Morgunblaðið - 16.07.2022, Side 13

FRÉTTIR 13Innlent
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 16. JÚLÍ 2022
Fæst í apótekum, heilsubúðum og heilsuhillum verslana.
Gall- og sýruþolnir mjólkursýrugerlar með asídófílus
sem margfalda sig og ná góðri útbreiðslu í þörmum.
Prógastró DDS Plús inniheldur 6 milljarða góðgerla
og Prógastró Gull 15 milljarða.
GÓÐAR FRÉTTIR
FYRIR MELTINGUNA
Loksins
komið
aftur
Sigurður Bogi Sævarsson
sbs@mbl.is
Körfubolti á Íslandi, sjálfvirk sím-
stöð, þjóðvegur með steinsteypu,
dægurpopp og sjónvarp. Ótrúlega
margt sem hefur orðið viðtekið á Ís-
landi á rætur sínar og upphaf suður
með sjó. Þetta segir Árni Daníel
Júlíusson, sagnfræðingur og höf-
undur bókarinnar Saga Keflavíkur
1949-1994 sem kom út fyrir
skemmstu.
„Þegar litið er yfir sviðið er eftir-
tektarvert hvað sveiflurnar í at-
vinnulífi og efnahag hafa verið mikl-
ar í Keflavík. Þetta eru áhrif til
vaxtar og þenslu og líka í hina átt-
ina. Á Íslandi hafa þær orðið hvað
mestar og komið harðast niður á
Keflavík og Suðurnesjum alveg frá
1951, þegar Varnarliðið kom til Ís-
lands,“ segir höfundurinn í samtali
við Morgunblaðið.
Framvindan í fjórum bókum
Bókin góða er gefin út að til-
stuðlan Reykjanesbæjar og er hin
fjórða í ritröð. Þrjú fyrstu bindin
ritaði Bjarni Guðmarsson sagnfræð-
ingur. Efni þeirra er um framvindu
mála frá upphafi sagna til miðrar
tuttugustu aldar. Fjórða bindið sem
nú liggur fyrir fjallar um Keflavík
þann tíma sem bærinn var sjálf-
stæður kaupstaður.
Fimm meginþættir eru í hinu
nýja bindi af Sögu Keflavíkur. Eftir
inngang og yfirlit er fjallað um
þann mikla sjávarútvegsbæ sem
Keflavík var lengi. Í þriðja kafla er
fjallað um Keflavíkurflugvöll, bæði
sem herstöð og millilandavöll.
Fjórði hluti fjallar um innviði bæj-
arins, bæði opinberar stofnanir og
atvinnulífið. Síðasti hlutinn fjallar
um félagsmál og menningu, meðal
annars Keflavík sem Bítlabæ.
Tilviljanir réðu því að Árni Daní-
el tókst á hendur að skrifa sögu
Keflavíkur en slíkt var gert skv.
samningum við Reykjanesbæ. Hann
hófst handa í byrjun árs 2020 og
eins og gengur í verkefnum sem
þessum fóru fyrstu mánuðirnir í
heimildaleit, meðal annars í frum-
gögnum. Þá var fróðleiks leitað í
dagblöðum og héraðsritum, svo sem
í Keflavíkurblaðinu Faxa sem
reyndist mikill gnægtabrunnur
heimilda. Verkinu stýrði Sögunefnd
Reykjanesbæjar, leidd af Kristni
Þór Jakobssyni.
Ókunnur menningarheimur
Á bókarkápu segir að saga Kefla-
víkur sé önnur en saga allra ann-
arra bæja á Íslandi. Sérstaða þessi
segir Árni Daníel að felist í þeim
áhrifum sem starfsemin á Keflavík-
urflugvelli skóp. Þar sé til að taka
að alveg frá árinu 1951, þegar
Bandaríkjamenn settu á fót herstöð
á Miðnesheiði, hafi verið mikll vöxt-
ur og þensla í Keflavík. Húsnæðis-
verð hafi rokið upp úr öllu valdi og
eftirspurn eftir vinnuafli til starfa
við uppbyggingu herstöðvarinnar
verið mikil. Áhrifa þess hafi gætt
víða á suðvesturhorni landsins.
„Keflavík tók á sig þá byrði að
hafa stórt samfélag úr nánast
ókunnum menningarheimi í næsta
nágrenni. Í landinu var mjög mikil
andstaða við herstöðina sem litaði
líka viðhorf til Keflavíkur. Karl
Steinar Guðnason, lengi verkalýðs-
leiðtogi og alþingmaður, hefur
greint frá þeim miklu sárindum sem
fylgdu því að vera Keflvíkingur
vegna hersins. Þau viðhorf þurftu
bæjarbúar að lifa við á tímum hers-
ins sem svo yfirgaf landið árið
2006,“ segir Árni Daníel og heldur
áfram:
„Þetta mál er ekki útrætt og
þyrfti helst að vinna í því af hálfu
opinberra aðila, að skoða og helst
endurskoða skipulega viðhorf lands-
manna til Suðurnesjamanna á tím-
um herstöðvarinnar.“
Fólksfjölgun var ör
Keflavík var líka verstöð. Þaðan
er stutt á góða fiskislóð og frá miðri
20. öld var við lýði í Keflavík öfl-
ugur sjávarútvegur með vélbátum,
frystihúsum og saltfiskvinnslu.
Keflavík var yfirleitt með um 7-8%
heildaraflans á landinu sem hélst al-
veg fram til um 1985. Þaðan var
gerður út fjöldi báta og árið 1975
þrír skuttogarar. Þeir voru seldir
árið 1989 ásamt kvóta. Vertíðarbát-
arnir urðu einir eftir. Fram að þeim
tíma var í Keflavík samfélag út-
gerðarmanna, sjómanna og land-
verkafólks: staðreynd sem Árni
Daníel segir að gjarnan gleymist.
„Sambúðin við herstöðina hafði
þau áhrif að stuðningsaðgerðir
stjórnvalda við fiskveiðar í Keflavík
voru minni en við útgerð á öðrum
svæðum. Viðhorfið var að Keflvík-
ingar gætu alltaf fengið vinnu á
Vellinum. Samt er þetta mikil ein-
földun. Hins vegar er rétt að vegna
herstöðvarinnar óx Keflavík hraðar
en aðrir bæir. Fjölgunin var örust á
tímabilinu 1951 til 1960, þá svo mik-
il að bæjarstjórn átti í stökustu
vandræðum með að koma upp
skólahúsnæði nógu fljótt. Sama
hvað var byggt, skólahúsin voru
strax orðin full af börnum.“
Keflvísk æskumenning
Að á Keflavíkurflugvelli var sam-
félag með þúsundum íbúa úr ann-
arri heimsálfu, segir Árni Daníel að
hafi fleytt ýmsum menningar-
straumum inn í samfélagið á Suð-
urnesjum. Ýmsir þættir nútíma-
neyslumenningar hafi náð fótfestu í
Keflavík fyrr en í öðrum lands-
hlutum; svo sem sjónvarp, bíla-
menning og fleira. Hið öfluga tón-
listarlíf sem var í Keflavík, sem
skóp staðnum nafnið Bítlabærinn,
hafi þó allt eins átt sér rætur í
breskri æskulýðsmenningu sem
smitað hafi út frá sér víða um lönd.
„Tónlistarmenn í Keflavík höfðu
stóran markað, bæði á flugvellinum,
en einnig í Keflavík og Njarðvík. Á
þessum árum voru á svæðinu að
alast upp mjög stórir árgangar ung-
linga sem skópu öflugt skemmtana-
líf. Keflvísk æskumenning hafði því
ákveðna sérstöðu, en hún var leið-
andi á landsvísu 1965 til 1981. Ís-
lenskir bítlar og hippar höfðu sína
forystu úr Keflavík,“ segir sögurit-
arinn Árni Daníel.
Og nú þegar litið er yfir sviðið og
söguna telur hann aðdáunarvert
hve vel forráðafólk í Keflavík hafi
haldið utan um kröftuga menning-
arstarfsemi og félagsstarfsemi í
bænum. Komið hafi verið á fót tón-
listarskóla, kórar starfað, blöð verið
gefin út og bókabúðir starfræktar.
Tómstundastarf fyrir unglinga hafi
byrjað snemma. Í bænum hafi líka
starfað öflug félagasamtök, svo sem
verkalýðs- og íþróttafélög. Einnig
trúfélög svo sem Hvítasunnusöfn-
uðurinn. Svo mætti lengi áfram
telja.
Sveiflur til samdráttar og þenslu
- Fjórða bindi Sögu Keflavíkur komið út - Herstöð og verstöð - Útgerðin leið undir lok - Stefnur,
straumar og rætur nútíma - Tónlist og öflugt skemmtanalíf - Ólíkt öðrum bæjarfélögum á Íslandi
Deigla Saga Keflavíkur er veglegt rit prýtt fjölda mynda. Á þeim sést hvernig bærinn hefur þróast á löngum tíma. Ný hús eru reist og hvert þeirra hefur svipmót og stíl síns tíma. Atvinnuhættir
þróast, sbr. að eitt sinn var Keflavík ein helsta verstöð landsins en nú er þar fátt um fína drætti í sjávarútvegi. Enn er þó öflugt tónlistarlíf í bænum og hefur lengi verið, eins og sést vel á þessari
gömlu mynd af ungum piltum sem blésu á sönglúðra. Myndirnar eru allar fengnar úr bókinni nýju sem er fróðleg og yfirgripsmikil og segir hvernig tímarnir breytast og mennirnir með.
„Keflvíkingar mættu stundum vera ánægð-
ari með eigið bæjarfélag en þeir eru,“ til-
tekur Árni Daníel Júlíusson spurður um
mannlíf og menningarbrag suður með sjó.
Keflavík sögunnar, sem segir frá í bókinni,
segir sagnfræðingurinn byggð sem sé um
margt ólík Reykjanesbæ dagsins í dag.
„Ýmsir þeir þættir sem einkenna Keflavík
nú á tímum voru samt orðnir mjög áberandi
um 1994. Það gildir um til dæmis iðnað,
verslun og þjónustu. Keflavík var og er mið-
stöð fyrir alla þjónustu á Suðurnesjum, en
þarf samt að verulegu marki að keppa við
Reykjavík. Þá var flugvöllurinn kominn í
svipað horf og nú er,“ segir Árni Daníel og
bætir við: „Mikil þjónusta við ferðamenn er nýtt og fór að vaxa svo um
munaði eftir 2010. Til að sinna öllum þeim störfum hafa margir Pólverjar
og aðrir sest að í Reykjanesbæ, svo nú mun fjórðungur bæjarbúa vera af
erlendum uppruna. Slíkt er nýtt en kallast á við mikil erlend áhrif í ís-
lensku samfélagi á síðari hluta 20. aldar og á líðandi stundu.“
Keflavík hefur kallast á við er-
lend áhrif í íslensku samfélagi
BÆJARFÉLAGIÐ BREYST MIKIÐ Í TÍMANS RÁS
Söguritari Keflvíkingar mættu
vera ánægðari með eigið
bæjarfélag, segir Árni Daníel.