Morgunblaðið - 02.04.2022, Blaðsíða 25

25
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 2. APRÍL 2022
Í Svíþjóð fer nú fram
mikil pólitísk umræða um
breytta heimsmynd í kjöl-
far árásar Rússlands á
Úkraínu, hver áhrifin eru á
Svíþjóð og hvernig Svíar
geta tryggt öryggi sitt og
varnir í kjölfarið. Umræða
um Atlantshafsbandalagið
er mikil og enginn flokkur
talar um að „málið sé ekki
á dagskrá“. Þar fer fram
opið og beinskeytt samtal
sem allir stjórnmálaflokkar taka þátt í.
Stjórnmálin nálgast krísuástand af ábyrgð
með umræðu um hagsmunamat sænsku
þjóðarinnar. Nálgun sem er til fyr-
irmyndar og um leið nauðsynleg. Viðbrögð
ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur við
þingsályktunartillögu Viðreisnar, Samfylk-
ingarinnar og Pírata um að fram fari þjóð-
aratkvæðagreiðsla um hvort halda skuli
áfram aðildarviðræðum Íslands við Evr-
ópusambandið hefur verið önnur. Viðbrögð
forsætisráðherra bera með sér að hún vilji
helst ekki ræða málið og alls ekki við þjóð-
ina. Forsætisráðherrann hefur í raun reist
girðingu á milli þings og þjóðar með um-
mælum um að þingmeirihluta þurfi til að
þjóðin megi segja sitt í þjóðaratkvæða-
greiðslu. Það hefur fjármálaráðherra einn-
ig gert með ummælum um að þjóðarat-
kvæðagreiðslur geti verið tóm vandræði.
Utanríkisráðherra sagði svo um liðna helgi
að þetta með þjóðaratkvæðagreiðslur væri
vandmeðfarið. Hvers vegna ætli viðbrögð
ráðherranna séu á þessa leið? Hvað er
svona hættulegt við umræðu um hvernig
hagsmunir Íslands eru best tryggðir?
Stjórnmálaflokka að leiða samtalið
Það hefur ríkt mikill samhugur á Alþingi
um eindreginn stuðning við málstað Úkra-
ínu, um mikilvægi refsiaðgerða gagnvart
Rússlandi og um það að lið-
sinna eigi fólki í Úkraínu á all-
an þann hátt sem okkur er
unnt. Í kjölfar þarf jafnframt
að ræða hvaða áhrif hin
breytta staða hefur fyrir Evr-
ópu og Ísland. Allir flokkar
ættu þess vegna að sameinast
um að fram fari samtal um
kosti og galla aðildar að Evr-
ópusambandinu. Stjórnmála-
menn mega ekki hræðast efn-
islega umræðu um þetta mál.
Af þeirri umræðu sem nú fer
fram í ríkjunum í kringum okk-
ur má sjá að flokkarnir líta allir
á það sem hlutverk sitt að taka þátt í um-
ræðu um stöðuna og viðbrögð við henni,
óháð því hver afstaða þeirra er.
Þjóðaratkvæðagreiðsla og umræða í að-
draganda hennar er frábær leið til að
þroska samtalið um stöðu Íslands og hags-
muni landsins gagnvart Evrópusamvinn-
unni. Þessu samtali ættu allir stjórnmála-
flokkar að fagna en ekki að hlaupa frá
umræðunni.
Er betra að eiga engan fulltrúa?
Alþjóðleg samvinna innan Evrópusam-
bandsins, með fullri aðild Íslands, hefur
sjaldan átt meira erindi við íslenskt sam-
félag. Viðbrögð Evrópu allrar við innrás
Rússlands í Úkraínu bera þess sterkt
merki. Það sjáum við til dæmis á því þegar
Evrópusambandið tilkynnti um fyrirhug-
aða vopnaflutninga til Úkraínu. Sú ákvörð-
un er söguleg af hálfu sambandsins.
Við okkur blasir vaxandi þörf lýðræðis-
þjóða fyrir samvinnu, sem snýr að öryggi
og vörnum en ekki síður að grunngildum
þeirra; samvinnu um frið, frelsi, lýðræði,
viðskipti og efnahag. Það er af þessari
ástæðu að meirihluti Finna er nú í fyrsta
sinn hlynntur NATO-aðild. Finnska þjóðin
upplifir réttilega að heimsmyndin er
breytt. Það er af þessari ástæðu að helm-
ingur Íslendinga er nú hlynntur aðild að
Evrópusambandinu en aðeins um þriðj-
ungur er andvígur. Breytt heimsmynd hef-
ur leitt til viðhorfsbreytingar hjá þjóðinni.
Evrópusambandið var stofnað til að ríki
gætu staðið saman að friði. Nú þegar þess-
um gildum ógnað er barátta fyrir lýðræði,
frelsi og friði hafin. Það mun styrkja full-
veldi Íslands en ekki veikja að vera á meðal
Evrópusambandsríkja. Hagsmunum fá-
menns ríkis er best borgið í náinni sam-
vinnu og auknu samstarfi við aðrar Evr-
ópuþjóðir, fremur en að standa fyrir utan.
Þjóðin eigi lokaorðið
Umræða um pólitíska og efnahagslega
stöðu Íslands í Evrópu er bæði mikilvæg
og nauðsynleg. Sterk rök hníga nú að því
að almenningur taki afstöðu til aðildar að
Evrópusambandinu ekki síst vegna nýs
veruleika í varnar- og öryggismálum og
hlutverks Evrópusambandsins í þeim efn-
um. Ísland getur styrkt áhrifastöðu sína
með því að sækjast eftir sæti við borðið í
Evrópu rétt eins og í Atlantshafsbandalag-
inu. Mikilvægt er að þessi rökræða um
áhrif breyttrar heimsmyndar sem og um
kosti og galla aðildar að Evrópusamband-
inu fái að fara fram og að henni ljúki með
þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhald að-
ildarviðræðna. Engin skref verða tekin
fyrr en þjóðin hefur tekið ákvörðun þar
um. Hagsmunirnir eru einfaldlega þess
eðlis að það er þjóðarinnar að taka ákvörð-
un um næstu skref.
Hvers vegna þarf að reisa
girðingu milli þings og þjóðar?
Eftir Þorbjörgu S.
Gunnlaugsdóttur » Sterk rök hníga nú að
því að almenningur fái
að taka afstöðu til aðildar
að Evrópusambandinu
vegna nýs veruleika í varn-
ar- og öryggismálum.
Þorbjörg S.
Gunnlaugsdóttir
Höfundur er þingmaður Viðreisnar.
thorbjorg.s.gunnlaugsdottir@althingi.is
Greiðari alþjóða-
viðskipti undanfarinna
áratuga hafa skilað
þjóðum heims miklum
ávinningi og eru það
ekki síst fátækustu
löndin sem hafa notið
þess í formi bættra lífs-
kjara. Alþjóðabankinn
telur að þeim ein-
staklingum sem búa við
sára fátækt hafi fækkað
um meira en helming á
síðustu þrjátíu árum þar sem meira
en milljarði manna hefur verið lyft úr
gildru fátæktar. Þessa þróun má ekki
síst rekja til greiðari alþjóða-
viðskipta.
Á undangengnum árum hefur
heimsbúskapurinn orðið fyrir tals-
verðum áföllum og í fyrsta skipti í
meira en tvo áratugi hefur fjölgað í
hópi þeirra sem búa við sára fátækt.
Það eru ákveðnar blikur á lofti um
samdrátt í heimsviðskiptum og spor
kreppuára síðustu aldar hræða. Þá
voru fyrstu viðbrögð þjóðríkja ein-
angrunarhyggja og var það ekki fyrr
en eftir seinni heimsstyrjöldina, ekki
síst með tilkomu Bretton Woods-
stofnana og GATT, að viðskipti byrj-
uðu að glæðast á ný með tilheyrandi
hagsæld.
Kenningar Smith og Ricardo
Árið 1776 kom út bók skoska hag-
fræðingsins Adams Smith, Auðlegð
þjóðanna. Í þeirri bók kynnti hann
kenningu sína sem kallast algjört for-
skot (e. absolute advantage) í alþjóða-
viðskiptum, sem gengur út á að hver
þjóð einblíni á að framleiða eina vöru
á skilvirkari hátt en aðrar. Jafnframt
taldi Smith að viðskiptum á milli
landa ætti ekki að vera stjórnað eða
þau takmörkuð með inngripum
stjórnvalda. Hann fullyrti að viðskipti
ættu að flæða eðlilega í
samræmi við markaðsöfl
eða „ósýnilegu höndina“.
Ekki voru allir hagfræð-
ingar sammála þessari
nálgun og héldu sumir
hagfræðingar því fram
að sum lönd gætu verið
betri í að framleiða
margar vörur og þannig
haft forskot á mörgum
sviðum, sem lýsir raun-
veruleikanum betur.
Breski hagfræðingurinn
David Ricardo kom fram
í kjölfarið með kenn-
inguna um samanburðarforskot (e.
comparative atvantage) árið 1817.
Hann hélt því fram að jafnvel þótt
land A hefði algera yfirburði í fram-
leiðslu ýmissa vara gæti samt verið
sérhæfing og viðskipti milli tveggja
landa. Staðreyndin er sú að munurinn
á þessum tveimur kenningum er lítill.
Alþjóðaviðskipti byggjast enn í dag að
grunni til á þessum kenningum og
hagur þjóða hefur vænkast verulega í
kjölfarið.
Áföllin; Trump, C-19 og Pútín
Innrásin í Úkraínu er þriðja áfallið
sem heimsviðskiptin verða fyrir á ein-
um áratug. Fyrst gaf Donald Trump
Bandaríkjaforseti tóninn 2016-2020,
með boðun einangrunarhyggju og
viðskiptastríði við nokkur lykilríki.
Núverandi stjórnvöld hafa ekki dreg-
ið nægjanlega mikið til baka í þessum
efnum og er það áhyggjuefni. Næst
tók hin illræmda farsótt við, þar sem
hagkerfin urðu fyrir miklum áföllum í
alþjóðlegum vöruviðskiptum, fjár-
magns- og fólksflutningum. Nú er
hafið skelfilegt stríð í brauðkörfu
Evrópu með þeim afleiðingum að set-
ið er um hafnir Svartahafsins og efna-
hagsþvinganir á Rússland hafa
hrundið af stað framboðsáfalli sem
allt heimshagkerfið finnur sárlega
fyrir. Verðið á hveiti hefur hækkað
um 40% og það kann að vera að Evr-
ópubúar upplifi skort á gasi til hit-
unar næsta vetur. Þá hefur verð á
nikkeli rokið upp en það er meðal
annars notað í rafgeyma, t.d. fyrir
rafmagnsbíla.
Frekari aðför að alþjóða-
viðskiptum mun vinna gegn lífs-
kjörum á heimsvísu, því verða þjóðir
heims að standa saman gegn því að
alvarleg afturför verði í alþjóða-
viðskiptum. Það kallar meðal annars
á nýtt átak til eflingar heims-
viðskiptum þar sem snúið verður af
braut viðskiptatakmarkana, sem
skotið hafa upp kollinum á síðustu ár-
um, en horft verði til þess hvað betur
má fara í viðskiptum landa á milli
með skýrari reglum og stuðningi við
alþjóðastofnanir á þessu sviði, þar
með talið Alþjóðaviðskiptastofnunina
(WTO).
Staða Íslands í alþjóðaviðskiptum
Ekkert er sjálfgefið í þessum efn-
um. Viðskiptaumhverfi Íslands er
með besta móti. Hagsmunir okkar
eru tryggðir í gegnum EFTA, með
samningnum um Evrópska efnahags-
svæðið, í gegnum tvíhliða viðskipta-
samninga og innan fjölþjóðlegra
stofnana eins og Alþjóðavið-
skiptastofnunarinnar og Efnahags-
og framfarastofnunarinnar (e.
OECD). Við erum þjóð sem þrífst á
alþjóðaviðskiptum!
Í sögulegu ljósi hefur hagur ís-
lensku þjóðarinnar vænkast með
auknum viðskiptum enda er talið að
smærri ríki njóti einkum góðs af
frjálsum viðskiptum. Oft er talið að
fyrra tímabil hnattvæðingar hafi átt
sér stað í framhaldi af tækni-
framförum upp úr miðri 19. öld og
staðið fram að fyrra stríði. Seinna
tímabilið hófst síðan eftir að seinni
heimsstyrjöldinni lauk. Lífskjör okk-
ar eru góð vegna þess að aðgengi að
helstu mörkuðum, hvort heldur með
sjávarfang, orku, ferðaþjónustu eða
hugverk, er gott. Um leið og ein-
hverjar blikur eru á lofti um slíkt að-
gengi, þá rýrna lífskjör hratt á Ís-
landi og því þurfa stjórnvöld stöðugt
að vera á tánum og endurmeta stöð-
una.
Góður árangur Íslands utan ESB
Á hverjum degi á Ísland í frábæru
alþjóðlegu samstarfi á fjölmörgum
sviðum sem við getum verið stolt af.
Þar er mjög gott samstarf við Evrópu
engin undantekning. Ísland er í raun í
öfundsverðri stöðu að vera þátttak-
andi í góðu samstarfi við Evrópusam-
bandið og önnur ríki innan Evrópska
efnahagssvæðisins á grundvelli EES-
samningsins – og á sama tíma geta
gert tvíhliða fríverslunarsamninga
við önnur ríki í heiminum. Versl-
unarfrelsi Íslands er gott og á und-
anförnum árum hefur viðskiptastefna
Íslands, til dæmis hvað varðar álagn-
ingu tolla og vörugjalda, þróast mjög
í frjálsræðisátt. Þannig voru almenn-
ir tollar felldir niður af fatnaði og
skóm í ársbyrjun 2016 og af hvers
kyns annarri iðnaðarvöru í ársbyrjun
2017 svo dæmi séu tekin. Í saman-
burði á tollaumhverfi Íslands, ESB
og hinna EFTA-ríkjanna kom fram
að hlutfall tollskrárnúmera sem bera
ekki toll nam tæpum 90% hér á landi
en var um 27% í ESB. Þá var með-
altollur einnig lægri hér, 4,6% miðað
við 6,3% innan ESB.
Snýst á endanum um lífskjör
Það er ljóst að velmegun á Íslandi
er með því mesta sem gengur og ger-
ist í veröldinni allri – og þar skipum
við okkur í deild með löndum eins og
Noregi og Sviss sem einnig standa ut-
an ESB. Það er stefna okkar í Fram-
sókn sem og stefna ríkisstjórnarinnar
að hagsmunum Íslands sé best borgið
utan ESB. Nýverið var þingsályktun-
artillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu
um aðildarviðræður að Evrópusam-
bandinu lögð fram af þingflokki Pí-
rata, Samfylkingar og Viðreisnar.
Röksemdin fyrir tímasetningu þjóð-
aratkvæðagreiðslu um svona veiga-
mikið atriði er víkur að skerðingu
fullveldisins liggur ekki fyrir. En
leiða má að því líkur að tímabundinn
aukinn stuðningur við aðild að ESB í
skoðanakönnunum spili þar inn í.
Stuðningur sem sumir telja tilkominn
vegna óvissunnar sem innrás Rússa í
Úkraínu hefur valdið. Síðast þegar
stuðningur við aðild að ESB jókst
talsvert var í kjölfar fjármálaáfallsins
2008. Framlagning fyrrnefndrar
þingsályktunartillögu er ekki síður
athyglisverð í ljósi þess að aðeins 6
mánuðir eru liðnir frá þingkosningum
í landinu þar sem kjósendur sögðu
skoðun sína á lýðræðislegan hátt.
Óhætt er að segja að þeir flokkar sem
vilja ganga í Evrópusambandið, Sam-
fylkingin og Viðreisn, hafi ekki riðið
feitum hesti frá þeim kosningum með
aðildarmálin að vopni. Þannig var
Viðreisn gerð afturreka í kosninga-
baráttunni með efnahagshugmyndir
sínar um að varða leiðina í átt að upp-
töku evru. Mig rekur einnig ekki
minni til þess að Viðreisn hafi gert
aðildarviðræður að Evrópusamband-
inu að skilyrði þegar hún hafði tæki-
færi til þess í ríkisstjórn með
Sjálfstæðisflokknum og Bjartri fram-
tíð. Það segir vissulega ákveðna sögu.
Þegar öllu er á botninn hvolft snýst
þetta um góð lífskjör. Líkt og hefur
verið rakið hér að ofan hefur Ísland
komið sér í sterka stöðu á sviði al-
þjóðaviðskipta og lífskjara í fremstu
röð. Stefna okkar hingað til hefur
virkað vel í þeim efnum, og á þeirri
braut eigum við að halda ótrauð
áfram.
Alþjóðaviðskipti eru lífæð landsins
Eftir Lilju Dögg
Alfreðsdóttur
Lilja Dögg
Alfreðsdóttir
» Það er stefna okkar í
Framsókn sem og
stefna ríkisstjórnarinnar
að hagsmunum Íslands
sé best borgið utan ESB.
Höfundur er viðskiptaráðherra og
varaformaður Framsóknar.
Nú styttist óðum í borgarstjórnar-
kosningar í Reykjavík. Framboðsmál
skýrast og stefnumálin líka. Enda varla
annað hægt með þá óstjórn sem nú rík-
ir í borginni: Spilling, eyðilegging sam-
gangna, þjarmað að Reykjavík-
urflugvelli og sveltistefna í
húsnæðismálum.
Borgarstjórinn er á kafi í gæluverk-
efnum, sem eru mörg miklu dýrari fyr-
ir borgarbúa en bragginn hans í Naut-
hólsvík og Óðinstorgið fyrir framan
heimili hans. Hann svarar aldrei fyrir
gagnrýni eins og kjörnum fulltúa ber,
en sýnir af sér dramb og stærilæti og
talar niður til borgarbúa. Auk þess
virðist hann uppteknari af að koma
sjálfum sér á framfæri en að sinna
vinnu sinni sem framkvæmdastjóri
Reykjavíkurborgar. Andstæðinga sína
leggur hann miskunnarlaust í einelti eins og ég þekki manna best.
Það er brýn nauðsyn að efla Sálfstæðisflokkinn í borgarstjórn í
kosningunum í vor undir forystu þeirra tveggja kvenna sem leiða
hann. Þetta eru þær Hildur Björnsdóttir og Ragnhildur Alda Vil-
hjálmsdóttir. Þær eru glæsilegar og gáfaðar konur sem hlusta á
fólk og eru líklegar til góðra verka. Ný forysta þeirra væri frelsun
fyrir borgina og gæti snúið við óráðsíu- og ógæfuhjóli Dags B. í
Reykjavík.
Í 3., 4. og 5. sæti á borgarstjórnarlista Sjálfstæðisflokksins eru
þau Kjartan Magnússon, Marta Guðjónsdóttir og Björn Gíslason,
allt reynslumikið fólk, sem vann með mér af heilindum í borgar-
stjóratíð minni, árið 2008.
Sex konur eru meðal 10 efstu frambjóðenda á lista Sjálfstæð-
isflokksins í Reykjavík og í þann hóp koma sterkar inn þær
Sandra Ocares og Birna Hafstein, fomaður Félags íslensks sviðs-
listafólks.
Ég hef kynnst frambjóðendum að undanförnu. Þeir spanna
sviðið frá miðju til hægri, styðja athafnafrelsi og minni skatt-
heimtu og hafna þvingunargjöldum vegna gæluverka núverandi
borgarstjóra.
Megi Hildur Björnsdóttir verða næsti borgarstjóri í Reykjavík.
Eftir Ólaf F. Magnússon
»Megi Hildur
Björnsdóttir
verða næsti
borgarstjóri í
Reykjavík.
Ólafur F. Magnússon
Höfundur er læknir og fv. borgarstjóri.
Við höfum ekki
ráð á Degi B.
deginum lengur