Morgunblaðið - 15.05.2020, Qupperneq 14

SVIÐSLJÓS
Guðmundur Magnússon
gudmundur@mbl.is
Ég fagna því að frum-varpið sé orðið að lögumog tel að það sé mikilvægtskref til að auka gagnsæi
og aðhald í samfélaginu. Það er mik-
ilvægt að til séu formlegir farvegir
fyrir uppljóstrara í samfélaginu og
með þessari lagasetningu er það orð-
ið að veruleika.“
Þetta segir
Hjálmar Jónsson,
formaður Blaða-
mannafélagsins,
en í byrjun vik-
unnar samþykkti
Alþingi frumvarp
Katrínar Jak-
obsdóttur for-
sætisráðherra um
vernd uppljóstr-
ara sem lagt var fyrir þingið síðast-
liðið haust. Þetta hefur lengi verið
baráttumál Blaðamannafélagsins.
Um er að ræða fyrstu heildar-
lögin um þetta efni hér á landi en
frumvarpið var samið af nefnd um
umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-,
fjölmiðla- og upplýsingafrelsis sem
forsætisráðherra skipaði vorið 2018.
Lögin taka gildi um næstu ára-
mót en þau ná til uppljóstrara óháð
því hvort þeir starfa hjá hinu opin-
bera eða á einkamarkaði. Þau gilda
um starfsmenn sem greina í góðri trú
frá upplýsingum eða miðla gögnum
um brot á lögum eða aðra ámælis-
verða háttsemi í starfsemi vinnuveit-
enda þeirra.
Gerður er greinarmunur á milli
innri og ytri uppljóstrunar og miðað
við að hið síðarnefnda sé jafnan ekki
heimilt nema hið fyrrnefnda hafi ver-
ið reynt til þrautar og um sé að ræða
brot sem varðar fangelsisrefsingu
eða í húfi séu afar brýnir almanna-
hagsmunir.
Ekki brot á þagnarskyldu
Samkvæmt lögunum telst miðl-
un upplýsinga eða gagna, að upp-
fylltum skilyrðum frumvarpsins, ekki
brot á þagnar- eða trúnaðarskyldu
starfsmanns. Hún leggi hvorki refsi-
né skaðabótabyrgð á hann og geti
ekki heldur leitt til stjórnsýsluvið-
urlaga eða íþyngjandi úrræða að
starfsmannarétti.
Þá er lagt sérstakt bann við því
að láta hvern þann sæta óréttlátri
meðferð sem miðlað hefur upplýs-
ingum eða gögnum samkvæmt skil-
yrðum laganna. Lögð er sönnunar-
byrði á atvinnurekanda á þann hátt
að ef líkur eru leiddar að óréttlátri
meðferð skal hann sýna fram á að sú
sé ekki raunin og greiða skaðabætur
ef það tekst ekki. Mælt er fyrir um að
veita skuli starfsmanni gjafsókn komi
til ágreinings fyrir dómi um það hvort
miðlun hans á gögnum eða upplýs-
ingum hafi samrýmst skilyrðum
frumvarpsins.
Vinnustaðir setji reglur
Í 5. grein. laganna segir að í fyr-
irtækjum eða á öðrum vinnustöðum
þar sem eru 50 starfsmenn eða fleiri
að jafnaði á ársgrundvelli skuli at-
vinnurekandi í samráði við starfs-
menn setja reglur um verklag við
uppljóstrun starfsmanna um lögbrot
eða aðra ámælisverða háttsemi. Regl-
urnar skulu vera skriflegar og þar
skal kveðið á um móttöku, meðhöndl-
un og afgreiðslu tilkynninga um
hugsanleg lögbrot eða aðra ámæl-
isverða háttsemi í starfsemi vinnu-
veitandans. Reglurnar skulu vera að-
gengilegar öllum starfsmönnum og
mega á engan hátt takmarka rétt
þeirra samkvæmt lögunum.
Hjá ríki og sveitarfélögum setja
ráðherrar og sveitarstjórnir fyrir-
mynd að slíkum reglum, en Vinnu-
eftirliti ríkisins er falið að birta fyr-
irmynd að reglum fyrir aðra vinnu-
staði á vef sínum.
Einnig í nágrannalöndunum
Vernd uppljóstrara er með mis-
munandi hætti í nágrannalöndunum
samkvæmt minnisblaði frá Ríkis-
endurskoðun. Í Noregi er ákvæði
um uppljóstraravernd í vinnuvernd-
arlögum. Líkt og í nýju íslensku lög-
unum er gerður greinarmunur á
innri og ytri uppljóstrun. Bærir að-
ilar til að taka á móti ytri upp-
ljóstrun eru, auk fjölmiðla, öll opin-
ber stjórnvöld sem hafa það hlut-
verk að framfylgja lögum eða
fylgjast með að lögum og reglum sé
fylgt. Í Svíþjóð tóku heildarlög um
uppljóstraravernd gildi í ársbyrjun
2017. Samkvæmt lögunum er ytri
uppljóstrun heimil hafi innri upp-
ljóstrun ekki skilað árangri. Stjórn-
völd eru réttir aðilar til að taka á
móti ytri uppljóstrunum. Í breskum
lögum um uppljóstraravernd segir
að hægt sé að hafa samband við til-
tekin stjórnvöld, þ.á m. ríkisend-
urskoðanda (auditor general). Í Hol-
landi eru í gildi lög um vernd
uppljóstrara og nýverið hefur verið
komið þar á fót sérstakri stofnun
sem tekur á móti ytri uppljóstr-
unum. Í Danmörku hafa ekki verið
sett sérstök lög um þetta efni.
Fyrstu lögin sett um
vernd uppljóstrara
Morgunblaðið/Eggert
Vernd uppljóstrara Frumvarpið var borið fram af Katrínu Jakobsdóttur
forsætisráðherra en naut stuðnings ríkisstjórnarinnar allrar.
Hjálmar
Jónsson
14
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 15. MAÍ 2020
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Jónas Elías-son prófess-or skrifar
eftirtektarverða
grein um
fjárausturs-
fyrirbærið borg-
arlínu, meinloku
sama fólks sem
hefur komið fjármálum höf-
uðborgarinnar í algjört öng-
þveiti og vill gera enn betur.
Enginn veit fyrir hvað
þetta fólk stendur en það
virðist knúið áfram af hatri
á bifreiðum borgarbúa og
vera haldið illa duldu of-
næmi fyrir gamla mið-
bænum og þeim þáttum sem
helst gera sitt til að halda
lífi og uppliti í honum. Nú-
verandi ríkisstjórn virðist
stundum óskiljanlega veik
fyrir vitlausum hugmyndum
og grillum, sem aðrir hafa
og ættu að fá að bera fulla
ábyrgð á sjálfir. Jónas Elí-
asson segir í upphafi grein-
ar sinnar: „Nú leggur ríkis-
stjórnin fyrir Alþingi tillögu
að opinberu hlutafélagi til
að sjá um pakka af umbót-
um í samgöngumálum höf-
uðborgarsvæðisins. Ein af
þeim tillögum sem fyrir
liggja í pakkanum er Borg-
arlína, 44 milljarðar í hana
(44 MILLJARÐAR, innsk.
blaðsins). En það er bara
byrjunin, rekstrartapið sem
fylgir fjárfestingunni er allt
eftir. Opinbert hlutafélag
fyrir Borgarlínu er glap-
ræði. Það opnar á þann
möguleika að reka fyrir-
tækið eins og gert var við
þang- og þaraverksmiðjuna
á Reykhólum í mörg ár, rík-
ið borgaði hið árlega tap
með því að auka hlutafé sitt
í fyrirtækinu.“
Og síðar í grein sinni seg-
ir prófessorinn: „Borgar-
línumálið er hreinn fárán-
leiki, það byrjaði með því að
meirihluta borgarstjórnar
langaði í sporvagna, þeir
væru svo umhverfsivænir. Í
reynd eru þeir stórhættu-
legir fyrir umhverfið og bú-
ið að leggja þá niður yfir-
leitt. En trúboðarnir settust
niður og byrjuðu á að þýða
danska orðið „sporvogn“
yfir á íslensku. Það er einu
sinni svona sem trúboð eru
stunduð, þú þýðir Biblíuna
yfir á mál innfæddra. Út
kom orðið léttlest.“
Jónas rifjar upp að dansk-
ir ráðgjafar voru fengnir að
málinu til að gefa ráð. Þeir
sögðu borgaryfirvöldum að
sporvagnar væru algjörlega
úreltir. Það tók meirihluta
borgarstjórnar nokkur miss-
eri að kyngja vonbrigðunum
yfir þeirri niður-
stöðu. Þegar
hann hafði jafnað
sig var ákveðið
að fara út í
lengda strætis-
vagna sem ækju
örfáar megin-
leiðir og reikna
farþega inn í þá. En kalla
gerninginn áfram „Borgar-
línu“. Venjuleg stærðfræði
gekk ekki upp og þess
vegna var forsendan gefin
sú að hvarvetna yrði þrengt
að bifreiðum borgarbúa svo
að þeir neyddust upp í 80
manna strætisvagna. (Kór-
ónuvírusinn sá eini sem
klappaði, en það dugði.)
Jónas segir svo um „borg-
arlínu-hugtakið sem enn lif-
ir þótt forsendan hafi gufað
upp: „Borgarlína er að auka
flutningsgetu í strætókerfi
sem keyrir með meira og
minna tóma vagna. Það er
með ólíkindum að ráðamenn
hlusti á svona tillögur. Oft-
ast þegar strætó ber fyrir
augu eru færri en fimm í
honum.“ Og hann bætir við:
„Hvað með umhverfishlið-
ina? Er strætó ekki voða
umhverfsisvænn? Nei.
Strætó eyðir um 45 lítrum á
hundraðið eins og hann er
nú, með stærri vögnum fer
talan líklega upp í 60-80.“
Og hann lýkur grein sinni
með þessum orðum: „Menn
vita sem er, fjárfesting í að
láta stóra vagna keyra um
hálftóma í staðinn fyrir litla
gagnast engum. Ótrúlegt er
að Borgarlína skuli vera til
umræðu yfirleitt.“
Það er vissulega rétt hjá
Jónasi Elíassyni. En hitt er
í rauninni miklu ótrúlegra
að ríkisstjórn sem enn þá
situr uppi með 100 skatta
Jóhönnu og Steingríms telji
sig hafa auraráð til að
henda 44 milljörðum – 44
MILLJÖRÐUM – í himin-
hrópandi vitleysu eins og
þessa. Álykta verður að rík-
isstjórnin hljóti að hafa
margfaldað þá upphæð á
lausu til að fleygja í eitt-
hvað sem er óþarft en þó
ekki jafn arfavitlaust og
þetta.
Ríkisstjórnin gæti þannig
sparað sér rúma 20 millj-
arða, sem er óhemju fé ef
vel er með farið, með því að
bjóðast til að styrkja borg-
ina um jafnháa upphæð sem
hún gæti brennt á báli að
vild, t.d. í að byggja um 30
bragga sem rifnir voru eftir
stríðslok og hafa jafnvel
sérstök nástrá utan við
nokkra þeirra borgarfulltrú-
um til heiðurs.
Endurskírð endi-
leysa virðist af
óskiljanlegum
ástæðum sett í for-
gang hjá borg og
ríki. Af hverju?}
Hver borgar Línu? Þú?
F
rumvarp til breytinga á útlend-
ingalögum liggur nú fyrir á Al-
þingi. Efni þess má skipta í
þrennt; um alþjóðlega vernd,
dvalarleyfi og atvinnuréttindi.
Þar er meðal annars gert ráð fyrir að dval-
arleyfi vegna vistráðningar (au-pair) verði til
tveggja ára í stað eins árs áður, að útlendingar
með sérfræðiþekkingu sem missa starf sitt fái
dvalarleyfi um tíma til að leita sér að öðru
starfi og útlendingar sem fengið hafa mann-
úðarleyfi hér á landi fái um leið atvinnuleyfi.
Mest hefur verið rætt um ákvæði frum-
varpsins um alþjóðlega vernd. Við höfum
komið okkur upp öflugu verndarkerfi fyrir þá
sem hingað leita á flótta undan ofsóknum og
lífshættu í heimalandi sínu. Mikilvægt er að
verja það kerfi svo það virki sem best fyrir þá
einstaklinga sem þurfa á vernd að halda og að
þeir fái hraða og örugga afgreiðslu. Það stuðlar að því að
þeir sem hljóta alþjóðlega vernd geti strax hafið árang-
ursríka aðlögun sem og þeir sem hljóta hana ekki bíða
skemur í óvissu. Þannig virkar kerfið best fyrir þá sem
mest þurfa á því að halda og þannig sýnum við meiri
samúð.
Það er töluverður munur á Dyflinnarmálum og vernd-
armálum þótt þeim sé oft ruglað saman í umræðunni.
Þegar einstaklingur kemur hingað til lands og hefur
fengið alþjóðlega vernd í öðru ríki, og þannig hlotið stöðu
flóttamanns, er mál hans flokkað sem verndarmál. Hann
hefur þannig fengið dvalarleyfi í öðru ríki með þeim rétt-
indum sem því fylgir. Hafi einstaklingur hins
vegar sótt um alþjóðlega vernd í öðru ríki en
ekki fengið svar við umsókn sinni flokkast
mál hans sem Dyflinnarmál. Langflestir í
þeirri stöðu dvelja í flóttamannabúðum við
krefjandi aðstæður. Þess vegna hætti Ísland
árið 2010 að endursenda einstaklinga á
grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar til
Grikklands og Ungverjalands.
Breytingarnar miða að því að gera stjórn-
völdum kleift að afgreiða hratt og örugglega
þær umsóknir sem almennt leiða ekki til veit-
ingar alþjóðlegrar verndar. Fjölgað hefur í
þeim hópi umsækjenda sem hefur hlotið
vernd í ríkjum Evrópu og fær því almennt
ekki vernd hér á landi. Þannig hafa stjórnvöld
meira rými til að beina athyglinni að þeim
hópi umsækjenda sem er í raunverulegri þörf
fyrir vernd og verndarkerfið er hannað fyrir.
Í þeim hópi hefur einnig fjölgað mikið og hlaut 531 ein-
staklingur alþjóðlega vernd 2019. Stjórnsýsla útlend-
ingamála er orðin of þung, kostnaðurinn mikill og það
versta er að einstaklingar bíða of lengi eftir niðurstöðu
sinna mála. Við því þarf að bregðast.
Við viljum og ætlum að gera þetta vel. Áfram verður
öllum umsækjendum veitt viðtal og gert kleift að fram-
vísa gögnum sem metin verða á einstaklingsgrundvelli.
Börn sem og aðrir einstaklingar verða þannig ekki send í
lífshættulegar aðstæður. aslaugs@althingi.is
Áslaug Arna
Sigurbjörns-
dóttir
Pistill
Kerfið þarf að virka
Höfundur er dómsmálaráðherra.
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen