Fréttablaðið - 27.06.2020, Qupperneq 26

FÆSTIR SJÚKLINGAR HAFA
INNSÝN Í KOSTNAÐ Í HEIL-
BRIGÐISKERFINU, ÞAÐ
SAMA GILDIR UM MARGA
HEILBRIGÐISSTARFSMENN
OG GETUR ÞAÐ VALDIÐ
NOKKRU HUGARANGRI
ÞEGAR KEMUR AÐ RANN-
SÓKNUM.
Þvagvegir okkar eru nýru, þvagleiðarar, þvagblaðra og þvagrás. Allir þessir staðir
geta sýkst, en algengast er að slíkar
sýkingar komi fram í blöðrunni. Hjá
sumum er um krónískt vandamál
að ræða, algengara er að konur fái
slíkar sýkingar og einnig aldraðir.
Einkennin geta verið margbreyti-
leg, en sviði við þvaglát, aukin þörf
á að fara á klósettið, oftar og jafn-
vel lítið í einu, kviðverkir og vond
lykt af þvagi, auk litabreytinga,
eru algengust. Hjá öldruðum ein-
staklingum er fyrsta einkenni oftar
en ekki ruglástand, eða breyting á
líðan sem er rakin til þvagfæra-
sýkingar. Þá getur verið munur á
einkennum eftir því hvar sýkingin
er, til dæmis er ekki algengt að það
fylgi hiti nema sýkingin sé komin
ofar, eða alla leið upp í nýrun.
Áhættuþættir eru mismunandi
eftir kynjum, hjá konum er þvag-
rásin styttri og gerir bakteríum
auðveldara um vik að komast upp
í blöðruna. Kynlíf er áhættuþáttur
og sumar getnaðarvarnir geta aukið
líkurnar. Þá er í kjölfar tíðahvarfa
talsverð breyting á hormónastarf-
semi og slímhúðinni, sem gerir
konur einnig viðkvæmari. Aðrir
þættir sem hafa áhrif eru nýrna-
steinar, þeir sem nota þvagleggi,
að hafa farið í aðgerð á þvagvegum
og svo þrengsli ýmiss konar, sem
hindra rennsli, þar meðtalin blöðru-
hálskirtilsstækkun eða -mein.
Auðvelt er að greina sýkinguna
með þvagprufu eða ræktun, sumir
læra að þekkja einkennin ef þau
koma reglulega upp. Meðhöndlun
er oftast í formi sýklalyfja, en ekki
alltaf. Þá er mikilvægt að stunda for-
varnir, eins og að drekka ríkulega
af vökva og helst vatni, pissa eftir
kynlíf og að skeina sig rétt, sem er
frá skeiðaropi. Sumir trúa á trönu-
berjasafa sem sakar örugglega ekki
og svo hjá konum á breytingaskeiði
að nota hormónauppbót, eða stað-
bundna meðferð vegna slímhúðar-
breytinga. Stundum eru notuð
lyf í forvarnarskyni til að hindra
sýkingar, en það er meira hjá öldr-
uðum. Ef þú ert með einkenni, láttu
þá skoða þig.
Þvagfærasýking
Auðvelt er að greina sýkingu með
þvagprufu. MYND/GETTY
Það er auðvitað grund-vallaratriði að fara vel yfir sögu og fram-kvæma skoðun, sem á að leiða lækninn áfram með það hvaða rann-
sóknir er skynsamlegt og eðlilegt
að panta og láta framkvæma.
Með því að beita þessu rétt,
aukast líkur á réttri greiningu og
meðferð sem virkar. Því að rannsaka
fylgir heilmikil ábyrgð og læknar
hafa ríkar skyldur gagnvart sjúkl-
ingum sínum. En ekki síður þeim
sem greiða fyrir þjónustuna, sem
hérlendis er í flestum tilvikum ríkið.
Fæstir sjúklingar hafa innsýn í
kostnað í heilbrigðiskerfinu, það
sama gildir um marga heilbrigðis-
starfsmenn.
Þá bætast ýmis atriði við sem of
f lókið er að útskýra í þessari grein
og tengjast tryggingastöðu, örorku,
notkun einstaklinga á heilbrigðis-
kerfinu og auðvitað er verðvitund
f lestra aftengd, því þeir hafa ekki
innsýn í raunverulegan kostnað.
Til dæmis kemur oftast ekki fram
á reikningi heilbrigðisþjónustu
hvað hún kostar. Hluti sjúklings
annars vegar og hluti sjúkratrygg-
inga hins vegar ætti að vera vel sýni-
legur. Þar sem verkefnið er býsna
f lókið kjósa margir að láta það sig
engu varða og óska eða búast við
því að þeir fái þá þjónustu sem þarf.
Ef við tökum þessa nálgun út frá
sjúklingnum, þá á hann rétt á bestu
mögulegu heilbrigðisþjónustu sem
völ er á hverju sinni og er það stefna
stjórnvalda og að ég tel, alls þorra
almennings í þessu landi.
Mannaflafrek þjónusta
Hingað til hefur það gengið býsna
ágætlega, en þó ekki áfallalaust.
Við eigum ekki öll tækin sem þarf,
fáum ekki alltaf nýjustu lyfin og
þannig mætti lengi telja. Þá er heil-
brigðisþjónusta mannaf lafrek og
launaliðurinn stór þáttur í rekstr-
inum. Penni læknisins, eða tölvan
sem hann notar, eykur kostnað
kerfisins, enda panta læknar rann-
sóknir, skrifa út lyf, beiðnir fyrir
meðferð og svo framvegis. Þeim er
því uppálagt að einhverju leyti að
vera hliðarverðir kostnaðar, á sama
tíma og þeir eiga að greina sjúkling-
inn og meðhöndla, sem getur leitt til
erfiðrar stöðu.
Tökum til skýringar dæmi: Heim-
sókn til sérfræðilæknis, þar sem
kemur vel fram hver heildarkostn-
aður er við viðtal. Það sem fram fór
og hver hlutdeild sjúklingsins er
annars vegar og kerfisins hins vegar.
Í heilsugæslunni er greitt eitt
gjald, óháð verkefni, og ekki sund-
urliðað. Sumpart er þjónustan
ókeypis, sem er gott, en ætti engu
að síður að koma fram hver kostn-
aðurinn er. Varðandi rannsóknir er
þessu mismunandi farið, þeir sem
fara í röntgen sjá uppskiptingu,
en hinir sem láta taka blóð greiða
iðulega eingöngu blóðtökugjald
og átta sig ekki á heildarkostnaði
rannsóknar.
Siðferðisleg spurning
En skiptir þetta máli? Það gerir
það vissulega, þar sem augljóst er
að sami vandinn er alls staðar á
Vesturlöndum. Aukinn fjöldi fólks
með f lókin vandamál, fjölbreytni
í meðferðarmöguleikum og sam-
fara því aukinn kostnaður, sem ein-
hvern tímann verður ekki hægt að
standa undir.
Siðferðilega spurningin er erfið.
Hvenær þarf að gera breytingar og
hverju á að breyta, eða hætta? Lík-
lega er ein lausn að horfa í auknum
mæli til forvarna og heilsuef lingar,
enda skiptir ábyrgð einstaklings á
eigin heilsu verulegu máli.
Verðvitund allra, bæði sjúklinga
og heilbrigðisstarfsmanna, og opið
bókhald, mun líklega skila tölu-
verðu, og að ábendingar fyrir rann-
sóknum og meðferð séu enn betur
skilgreindar.
Einstaklingsbundin nálgun á
vanda sjúklinga, nýting tækni-
lausna og gervigreindar, auk þess
að horfa í auknum mæli til með-
ferðar í heimahúsi, eru nokkrir
punktar til viðbótar.
Þetta verður áskorun, og verk-
efni framtíðarinnar er að bæta
þjónustu við sjúklinga á sama
tíma og við hámörkum nýtingu og
drögum úr kostnaði.
Kostnaður í læknisfræði
Í læknisfræði eigum við nokkuð mörg vopn í vopnabúrinu, þegar kemur að því að
finna greiningu á þeim vanda sem sjúklingar glíma við. Rannsóknum fylgir þó ábyrgð.
Sjúklingur á rétt á bestu mögulegu heilbrigðisþjónustu, en fæstir hafa þeir innsýn í kostnaðinn sem fylgir heilbrigðiskerfinu. MYND/GETTY
Blóðrannsóknir eru eitt algeng-asta form rannsókna sem læknar framkvæma. Þann-
ig fáum við einstaka innsýn í það
hvernig líkaminn virkar og hvort
það er eitthvað sem bjátar á í hinum
ýmsu kerfum.
Líffærafræði, lífeðlis- og lífefna-
fræði endurspeglast að hluta í slíkri
prufu. Við getum til dæmis illmögu-
lega áttað okkur á því hvort blóðfita
sé í lagi, nema með því að gera slíka
rannsókn. Sama gildir um mörg
líffæri og reiðum við okkur mjög á
blóðrannsóknir til að vísa veginn.
Hvað skoðar læknirinn í blóði?
Það er hægt að mæla ansi margt, en
algengast er að átta sig á mergstarfs-
semi og blóðmyndun, nýrum, lifur,
söltum, blóðfitu og blóðsykri.
Oft er efnaskiptavirkni og hormón
eins og í skjaldkirtli, heiladinguls-
eða kynkirtlastarfsemi mæld. Víta-
mín eru síður mæld, en algengast er
að mæla B-12 og D-vítamín. Þá er
algengt að mæla járnbúskap, sér-
staklega hjá konum. Svo er athugað
hvort breytingar séu á gildum sem
tengjast hugsanlega krabbameini
og er þar oftast mælingin á blöðru-
hálskirtli, eða svokölluðu PSA-gildi.
Þegar læknirinn sendir beiðni
þarf hann að ákveða hvert og eitt
atriði og hafa til þess ábendingu,
sérstaklega ef sjúkratryggingar
eiga að greiða fyrir rannsóknina.
Læknar eru almennt ekki að senda
prufur og mæla „allt“, enda myndi
slíkt setja heilbrigðiskerfið á haus-
inn.
Það er ágæt regla fyrir sjúklinga
að vilja vita hvað var mælt og hvort
það hafi orðið einhver veruleg
breyting, til samanburðar við fyrri
mælingar. Það getur gefið ýmsar vís-
bendingar um heilsufar einstaklinga
og þróun sjúkdóma, eða vanda. Það
getur svo líka verið rík ástæða til
þess að bæta við rannsóknum, ef
ekki koma fram skýringar á ein-
kennum sjúklinga. Svarið „blóð-
prufan var fín“ er ágætt, en segir
nákvæmlega ekkert, nema um það
sem var mælt.
Það sem ekki kemur fram
Það eru ansi margir sjúkdómar sem
„flagga“ ekki á venjulegri blóðrann-
sókn og getur þurft að leita eftir með
nákvæmari mælingum.
Læknar taka oftar en ekki í upp-
hafi almenna rannsókn sem skimar
helstu kerfi. En segjum að sjúklingur
væri með dæmigerð klínísk ein-
kenni sykursýki, en það hefði ekki
verið mældur sykur, hvað þá verið
skoðað þvag, þá myndi sú greining
ekki koma fram í slíkri rannsókn.
Sama gildir um járn of hleðslu,
skjaldkirtilsvanda, kynkirtilvanda
og svo framvegis. Þess vegna er
sykur í blóði ein algengasta mæling
sem er framkvæmd í hefðbundinni
blóðrannsókn. Þegar um flóknari
sjúkdóma er að ræða sem þurfa
annars konar prufur, til dæmis
gigtarsjúkdómar, þá fara þær rann-
sóknir oft fram á stofu sérfræðinga
eftir tilvísun úr heilsugæslu, eða á
sjúkrahúsi. Þannig má segja að við
höfum ansi mikla breidd í mögu-
leikum til rannsókna, en yfirleitt
erum við að horfa á afmarkaða hluti.
Þá er í eftirliti með ýmsum kvillum
verið að fylgja þeim eftir sérstak-
lega, til dæmis við innstillingu lyfja
og mælingar því mjög afmarkaðar.
Sjúklingurinn upplifir að stöðugt sé
verið að taka blóð og því sé hann í
góðu eftirliti með allt mögulegt, en
reynist svo alls ekki vera það. Því er
ágæt regla að vera meðvitaður um
hvað er verið að rannsaka og hvers
vegna.
Hvað segir blóðið þitt?
Blóðið veitir innsýn í margt.
Teitur
Guðmundsson
læknir
2 7 . J Ú N Í 2 0 2 0 L A U G A R D A G U R26 H E L G I N ∙ F R É T T A B L A Ð I Ð