Morgunblaðið - 01.10.2022, Síða 28

28 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 1. OKTÓBER 2022
„Gróðrarstía and-
legrar veiklunar“ voru
orðin sem Sigurjón
Björnsson þáverandi
borgarfulltrúi valdi að
nota er hann fjallaði
um barnaheimilin í
Reykjavíkurborg.
Starfsemi vistheim-
ila hefur verið ríkjandi
í umræðunni. Lög hafa
verið sett um sann-
girnisbætur til þess að
bæta fyrir það ofbeldi og þá van-
rækslu sem börn urðu fyrir á þess-
um stofnunum. Það þykir hneyksli
að þetta ástand hafi fengið að við-
gangast þrátt fyrir vitneskju stjórn-
valda. Þegar Hjalteyrarmálið komst
í hámæli ákvað dómsmálaráðherra
afdráttarlaust að skipa starfshóp til
að fara yfir starfsemi heimilisins.
En hvers vegna er svona auðvelt
fyrir ráðamenn að fordæma og
bæta fyrir misgjörðir fortíðarinnar
á sama tíma og þeir neita að horfast
í augu við misgjörðir samtímans?
Hvers vegna er svona erfitt að tak-
ast á við það sem fer
úrskeiðis í samtím-
anum?
Skólakerfið hefur
verið mikið í umræð-
unni síðustu mánuði og
ár. Það er staðreynd
að í skólakerfinu eru
þó nokkur börn sem
verða daglega fyrir of-
beldi, vanrækslu og
annarri vanvirðandi
háttsemi. Nokkur mál
hafa komið inn á borð
lögreglu en verið felld
niður og nokkur mál
hafa verið kærð til mennta- og
menningarmálaráðuneytisins.
„Ofbeldi gegn barni í skóla
varpað yfir á barnið sjálft“
Í kjölfar dóms sem féll í héraði
síðastliðið vor þótti umboðsmanni
barna tilefni til þess að senda dóms-
málaráðherra erindi um réttindi,
þarfir og hagsmuni barna, en í dóm-
inum var ábyrgð á ofbeldi gegn
barni í skóla varpað yfir á barnið
sjálft. Í erindinu hvatti umboðs-
maður dómsmálaráðuneytið og
dómstólasýsluna til þess að tryggja
að þeir sem koma að meðferð mála
er varða ofbeldi gegn börnum búi
yfir nauðsynlegri þekkingu á rétt-
indum þeirra til verndar gegn of-
beldi.
Erindið rataði á borð sama dóms-
málaráðherra og skipaði starfshóp-
inn í Hjalteyrarmálinu og fordæmdi
ofbeldi í garð barna. Þrátt fyrir það
hefur enn eitt málið er varðar of-
beldi í garð barns af hálfu starfs-
fólks verið fellt niður, á þeim for-
sendum að barnið kallaði á ofbeldið
með hegðun sinni.
Í frétt á Vísi.is 27. september sl.
um vistheimilin er rætt við Halldór
Þormar Halldórsson umsjón-
armann sanngirnisbóta þar sem
hann fjallar um það úrræðaleysi
sem ríkti á 20. öldinni á vistheim-
ilum: „Allt of fátt starfsfólk að
vinna. Starfsfólk sem hafði ekki
þekkingu, ekki reynslu, ekki mennt-
un. Í mörgum tilvikum starfsfólk
sem vildi gera vel en aðstæðurnar
voru þannig að það var mjög erfitt
að bregðast við þessu. Síðan var
eitthvað um það líka að það var fólk
að starfa með börnum sem átti alls
ekki að gera það og þessi saga er
svona svolítið full af því.“ Heyrum
við af úrræðaleysi í skólakerfinu?
Heyrum við af skorti á starfsfólki
og fagþekkingu?
Í sömu frétt er vitnað í stúlku
sem dvaldist á Varpholti/Lauga-
landi en hún segir: „Hann […] hélt
mér utan við hópinn, ég var sett ein
í herbergi. Þetta varð til þess að í
þau tvö ár sem ég var þarna átti ég
aldrei vinkonu.“ Man fólk eftir um-
ræðunni um einveruherbergin í
skólakerfinu? Hefur fólk heyrt af
nemendum sem voru einangraðir að
mestu frá samnemendum allan dag-
inn, alla daga?
Þurfa skv. lögum að senda
barnið sitt í aðstæður sem
brjóta gegn réttindum þess
Að vera fastur í allt að sjö tíma á
dag í skaðlegu umhverfi markar þig
fyrir lífstíð. Aðstæður barns í skól-
anum geta verið skelfilegar vegna
vangetu skólans til þess að takast á
við þarfir barnsins. En foreldrum
þessara barna ber samt sem áður
skylda til þess að senda börnin sín í
aðstæðurnar, því það ríkir skóla-
skylda í landinu.
Hvernig geta ráðamenn réttlætt
það að bæta fyrir ofbeldi sem börn
urðu fyrir í fortíðinni en litið fram
hjá því ofbeldi og þeirri vanrækslu
sem börn verða fyrir í dag? Er auð-
veldara að gagnrýna forfeður en
samtímamenn? Skiptir máli hvort
ofbeldið sé andlegt, líkamlegt eða
kynferðislegt? Skiptir stig ofbeldis
máli eða fordæmum við allt ofbeldi?
Hvenær er ofbeldi nógu alvarlegt til
að það sé refsivert? Má stundum
varpa ábyrgðinni á ofbeldinu yfir á
þolandann?
Ég fagna því að ráðamenn skoði
það ofbeldi og þá vanrækslu sem
börn urðu fyrir á vistheimilum hér
áður, en á sama tíma bið ég ykkur
að hafa í huga að fyrir mörg börn
samtímans er skólakerfið gróðrar-
stía andlegrar veiklunar og það er
að gerast á ykkar vakt.
Alma Björk
Ástþórsdóttir » Fyrir mörg börn
samtímans er skóla-
kerfið gróðrarstía and-
legrar veiklunar.
Alma Björk
Ástþórsdóttir
Höfundur er varaformaður Heimilis
og skóla – landssamtaka foreldra.
aba23@hi.is
„Gróðrarstía andlegrar veiklunar“
BMI (body mass in-
dex). Þetta 200 ára
gamla hlutfall sem
kallast BMI er þyngd í
kg deilt með hæð í
metrum í öðru veldi.
BMI er mikið notað
ásamt faralds-
fræðilegum könnunum
til að spá fyrir um lífs-
líkur og fitu. Gildin
sveiflast um gildið 25
og eru háð aldri og
kyni:
Aldursbil Karlar Konur
20-29 ára 21,4 19,5
30-39 ára 21,6 23,4
40-49 ára 22,9 23,2
50-59 ára 25,8 25,2
60-69 ára 26,6 27,3
70-79 ára 27,0 27,8
Sé BMI 20% hærra en besta hlut-
fall má álíta að um offitu sé að ræða
en ef það er meira en 20% lægra er
áhætta á styttri ævilengd. Taflan er
úr bókinni Biomarkers (1991).
Auðvelt er að sjá hvort of lítið
eða of mikið er etið með því að vigta
sig reglulega en til að komast í
besta hlutfall sam-
kvæmt BMI þarf því
að borða meira eða
minna af orku eftir að-
stæðum og BMI-gildi
hvers og eins. Dovish
Khan við Stanford-
háskóla setti árið 2012
fram reiknilíkan til að
reikna orkuþörf í hita-
einingum á sólarhring
ef BMI er um 25:
Massi í kg x 4 kJ x 24
klst./ 4,18 kJ gefur
orkuþörf sem er kring-
um 2.000 hitaeiningar fyrir flesta og
má nota til að reikna samsetningu
orku fæðunnar. Samsetning orku
fæðunnar gæti verið þessi: Prótín í
mat gefi um 15% orku og sé t.d. til
helminga dýraprótín og jurtaprótín.
Fitan væri 30% orkunnar. Þriðjung-
ur hennar mettaður, annar þriðj-
ungur einómettaður og síðasti þriðj-
ungur fjölómettaður (helst með
EPA og DHA fitusýrum). Það sem
eftir er orkuinntökunnar kæmi úr
sykrum (kolvetnum). Mest fjölsykr-
um en ekki meira en 10% orkunnar
fásykrur (hvítur sykur). Best er
ferskt og óunnið en þá skila lífefnin
(vítamín og steinefni) sér best.
Helst meira en helmingur etið hrátt
og þess gætt að skemma ekki mat-
inn í elduninni. Velja skyldi trefja-
ríkan mat. Séu notaðar unnar mat-
vörur þarf að gæta sín á fásykrum
og matarsalti í þeim auk þess sem
bætiefni lífefna gætu nú verið nauð-
synleg auk trefja. Hvert gramm
prótíns er um 4 hitaeiningar. Svipað
á við um sykrur en fitan hefur um
9. Þessar upplýsingar má nota til að
reikna magn orkuefna í samsetn-
ingu sólarhringsfæðis með hjálp
næringarefnataflna. Það er því
vandalaust að borða vísindalega og
rétt.
BMI er gagnlegt
Pálmi Stefánsson » BMI má nota til að
besta vöxt, sem
eykur lífslíkur og
minnkar óþarfa fitu, og
komast þannig hjá lang-
vinnum sjúkdómum.
Pálmi Stefánsson
Höfundur er efnaverkfræðingur.
spalmi@simnet.is
Því hefur löngum verið hampað nor-
ræna kerfinu þar sem kratisminn,
sem á auðvitað rætur í marxisman-
um, hefur verið upphaf og endir
flestra ákvarðana, líka þegar
„hægri“ stjórnir hafa verið við völd.
Nú virðist þetta kerfi vera orðið
nokkuð þreytt og jafnvel kratarnir
sjálfir búnir að fá nóg, hvað þá kjós-
endur sem flykkjast yfir í hægri
flokkana.
Hún Mette, forsætis Dana, virðist
stjórna af skynsemi frekar en kredd-
um og er að hreyfa við mörgum
nauðsynlegum málum, þótt hún hafi
reyndar minkana á samviskunni, en
strikum yfir það. Það er hvort eð er
ekki í tísku núna að skarta pelsum.
Hún hefur gert heiðarlega tilraun
til að koma skikki á innflytjenda-
málin, við litla hrifningu vinstri
manna, og hún hefur hugrekki til að
kveða upp úr með það að komið sé að
„ofmenntun“ í mörgum stéttum þar
sem vantar fólk og nær sé að menn
sæki sér reynslu og færni í starfi en
að bæta sífellt í sérnám. Vonandi
nær hún þessu fram og mættu fleiri
norrænar módelþjóðir feta í slóðina.
Sunnlendingur
Velvakandi Svarað í síma 569-1100 frá kl. 10-12.
Það er hægt að
breyta módelinu
Skynsöm „Hún
Mette, forsætis Dana,
virðist stjórna af
skynsemi frekar en
kreddum…“
AFP
Smiðjuvegi 34 • gul gata Kópavogi • biljofur@biljofur.is
Viðgerðir // Bilanagreining // Varahlutir // Smurþjónusta
Sérhæfð þjónusta fyrir
Rótgróið fyrirtæki, starfrækt frá 1992
544 5151
tímapantanir
Borgarastyrjöld hef-
ur staðið síðan 2014 í
Úkraínu, hersveitir
hlynntar Kænugarðs-
stjórn eru taldar hafa
drepið 14.000 manns í
Donbass árin 2014-21.
Það er álíka fjöldi og
fallið hefur samtals í
núvarandi átökum síð-
an í febrúar að sögn
beggja stríðsaðila
sjálfra. Þetta borg-
arastríð hefur ekki þótt fréttnæmt
hér um slóðir.
Rússnesk stjórnvöld hófu sína
„sértæku hernaðaraðgerð“ þegar
NATO hafði skellt skollaeyrum við
beiðni þeirra um viðræður um ör-
yggismál, og Kænugarðsstjórn lýst
Minsk-samkomulagið um vopnahlé í
Donbass marklaust. Á útmánuðum
var rætt um frið í Ist-
anbúl með nokkrum ár-
angri, en Kænugarðs-
stjórn sleit þeim
viðræðum og kvaðst
ætla að vinna hern-
aðarsigur á Rússum
með aðstoð NATO.
Jens Stoltenberg
hefur lýst því yfir fyrir
hönd NATO að mark-
mið þess í Úkraínu
væru tvö: a) vinna
hernaðarsigur á Rúss-
um, b) hindra að átökin
breiðist út. Augljóst ætti að vera að
þessi markmið geta ekki farið sam-
an. Enginn skyldi velkjast í vafa um
að Rússar beiti öllum brögðum til að
forðast hernaðarlegan ósigur. Verði
gerðar árásir á landsvæði sem þeir
telja rússneskt verður svarað í sömu
mynt, og óvíst að landamæra verði
gætt. Þá fer að styttast í þriðju
heimsstyrjöldina. Eina skynsamlega
leiðin til að binda enda á átökin er að
semja frið.
Íslensk stjórnvöld undir forystu
Katrínar Jakobsdóttur og Þórdísar
Gylfadóttur hafa margoft lýst yfir
fullum stuðningi við stefnu NATO í
Úkraínu sem annars staðar, og vilja
aukinn vígbúnað hérlendis í þokka-
bót. Í hvaða skyni? Til að verja
Bandaríkin. Ef kemur til heims-
stríðs verða kafbátaleitarstöðvar á
Íslandi eitt af því fyrsta sem verður
lagt í rúst.
Það sæmir ekki Íslandi að hvetja
til aukins hernaðar í Úkraínu með
tilheyrandi mannfalli og hörmung-
um. Ísland ætti að beita sér fyrir
friði.
Heimsstyrjöldina þriðju?
Haukur Jóhannsson »Katrín Jakobsdóttir
og Þórdís Gylfadótt-
ir hætta á þriðju heims-
styrjöld. Ísland ætti að
stuðla að friði.
Haukur Jóhannsson
Höfundur er eldri borgari.
haujo@simnet.is
ÞÚ FINNUR ALLT Á FINNA.IS