Málfríður - 15.04.1990, Blaðsíða 6

listrænar þýðingar séu um sumt öfug-
snúnir. Ég á ekki við að um þetta gildi
neinar fastar reglur. Það hafa til
dæmis sprottið afbragðsverk af þýð-
ingum sem sýna frumtexta lítinn form-
legan trúnað; nefna má sumar ljóða-
þýðingar Magnúsar Ásgeirssonar. Þeg-
ar lengst er gengið í þessa átt er frum-
textinn líkt og hráefni sem þýðandinn
getur farið með allt að því eins
frjálslega og skáld með viðfangsefni
sitt þegar frumort er. Slik þýðing getur
jafnvel orðið að sjálfstæðu klassísku
verki sem þá er jafnvel tekið að þýða
á önnur mál. Eitt þekktasta dæmi
þessa í bókmenntum er hin frjálslega
þýðing Bretans Edwards Fitzgeralds á
kvæðabálkinum Rubáiyát eftir
Persann Omar Khayyám; ýmsir ís-
lendingar hafa fengist við að þýða þá
þýðingu á íslensku, m.a. Magnús Ás-
geirsson.
En sköpunarstarf þýðenda má ekki
vera of háð viðmiðunum frumsamins
skáldskapar á máli þýðandans og
þess frelsis sem sá skáldskapur nýtur.
Yfirleitt er það svo að frumtextinn er
ekki bara uppspretta skáldlegra um-
svifa heldur forsenda þeirra. Við þýð-
um til að koma einhverju tilteknu
bókmenntaverki yfir á annað mál.
Sköpun þýðandans hljótum við því
oftast að meta með hliðsjón af frum-
textanum, þótt furðumargir virðist
fyrst og fremst sjá frumtextann sem
hemil á þýðandann. Við erum oft
blind á það hvernig þýðandi fær nálgast
frumtextann með formlegu og merk-
ingarlegu jafngildi sem ögrar hinu nýja
tungumáli og opnar jafnvel ný tjáning-
arform innan þess, en tekst um leið
að sneiða hjá staglsemi „orðabókar-
þýðinga".
En á bakvið lánsamar bókmennta-
þýðingar af því tagi sem ég er að tala
um býr auðvitað mikil ögun og skarp-
skyggni og gjarnan nokkur dirfska.
Þetta gildir að sjálfsögðu einnig um
ýmsar þýðingar aðrar. Hafa þarf all-
mikla reynslu að baki í þýðingum eða
umhugsun um þær til að sjá að ná-
kvæmni í þýðingum er ekki aðskorinn
stakkur heldur skapandi úrvinnsla
fjölmargra möguleika. Vart er hægt að
ætlast til að þeir sem eru að koma
saman sínum fyrstu þýðingatextum
geti haft nákvæmni eða fágun hins
heilsteypta verks að markmiði. Því lít
ég svo á að þegar um er að ræða þýð-
ingaræfingar í skólum, þar sem þjálf-
un, spyrjandi viðhorf og skapandi
þreifingar ættu að sitja í fyrirrúmi, geti
undirgefni við frumtexta verið bæl-
andi og leitt til daufrar hugsunar og
málskynjunar nemandans. Enda er
það svo að andstaðan, sem orð-fyrir-
orð þýðingar hafa mætt í nafni náms
og menntunar, á sér langa sögu.
Staða þýðinga
Um hálfri öld fyrir Krists burð ráð-
lagði Ciceró þýðandanum Kató yngri
að hafa ekki áhyggjur þótt hvert ein-
stakt orð í grískum texta ætti sér ekki
beina samsvörun í latínu; oftar en ekki
væri hægt að koma merkingunni til
skila eftir öðrum leiðum.2 Skömmu
síðar talar Hóras í riti sínu Skáldskap-
arlistinni um að ekki fari vel að skila
texta orð-fyrir-orð eins og þrælslegur
þýðandi.3 Við sjáum því að hin stagl-
kennda og ófrjóa „orðabókarþýðing"
var velþekkt fyrirbæri þegar í árdaga
þýðingarumræðu.
Sú umræða snerti einmitt mjög hlut
þýðinga í menntun. Meðal Rómverja
voru þýðingar meginþáttur í allri orð-
ræðuskólun, þ.e. jafnt í skáldskap
sem hverskonar mælskulist og mál-
uppeldi. Að fást við þýðingar var leið
til þess í senn að temja sér tungumál-
ið og að temja tungumálið. En um
leið helgaðist mikilvægi þýðinga af ná-
inni snertingu við önnur mál- og
menningarsamfélög.
Andspænis þeirri grósku sem sjá
má í kringum þýðingar í menntakerf-
inu fyrir tvö þúsund árum má spyrja
um ástandið í dag. Hafa skólaþýðing-
ar koðnað niður í staglkennt og and-
laust orðahjakk í tímans rás? Og er þá
nema von að ýmsir vilji bara skera
niður þennan námsþátt? En það sem
ég sagði um nána snertingu við önn-
ur mál- og menningarsamfélög ætti
að stugga við okkur hér. Mannkynið
hefur aldrei verið eins háð þýðingum
og einmitt nú, og á þetta ekki síst við
um smáþjóð eins og íslendinga. Að
draga úr þýðinganámi er því ekki í
minnsta samræmi við stöðu þýðinga í
lífi okkar og umheimi. Eftir því sem
við komumst í nánari og fjölþættari
snertingu við umheiminn þurfum við
í fyrsta lagi að reiða okkur æ meir á
þýtt efni og í öðru lagi erum við í sí-
aukinni snertingu við erlend mál (hér
á landi einkum ensku).
Þarf þá ekki einmitt að auka um-
ræðu og íhugun um þýðingar, og jafn-
framt að útvíkka það umræðusvið
sem lýtur að þýðingum? Um leið og
við hverfum frá einhlítri aðferð í
,,þrælslegum“ skólaþýðingum má
glíma við ýmsan vanda, sem kemur
inn á sjónarsvið þýðinga, þótt ekki sé
um þýðingar í þrengsta skilningi að
ræða. Spyrja má hvort ekki sé orðið
úrelt að læra einstök tungumál á for-
sendum þeirra hvers í sínu lagi. Um
leið og nánari tengsl skapast milli
menningarsamfélaga hlýtur að skipta
miklu hvernig ferðast er milli
mála. Mér finnst tímabært að spyrja
hvort nám í erlendum tungumálum,
bókmenntum og menningu þurfi ekki
að setja í nánara og lífrænna sam-
band við fræðslu í móðurmálinu, tján-
ingarháttum þess og tjáningarað-
stæðum. Þegar þýðingar eru gaum-
gæfðar kemur nefnilega upp á yfir-
borðið sú mikla „samræða" ólíkra
mála og menningarhópa sem ætíð
býr að baki þegar margskonar efni,
hin ýmsu brot heimsmyndar okkar,
er flutt yfir landamæri.
Gráa svæðið
En hverskonar merkingarfærsla er
fólgin í því að þýða? Málvísindamað-
urinn og bókmenntafræðingurinn
Roman Jakobson flokkar þýðingar í
þrennt: 1. Þýðing innan tungumáls-
ins („intralingual translation“), þ.e.
þegar tiltekin boð eru endurflutt í
sama málkerfi, t.d. þegar ég endur-
segi einhverja sögu og laga hana að
breyttum aðstæðum en nota sama
tungumál. 2. Þýðing milli mála („inter-
lingual translation"), þ.e. það sem við
venjulega skiljum með hugtakinu
„þýðing". 3. Þýðing milli táknkerfa
(„intersemiotic translation"), þar sem
boð eru endurflutt með öðrum tákn-
miðli, t.d. þegar skáldsaga er kvik-
mynduð.4
Þessi nytsama þrígreining gagnast
okkur ekki síst ef við röskum svolítið
greinamörkum hennar. Því frjótt get-
ur verið að athuga þessi svið hvert í
ljósi annars þegar við reynum að nálg-
ast lögmál þeirra. Raunar býr slík sýn
að baki sjálfri flokkun Jakobsons, þ.e.
í útvíkkun hans á sjálfu þýðingarhug-
takinu. Það opnar nýtt sjónarhorn á
hvers konar endurvinnslu eða umrit-
un efnis að líta á hana sem þýðingu,
þótt hún fari fram innan eins tungu-
máls. Slíkt varpar síðan einnig nýju
ljósi á þýðingar milli mála. Hið sama
6