Fréttablaðið - 26.06.2021, Blaðsíða 58

Höfundur er
sjónvarpsstjóri
Hringbrautar,
sem rekin er af
Torgi, sem jafn-
framt gefur út
Fréttablaðið.
Sigmundur Ernir
Rúnarsson
ser@hringbraut.is
Ásamt fámenninu, sjálfri nátt­
úrunni og hversdagslegu argaþras­
inu er kuldinn ein helsta auðlind
Íslendinga. Einmitt þau mikilvægu
forréttindi að vera hrollkalt á víða­
vangi fremur en að leka niður í
svælu og hitabrælu.
Kuldinn hefur haldið lífi í íslenskri
þjóð frá því eyjan fannst, haldið
henni við efnið, komið henni á
hreyfingu, hvatt hana til vinnu og
krafið hana um úrlausnir, ýmist þær
að grafa sig í fönn á heiðum uppi
eða að moka öllum mannskapnum
ofan í mold og mó, hvort heldur er á
nesjum úti eða fram til dýpstu dala
með klömbruhleðsluna allt í kring
og torfið sperrt að ofan.
Síðar meir kom bárujárnið, sér­
íslenskur skjöldur þjóðarinnar gegn
þeim rjúkandi blauta vindi sem
kallast úrkoma, vægast sagt, en er
hraglandi í raun og sann, keyfandi
steglingsfjandi.
Og loks var jarðvarminn lagður í
hús, uppgötvun sem engri annarri
þjóð en gegndrepa eyjarskeggjum
hefði komið til hugar eftir veðurderr­
ing aldanna, nepjuna og næðinginn.
Íslandssagan fjallar í sem fæstum
orðum um það að halda á sér hita.
Komast af í köldu landi.

Fátt er í rauninni ómerkilegra en
að liggja marflatur á hvítri strönd,
undir stórhættulegri og ágengri sól
á hæsta himni og geta sig ekki hreyft
og hrært sakir svækju og andnauðar,
illa þefjandi og svitastorkinn – og
hvað þá staðið undir sjálfum sér
vegna svima og ógleði, svo og sviða
í augum.
Hvergi er manneskjan tilgangs­
lausari en svona á sig komin.

Í sveitinni heima á Ströndum,
þegar morgungrautnum sleppti,
settu menn undir sig hausinn í dyra­
gættinni í litla og lágreista moldar­
kjallaranum í sömu mund og þeir
blésu hvasst í lófana, en héldu svo
út í óblíðan júlídaginn, hráslaga­
fullan og nöturlegan, með köldu­
slátt í vöngum.
Og erindið var einbeitt. Að kapps­
full vinnan kæmi einhverjum hita
í skrokkinn. Og þess þá heldur að
tekið væri til hendinni.
Afköstin voru eftir því. Sumar­
kuldinn var vinnuhvetjandi, örv­
andi, ertandi. Og kannski eins gott.
Ella fraus í æðum blóð.

Af og til verður mér hugsað til
þessara stunda í íslenskum sveitum
á síðari tíma arki mínu um íslensk
fjöll og firnindi. Svo sem einn mið­
sumardaginn á Hornströndum um
árið, en þá hafði sunnanþeyrinn
leikið um björg og bala um nokk­
urra daga skeið uns veðrið sneri
áttum, skyndilega, svo skall á með
norðanbrælu og njóðaskratta.
Eitthvað hreyfði hún nú við
manni og greikkaði skrefin, kulda­
skrælan sú arna. Og þegar komið var
miðja vegu upp í Hafnarskarðið á
milli Háumela og Veiðileysufjarðar
byrjaði að snjóa.
Þetta var fyrsta helgin í júlí. Það
gránaði í fjöll. Það var tveggja stiga
frost.
Og maður hugsaði sem svo í
sömu svipan og augunum var blim­
skakkað yfir Hælavík og Hornvík í
norðri að hér hafi menn ekki legið
í leti á öldum áður. Og fráleitt svo.
Hornstrendingar voru auðvitað
harðduglegt fólk sem vann í kapp
við tímann af því að veðrið bann­
aði því allar bjargir, svo oft og iðu­
lega – og stundum lét sumarið bíða
eftir sér, lengi vel – og stundum kom
það ekki.

Gekk Vatnaleiðina á austanverðu
Snæfellsnesi um daginn í góðra
vina hópi. Þriggja daga pjakk.
Um heiðar, dali og skörð. Framhjá
Hlíðarvatni, Hítarvatni, Langa­
vatni, Vikravatni og allt að Hreða­
vatni, fimmtíu kílómetra stjákl, um
tvö þúsund metra hækkun, þrír
dagar, með pokann á bakinu, kakó
á brúsa og malinn fullan af lifrar­
pylsu, harðfiski og f latbrauði, þess­
ari heilögu þrenningu sem haldið
hefur lífi í landsmönnum – og gigt­
inni í skefjum.
Morgnarnir eftirminnilegir. Eftir
albjartar júnínæturnar. Kuldinn
kom manni af stað og ekkert verið
að tvínóna við að taka saman tjald­
ið og aðrar manns föggur. Og kaldir
fingur kunna sín ráð.
Fyrri nóttina var einnar gráðu
hiti. Seinni nóttina var fjögurra
gráðu hiti.
Altso, íslenskrar júnínætur.
Dæmigerðar.
Vikuna fyrir Jónsmessu.
Hásumar.

Eftir margra ára ráf um regin­
bálka landsins höfum við fjalla­
félagarnir komist að þeirri vísinda­
legu niðurstöðu að gönguhiti má
ekki vera nema tíu gráður, helst
átta, jafnvel sex. Tveggja stafa hita­
tölur eru göngufólki aðeins til ama
og trafala, draga úr því mátt, letja
það til að taka tindana tvo, fremur
en einn, eða engan.
Það er ekkert sem ýtir eins vel við
manni og vindkæling og verulegur
þræsingur. Hvort tveggja hleypir
kappi í kinn. Maður á að ganga sér
til hita.

Lenti í því um árið að rápa niður
Lónsöræfin í einhverri þeirri mestu
hitabylgju sem riðið hefur yfir
sunnanverða Austfirði. Mælarnir
þöndu strikin upp í 27 gráður sem
var staðfest hitamet á Eyjabökkum í
upphafi túrsins. Á þriðja degi, þegar
förinni var beint niður Kollumúl­
ann, var hnúkaþeyrinn svo kæfandi
að stöku manni lá við yfirliði.
Þá hefði nú kuldinn verið kræsi­
legri. Og hans var sárt saknað.

Og gott ef það var ekki síðasta
sumar á lalli upp á Súlur í útlits­
fögrum Eyjafirði sem ég ætlaði
bara ekki að hafa það af. Á göltri
neðan úr Lamba fram á Glerárdal í
25 gráðu hita og stafalogni var svo
komið fyrir karli að hann átti erfitt
með andardráttinn, farinn úr hverri
spjör að ofan, gegnheitur, deigrakur.
Og hitinn letur. Fann það svo
sannarlega. Hábölvaður hitinn.
Og þar sem brattinn efra var hvað
harðastur var þolið byrjað að bila.
Aldrei þessu vant var maður að
bugast. En samt undir rest, löðrandi
í svita og með óbragð á vörum, var
toppnum náð, með herkjum.
Steig svo á vigtina niðri í sund­
laug síðdegis. Hafði misst fjögur
kíló. Meira en nokkru sinni eftir
erfiði af þessu tagi. Vanari fjalla­
menn segja það vera á mörkunum.
Og öllum er þeim, vel að merkja,
illa við hita.

Kuldinn er auðlind. Hann hefur
verið helsta hreyfiafl þjóðarinnar
frá því Ísland byggðist. Einmitt,
Ísland. Og það er ekkert athugavert
við það nafn.■
Kuldinn er auðlind
Eftir margra ára ráf um
reginbálka landsins
höfum við fjallafélag-
arnir komist að þeirri
vísindalegu niður-
stöðu að gönguhiti má
ekki vera nema tíu
gráður, helst átta,
jafnvel sex.
30 Helgin 26. júní 2021 LAUGARDAGURFRÉTTABLAÐIÐHELGIN FRÉTTABLAÐIÐÚT FYRIR KASSANN 26. júní 2021 LAUGARDAGUR