Málfríður - 15.09.2003, Page 31

hún á um að allir þingmenn eigi rétt á að
nota ensku eða frönsku á kanadíska þing-
inu sem og á löggjafarsamkundum í Qué-
bec-héraði. Hið sama gildi um málflutn-
ing við réttarhöld í dómsölum sambands-
ríkisins og héraðsdómi Québec-héraðs.
Raunar var það aðeins í Québec-héraði
sem þessi réttur var sannanlega nýttur, þó
að all stóra hópa frönskumælandi fólks
væri að finna í hinum héruðunum þrem-
ur. Þegar ný landsvæði tengdust ríkinu
fjölgaði að sjálfsögðu frönskumælandi
íbúum þess. Ahrif þess á stöðu þeirra voru
þó ekki einungis jákvæð því undir lok 19.
aldar voru innleidd „and-frönsk“ lög (loi
anti-franfaise) í þremur héruðum, Nou-
veau-Brunswick, Manitoba og Ontario,
sem kváðu á um að frönsk tunga væri
bönnuð í héruðunum. Nokkrum áratug-
um síðar voru þau svo gerð ómerk.
Með aukinni iðnvæðingu og stórfelld-
um búferlaflutningum til borgarsvæða
fóru frönskumælandi íbúar Kanada að
komast í meiri snertingu við enska tungu
auk þess sem mikill fjöldi Québec búa
flutti sig um set til Bandaríkjanna til að
freista gæfunnar þar. Arið 1867 bjuggu
aðeins 15% Québecbúa í borgum en hlut-
fall borgarbúa var komið í 50% árið 1915.
Ensk tunga var allsráðandi í iðnaði og
frönskumælandi verkafólk var meira eða
minna neytt til að skilja móðurmál sitt eft-
ir við innganginn þegar það mætti til
vinnu. Smám saman varð til sérafbrigði
kanadískrar frönsku sem einkenndist af
snertingunni við enska tungu og sem tak-
markaðist að mestu við lægri stéttir. Þetta
afbrigði kallast „joual“ og er uppruna
nafns þess að finna í framburði nafnorðs-
ins „cheval“ (hestur) eins og það er borið
fram í Nýja-Frakklandi, en þennan ffam-
burð má rekja tilVestur- og Mið-Frakk-
lands og má því ætla að franskir innflytj-
endur hafi flutt þennan framburð með sér
vestur um haf. Orðtakið parler joual þýðir
„að tala vont mál“ og fól í sér aðgreiningu
frá viðurkenndri frönsku, bæði hvað varð-
aði framburð og enskuskotinn orðaforða.
Smám saman hóf þessi nafnbót að færast
yfir á Québec-frönsku almennt til að-
greiningar frá hinni „æðri“ frönsku
Frakklands en það ferli var síðar að mestu
stöðvað.
III. Frá 1960 til vorra daga
Um og upp úr 1960 urðu þjóðfélags- og
hugarfarsbreytingar í hinu frönskumæl-
andi samfélagi sem leiddu til „Kyrrlátu
byltingarinnar“ (la Révolution tranquille) í
Québec. Bylting þessi átti sér töluverðan
undanfara sem rekja má til loka síðari
heimstyijaldar. Þjóðfélagið fór að taka á
sig nútímalegri mynd, hinar „upplýstu
stéttir“ (Chaurand; 532) urðu meðvitaðar
um mikilvægi þess að slá vörð um ffanska
tungu og tryggja stöðu hennar. Millistétt
frönskumælandi íbúa í héraðinu fór að láta
meira til sín taka og kröfur um fullveldi
Québec fóru að heyrast (Pöll; 107).
Frönskumælandi Québecbúar vökn-
uðu upp við þann vonda draum að farið
var að líta á tungumál þeirra sem gamal-
dags, sveitalega og ljóta mállýsku sem
hefði ekki yfir að ráða orðaforða til að
tákna samtímafyrirbæri, t.a.m. úr tækni-
geiranum. Fyrir enskumælandi íbúa var
þetta aðferð til að kúga franska minnihlut-
ann í ríkinu, honum var talin trú um að
það að halda í franska tungu hefði ekkert
upp á sig nema háð og niðurlægingu. Hins
vegar urðu sumir til að stugga harkalega
við franska minnihlutanum, t.a.m. Pierre
Elliot Trudeau þá dómsmálaráðherra í
Québec og síðar meir forsætisráðherra
Kanada, sem sennilega tók sárt að verða
vitni að því sem að hans mati var niður-
læging franskrar tungu. I ræðu sem hann
hélt á ensku árið 1968 sagði hann Qué-
becbúa tala „lousy french“. Það þarf vart
að taka fram að fólk var mjög slegið yfir
orðavali hans.
A meðan fólk af frönskum uppruna í
öðrum héruðum Kanada samlagaðist í
miklum mæli hinu enskumælandi samfé-
lagi urðu kröfur um trygga stöðu ffönsk-
unnar í Québec sífellt háværari sem og
umræður um „gæði“ málsins. Farið var að
grípa til aðgerða í Québec til varnar ffan-
skri tungu og áttu þær flestar sér stað á átt-
unda áratugnum. Samkvæmt manntali ffá
árinu 1971 voru tæplega 81% íbúa héraðs-
ins frönskumælandi, tæp 15% voru ensku-
mælandi en önnur tungumál voru lítið út-
breidd. Enska var því sannanlega minni-
hlutamál þar (langue minoritaire) og þrátt
fýrir að tungumálin tvö ættu að hafa jafna
stöðu í ríkinu og að stefna ætti að tvítyngi
F rönskumælandi
Québecbúar
vöknuðu upp við
þann vonda
draum að farið
var að líta á
tungumál þeirra
sem gamaldags,
sveitalega og
ljóta mállýsku
sem hefði ekki
yfir að ráða
orðaforða til að
tákna samtíma-
fyrirbæri.
31