verða grá­
hærður.
Ég gefst upp, ég veit ekki hvernig
ég á að gera þetta. Ég bruna á Sel­
foss, stoppa fyrir utan eina sjoppu
og sé þar stóran gám sem á stendur
heimilissorp. Þar hendi ég öllu
sorpinu og bruna svo aftur bein­
ustu leið í Hafnarfjörð þar sem
ég stekk inn og loka mig af með
gríðarlegt f lokkunarsamviskubit.
Þarf þetta að vera svona f lókið?
Er ekki hægt að einfalda þetta í
ekki stærra landi en raun ber vitni?
Er það virkilega nánast svo að ef ég
ferðast á milli einhverra af þessum
72 sveitarfélögum sem eru hér á
landi þurfi ég að læra að f lokka
upp á nýtt?
Ég tel að það væri sniðugra að
það væri eitt samræmt f lokkunar­
kerfi fyrir landið sem tryggir það
að allir séu á sömu línu. Það myndi
leiða til þess að betri og skilvirkari
f lokkun ætti sér stað og endur­
vinnsluefni færu á rétta staði.
Samband ungra Framsóknar­
manna samþykkti ályktun um
málið á síðasta sambandsþingi
sínu þar sem lagt var til að komið
verði á samræmdu f lokkunarkerfi
fyrir landið og mun berjast fyrir
því að ná málinu í gegn.
Af hverju þarf þetta
að vera svona flókið?
Daði Geir
Samúelsson
formaður um-
hverfisnefndar
Hrunamanna-
hrepps og
stjórnarmeð-
limur í Sam-
bandi ungra
Framsóknar-
manna
Í tvennum af fimm forseta-
kosningum frá aldamótum,
2000 og 2016, var sigurinn
hafður af þeim frambjóð-
anda sem hlaut flest atkvæði
á landsvísu. Lýðræðið
gengur við staf.
S K O Ð U N ∙ F R É T T A B L A Ð I Ð 19F I M M T U D A G U R 3 1 . O K T Ó B E R 2 0 1 9
3
1
-1
0
-2
0
1
9
0
5
:0
6
F
B
0
6
4
s
_
P
0
4
6
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
6
4
s
_
P
0
3
5
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
6
4
s
_
P
0
1
9
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
6
4
s
_
P
0
3
0
K
.p
1
.p
d
f
A
u
to
m
a
tio
n
P
la
te
re
m
a
k
e
: 2
4
2
0
-8
C
C
4
2
4
2
0
-8
B
8
8
2
4
2
0
-8
A
4
C
2
4
2
0
-8
9
1
0
2
7
5
X
4
0
0
.0
0
1
4
A

F
B
0
6
4
s
_
3
0
_
1
0
_
2
0
1
C
M
Y
K