Morgunblaðið - 04.02.2022, Blaðsíða 6

6 FRÉTTIR
Innlent
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 4. FEBRÚAR 2022
Ilmur er ný litalína Slippfélagsins
hönnuð í samstarfi við Sæju
innanhúshönnuð. Línan er innblásin
af jarðlitum, dempaðir tónar með
gulum og rauðum undirtónum.
Opið:
8-18 virka daga
10-14 laugardaga
slippfelagid.is
slippfelagid.is/ilmur
Hör Leir Truffla Börkur
Myrra Krydd Lyng
Kandís
Lakkrís
Innblástur
og nýir litir á
slippfelagid.is
Tölur benda ekki til þess að átt hafi
sér stað fjölgun þungunarrofa síðar
á meðgöngu í kjölfar þess að lögum
um þungunarrof var breytt og konur
fengu fullt ákvörðunarvald um að
óska eftir þungunarrofi fram að lok-
um 22. viku þungunar.
Þetta kemur fram í umfjöllun um
þungunarrof á árinu 2020 í Talna-
brunni embættis landlæknis. „Þrátt
fyrir að löggjöf um þungunarrof hafi
verið rýmkuð til muna þá gefa tölur
fyrir árið 2020 ekki vísbendingar um
að fjölgun hafi orðið á þungunarrof-
um sem framkvæmd eru síðar á
meðgöngu. Þvert á móti var mikill
meirihluti þeirra kvenna sem undir-
gengust þungunarrof árið 2020
genginn skemur en 9 vikur eða lið-
lega 83% […],“ segir í greininni.
Bent er á að til samanburðar var
meðgöngulengd við þungunarrof
minni en níu vikur hjá um 80%
kvenna árin 2017 og 2018. „Þá var
þungun rofin fyrir lok 12. viku með-
göngu í rúmlega 95% tilvika árið
2020. Er það svipað og undanfarin
ár. Innan við tíu þungunarrof voru
framkvæmd eftir meira en 20 vikna
meðgöngu árið 2020 eða 0,8% af
heildarfjölda allra þungunarrofa.
Það hlutfall hefur lítið breyst undan-
farin ár.“ Í greininni segir að hafa
beri í huga við samanburð að upp-
runi gagna í nýrri ópersónugreinan-
legri þungunarrofsskrá sé ekki sá
sami og fyrir lagabreytingu.
Þungunarrof hér á landi voru 962
á árinu 2020 eða 11,3 á hverjar þús-
und konur á frjósemisaldri (15-49
ára). Þá var tíðni þungunarrofa hæst
hjá 25-29 ára konum eða 19,3 á
hverjar þúsund konur á þeim aldri.
Ekki fjölgað þrátt
fyrir rýmkun
- Fá þungunarrof síðar á meðgöngu
Þungunarrof eftir
meðgöngulengd
H
ei
m
ild
:E
m
bæ
tt
il
an
dl
æ
kn
is
< 9 vikur: 83,4% 9-12 vikur: 11,9%
13-16 vikur: 2,9% 17-20 vikur: 1,0%
20+ vikur:0,8%
Árið 2020
„Hlutfallslega færri börn eru með
tannskemmdir og fyllingar en á
árum áður. Við sjáum þessa þróun
hjá eiginlega öllum aldurshópum
barna. Þetta endurspeglar batn-
andi tannheilsu og betra aðgengi að
tannlæknaþjónustu,“ segir Hólm-
fríður Guðmundsdóttir, tannlæknir
hjá embætti landlæknis, um niður-
stöður sem lesa má úr nýju mæla-
borði tannheilsu á vefnum land-
laeknir.is. Það var opnað í tilefni af
tannverndarviku sem embætti land-
læknis og Tannlæknafélag Íslands
efndu til 31. janúar til 4. febrúar.
Á mælaborðinu er hægt að sjá
tölulegar upplýsingar um tann-
heilsu íslenskra barna. Byggt er á
gögnum frá Sjúkratryggingum Ís-
lands á árabilinu 2005-2020. Stefnt
er að því að uppfæra mælaborðið
árlega.
Þar sést m.a. að hlutfall 13 ára
barna með tannfyllingar hefur
lækkað og var lægra árið 2020 en
nokkru sinni áður frá 2005. Í alþjóð-
legum samanburði er oft miðað við
12 og 13 ára börn og hvað hefur
þurft að fylla margar tennur í þeim.
„Alþjóðleg viðmið segja að við
viljum sjá í mesta lagi eina fullorð-
instönn skemmda eða fyllta hjá tólf
ára barni,“ sagði Hólmfríður.
Hún segir að gjaldfrjálsar tann-
lækningar fyrir börn sem voru inn-
leiddar í áföngum á árunum 2013 til
2018 hafi skilað batnandi tann-
heilsu. Foreldrum og forráðamönn-
um er bent á að kostnaður vegna al-
mennra tannlækninga barna er
greiddur af Sjúkratryggingum, fyr-
ir utan 2.500 kr. árlegt komugjald
sem greitt er einu sinni á tólf mán-
aða tímabili. Forsendan er að börn-
in hafi heimilistannlækni. For-
eldrar og forráðamenn bera ábyrgð
á að panta tíma hjá tannlækni sem
getur annast skráningu í réttinda-
gátt Sjúkratrygginga.
„Við erum enn með of mörg börn
með fyllingar í tönnum,“ segir
Hólmfríður. „Ef við skoðum árið
2020 í mælaborðinu voru 2% sex ára
barna með fyllingu í einhverri full-
orðinstönn. Hjá hópnum sem var að
klára grunnskólann það sama ár
höfðu tennur skemmst hjá 66%
þeirra og þau því komin með tann-
fyllingar í fullorðinstennur.
Tennur eru enn að skemmast of
mikið og of hratt hjá börnum hér á
landi. Við þurfum öll að vera vak-
andi fyrir daglegri tannhirðu, að
bursta tennur að lágmarki tvisvar á
dag í tvær mínútur í senn, nota flú-
ortannkrem og tannþráð. Mataræði
skiptir líka mjög miklu máli við að
halda tönnunum heilum. Sætindi og
súrir drykkir ættu ekki að vera á
matseðlinum.“ gudni@mbl.is
Hlutfall 13 ára barna með tannfyllingar
2005-2020
75%
65%
55%
45%
35%
25%
'05 '06 '07 '08 '09 '10 '11 '12 '13 '14 '15 '16 '17 '18 '19 '20
52%
66%
47%
55%
59%
Heimild: Embætti landlæknis
Tannheilsa barna
hefur batnað
- Mælaborð tannheilsu sýnir þróunina
Ágúst Ingi Jónsson
aij@mbl.is
Tröllasmiður er meðal fágætustu
skordýra á landinu, en hefur að öllum
líkindum búið hér lengi. Afbrigðið
sem finnst hér á landi ber aukanafnið
islandicus á latínu og það er við hæfi,
þar sem þessa undirtegund er hvergi
annars staðar að finna. Búseta bjöll-
unnar stóru er bundin við svæði í
Nesjum í Hornafirði, frá Hoffelli suð-
ur og austur fyrir Almannaskarð.
Í lok síðasta sumars hóf Náttúru-
stofa Suðausturlands fyrstu skref í
verkefni sem snýr að kortlagningu á
útbreiðslu trölla-
smiðs. Meðal ann-
ars var leitað til
almennings og
óskað eftir upp-
lýsingum ef fólk
hefði orðið hans
vart. Að sögn
Lilju Jóhann-
esdóttur vistfræð-
ings bárust svör
frá 17 ein-
staklingum um 19
tröllasmiði. Áfram verði unnið að því
að kanna útbreiðsluna og ástand
stofnsins.
Lagði til friðun heimkynna
Erling Ólafsson skordýrafræð-
ingur segir að ekki sé annað vitað en
að tröllasmiður þrífist vel í Horna-
firði. Hann segir að smiðurinn sé ein-
angraður í nágrenni Hafnar, en seg-
ist lengi hafa átt von á hann fyndist í
Lóni og gæti þá hafa farið frá Bjarn-
arnesi um Endalausadal. Erfiðara sé
með ferðalög fyrir hann í aðrar áttir,
til dæmis vestur yfir Hornafjarðar-
fljót.
Fyrir nokkrum árum lagði Erling
til að heimkynni tröllasmiðs yrðu frið-
uð. Þannig mætti koma í veg fyrir að
farið yrði með gröfur, jarðýtur og
önnur tæki um heimkynni hans.
„Tröllasmiður er búinn að vera
lengi í landinu,“ segir Erling. „Læri-
faðir minn í Lundi, Íslandsvinurinn
Carl H. Lindroth, kom nokkrum
sinnum hingað og rannsakaði meðal
annars tröllasmið í Hornafirði og bar
hann saman við tröllasmiði í ná-
grannalöndum. Lindroth komst að
því að hann væri töluvert frábrugðinn
hinum og hefði þróast lengi í landinu.
Tröllasmiðurinn verðskuldaði því að
vera skilgreindur sem undirtegund
og þannig fékk hann heitið islandicus.
Ekki er gott að segja hversu lengi
hann hefur verið hér, en því hefur
meðal annars verið haldið fram að
hann hafi verið hér síðan fyrir land-
nám. Hafi jafnvel lifað af síðustu ís-
öld.“
Að stærð er tröllasmiðurinn
áþekkur varmasmið sem fannst fyrst
í Hveragerði um aldamót. Í Horna-
firði hefur tröllasmiður löngum geng-
ið undir heitinu tordýflamóðir. Ekki
er vitað hversu gamalt heitið er en
elstu menn í sveitinni ólust upp við
það. Í Skaftafellssýslunni er tordýfill
staðbundið heiti á járnsmið sem er
náinn ættingi, áþekkur að sköpulagi
en miklu minni. Það skýrir tilvísunina
til móður hans, segir á pödduvefnum.
Til vandræða?
Á latínu heitir tröllasmiður Cara-
bus problematicus og undirtegundin
islandicus til viðbótar. Um miðnafnið
segir Erling að hann geti ímyndað
sér að tröllasmiðurinn hafi valdið
þeim hugarangri eða vandræðum
sem lýsti tegundinni upphaflega.
Þannig gæti heitið hafa komið til.
Kortleggja útbreiðslu
tröllasmiðs í Hornafirði
- Meðal fágætustu skordýra hér - Kenndur við Ísland
Fundarstaðir
tröllasmiðs á
SA-landi 2021
Höfn
Tröllasmiður
er eitt stærsta
skordýrið á
landinu og er
talinn hafa
lifað hér frá
fornu fari.
Búsvæði
tröllasmiðs er
í gras- og mólendi og grýttu landi. Hann leynist
að mestu undir steinum að degi til og fer á stjá
á nóttunni. Þá veiðir hann önnur smádýr af
ýmsu tagi, m.a. snigla.
Heimild: Náttúrufræðistofnun Íslands/Erling Ólafsson
Mynd: Erling Ólafsson
Hornafjörður
Lónsvík
1
Bjalla Trölla-
smiður er stór.