Morgunblaðið - 07.11.2022, Blaðsíða 28

MENNING28
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 7. NÓVEMBER 2022
Svipull er sjávarafli. Á kreppuár-
unum fyrir stríð voru uppgrip í
síldveiðum á Íslandi og sömuleiðis
flest styrjaldarárin. Frá stríðslok-
um höfðu Íslendingar hins vegar
þurft að þola síldarbrest ár eftir
ár. Sumarið 1959 var loksins hægt
að fagna alvöru síldarvertíð á
ný. Tveimur árum síðar veiddist
Norðurlandssíldin – norsk-íslenski
stofninn – í miklum mæli og áfram
næstu ár. Uppgripin voru einstök.
Sumarið 1963 fékk Höskuldur
Skarphéðinsson sér nýtt skipsrúm
um stund, fór á síld og þénaði
aldrei eins mikið á ævinni og þá fáu
mánuði.
Síldarævintýrið mikla var hafið.
„Svartur sjór af síld,“ var sagt fyrr
á öldinni þegar síldartorfur óðu
um allan hafflötinn undan Norð-
urlandi. Nú komu tækninýjungar
til góða, kraftblökkin og ekki síður
asdikkið, bergmálsdýptarmælirinn
sem notaður var í stríðinu til að
þefa uppi kafbáta. Sú uppfinn-
ing gagnaðist eins vel við leit að
síld undir yfirborðinu. Á sjöunda
áratugnum þurfti yfirleitt að sækja
síldina lengra en áður, djúpt norð-
austur, austur
og suðaustur
af landinu, og
mestur aflinn
fór í bræðslu.
Árið 1964 sló
heildaraflinn öll
fyrri met. Meira
lýsi og mjöl
fékkst úr hverju
máli en áætlað hafði verið og heims-
markaðsverð var í hæstu hæðum.
Og ekki sveik síldin næstu tvö ár. Þá
var brætt meira af síld í landinu en
samanlagt frá stríðslokum til 1960.
Allir, sem vettlingi gátu valdið,
fóru á síld. Hinir voru eftir á
síðutogurunum. Þeir voru flestir
komnir til ára sinna, óttalegir
ryðkláfar sumir hverjir. Brynjólfur
Halldórsson, sem átti farsælan feril
á ýmsum togurum, rifjaði síðar
upp að þetta hefðu verið hörm-
ungarár í þeim útvegi: „Allur betri
mannskapur sótti í síldina þar sem
von gat verið á uppgripum en við
togaraskipstjórarnir sátum uppi
með það sem ég get alveg kallað
fyllibyttur.“ Viðhorf til áfengis-
drykkju var annað þá en nú og fátt
um ráð fyrir þá sem voru veikir
fyrir víni. Fyrir kom að menn voru
„sjanghæjaðir“ um borð. Í Reykja-
vík var þá gjarnan byrjað í Skeif-
unni, greiðasölunni niðri við höfn,
síðan haldið í Hafnarstrætið og tínt
saman í áhöfn. Svo var kannski siglt
undir Jökul og þess beðið að rynni
af mannskapnum. Oft reyndust
þetta hörku sjómenn þegar þeir
voru komnir í stand.
Ekki var nóg með að síldin
heillaði. Við útfærsluna í fjórar
mílur með grunnlínum umhverf-
is allt landið árið 1952 lokuðust
gjöful mið fyrir togveiðum. Tryggvi
Ófeigsson var með skeleggustu
útgerðarmönnum á sinni tíð, lá
aldrei á skoðunum sínum og allra
síst í ævisögu sinni sem Ásgeir
Jakobsson skráði eftir honum af al-
kunnu listfengi. „Það rekur enginn
togara ef hvergi má kasta vörpu
fyrr en niður á botnleysu,“ sagði
Tryggvi og sá frá sínum sjónarhóli
eintóma fávisku og afturför: „Það
er hörmulegt að gömlu úrvalsmið-
in á Selvogsbanka, í Faxaflóa og
við Jökul skuli hafa verið tekin af
botnvörpunni og lögð undir net sem
eyðileggja þau.“
Fiskverndarsjónarmið réðu af-
stöðu stjórnvalda. Sömuleiðis vildu
menn verjast ásökunum Breta og
annarra útlendinga um tvöfeldni, að
Íslendingar fengju að halda togveið-
um áfram um leið og þeir héldu því
fram að þær skröpuðu hafsbotninn
og eyðilegðu hrygningarstöðvar
þorsksins. Forystumönnum togara-
útgerðarinnar skildist að þeir yrðu
að fara varlega með allar kröfur um
tilslakanir. Þeir minntu þó reglu-
lega á þann andbyr sem þjakaði þá.
Lausn fengist ekki nema togararnir
mættu aftur sækja á gamalkunn-
ug mið, sagði Loftur Bjarnason,
formaður Félags íslenskra botn-
vörpuskipaeigenda og varaformað-
ur LÍÚ, Landssambands íslenskra
útvegsmanna.198 Loftur var einnig
formaður og framkvæmdastjóri
Hvals og tók Kristján sonur hans
síðar við stjórn þar, auk annarra
umsvifa í útvegi.
Ekkert breyttist. Togaraút-
gerðinni hnignaði áfram, skuldum
var safnað og gilti einu hvorir áttu
í hlut, einkafyrirtæki eða bæjar-
útgerðir. Forsætisráðherra vildi
koma á einhvern hátt til móts við
togaraeigendur en Alþýðuflokks-
menn streittust á móti með Eggert
G. Þorsteinsson sjávarútvegsráð-
herra fremstan í flokki. „Látum
ekki það slys henda okkur,“ sagði
Alþýðublaðið til að mynda, „að
sérhagsmunahópar í einstökum
verstöðvum fái framgengt kröfum,
sem ómögulegt er að sjá hvern
dilk draga.“ Í árslok 1966 fregnaði
Matthías Johannessen og skráði hjá
sér að Bjarni Benediktsson hefði
hótað að segja af sér og rjúfa þing
ef ekki yrði liðkað eitthvað fyrir
togaraútgerðinni. Hann tæki ekki
ábyrgð á því hvernig annars færi.
Ekki er víst að Bjarni hafi í raun
tekið svo djúpt í árinni og almenn-
ingur tók ekki undir áhyggjur af
þessu tagi. „Togaraútgerðin, þetta
fyrrum óskabarn landsbyggðarinn-
ar og margra landsmanna, átti sér
nú formælendur fáa.“ Þannig kemst
Þorleifur Óskarsson að orði í yfirliti
sínu um sögu þess rekstrar fyrstu
áratugina eftir seinni heimsstyrj-
öld. En vandinn var enn til staðar
og bann við veiðum í botnvörpu
bitnaði mikið til á minni bátum.
Oftar en ekki voru vélbátar gerðir
út á línu eða net á vetrarvertíð og
stunduðu togveiðar þess á milli.
Á hinn bóginn réðu þessir bátar
ekki vel við það dýpi sem lá utan
lokaðra svæða. Eyjamenn fundu
sérstaklega fyrir því að þeir gætu
ekki stundað þennan veiðiskap
nema í landhelgi og þá var bara að
taka því. „Þetta ástand varð til þess
að töluverð þráhyggja myndaðist
og fiskveiðibrot urðu að áráttu
hjá sumum skipstjórum,“ skrifaði
Ólafur Valur Sigurðsson síðar í
Sjómannadagsblað Vestmannaeyja,
sestur í helgan stein eftir áratuga
þjónustu hjá Landhelgisgæslunni.
Hitt mundi Óli Valur líka að þeir
sem fóru eftir lögum og reglum áttu
bágt með að sætta sig við að hinir
brotlegu kæmust einatt upp með að
stelast inn fyrir línu. Gæslumenn
voru milli steins og sleggju, sagði
hann áfram, „því að erfitt er að
þræða hinn mjóa veg milli laga og
mannlegra viðhorfa“. Félagi hans
Höskuldur Skarphéðinsson var ekki
eins skilningsríkur og fannst honum
á efri árum lítið koma til íslenskra
skálka sem stunduðu landhelgis-
brot ótt og títt:
Þeir beittu makalausum aðferð-
um við iðju sína til þess að komast
undan refsingu. Þeir breiddu yfir
nafn og einkennisstafi, reyndu
að hylja sig með reyk eða þeir
útbjuggu veiðarfærin á þann átt að
þeir gátu sleppt þeim niður með
mjög litlum fyrirvara. … Fjölmargar
sögur mætti segja af íslenskum
landhelgisbrjótum fyrr og síðar en
þær verða ekki tíundaðar hér.
Alls kyns „kódar“ voru einnig not-
aðir til að vara við þeim gráu, rétt
eins og „ömmuskeytin“ frægu voru
send fyrir stríð (þegar skipstjórum
var sagt að „amma“ væri farin eða
henni batnað þegar varðskip lét
úr höfn). Þekkt var úti í Eyjum og
engin leynd yfir því síðar að þeir
voru saman í kódafélagi, Binni í
Gröf – Benóný Friðriksson – Sævar
sonur hans, tengdasonurinn Gísli
Sigmarsson og Bjarnhéðinn Elías-
son. Hvert varðskip hafði tölu og
hafsvæðin sömuleiðis þannig að
auðvelt var að gefa upp nafn skips
og staðsetningu. Vandinn var hins
vegar sá að reglulega var skipt um
kerfi og þá gat gerst að menn rugl-
uðust í ríminu. Þannig lifði sú saga
lengi að eitt sinn hefði Sævar kallað
í talstöðina, alveg búinn að gleyma
réttum „kóda“: „Bjarnhéðinn, hún
amma þín er að koma og vertu
fljótur að hífa!“
Í spjalli við heimamenn í heita
pottinum í Sundlaug Vestmanna-
eyja í fyrrasumar fékk ég svona
sögur staðfestar og heyrði fleiri til.
Virðing fyrir lögum sem þóttu rang-
lát var minni en löngun í drjúgan
afla. Þessi hlið veiðiskaparins er
ekki rakin hér gömlum aflaklóm
til hnjóðs. Þannig var Binni í Gröf
auðvitað landsþekktur fyrir dugnað
og kapp, sæmdur hinni íslensku
fálkaorðu árið 1971, ári fyrir andlát
sitt. En ætli fólk að segja sögu
landhelgismálsins af einurð og
hreinskilni dugar ekki að kenna
útlendingum einum um rányrkju og
fiskveiðibrot en gera Íslendinga að
hvítþvegnum englum.
Mörgum rann einmitt til rifja
að sjá landa sína laumast inn fyrir
línu. Vitaverðir og veðurathugunar-
menn voru gjarnan á verði og síðar
minntist Guðmundur Kjærnested
sérstaklega Helga Arasonar á
Fagurhólsmýri. Freistingin var svo
mikil við Ingólfshöfða og í Meðal-
landsbugtinni. Sú var einnig raunin
í Kolluál út af Snæfellsnesi. Þar
voru þekkt og góð togmið og erfitt
að kenna gömlum hundi að sitja
fyrir utan þau.
Guðmundur var lengi í fluggæslu.
Katalínuflugbáturinn Rán var
tekinn í notkun um miðjan sjötta
áratuginn og sannaði þegar gildi
sitt. Rán flaug til ársins 1963 en ári
fyrr hafði Skymastervél bæst við
flotann, TF-SIF. Þremur árum síðar
tók Landhelgisgæslan einnig þyrlu
í notkun, Bell-gripinn TF-EIR í sam-
vinnu við Slysavarnafélag Íslands.
Skymasterinn var í eigu Gæslunnar
til ársins 1971 og sama ár brotlenti
þyrlan í Rjúpnafelli, blessunarlega
án manntjóns.
Úr lofti var unnt að liðsinna
varðskipunum og fæla menn frá
því að dýfa vörpu í sjó innan línu.
Pétur forstjóri Sigurðsson benti
hins vegar á að litlu og hæggengu
varðskipin hentuðu ekki vel til
gæslu nú þegar lögsagan væri orðin
svo miklu víðfeðmari og fiskiskip
stöðugt hraðskreiðari. Því væri
orðið brýnt að hefja smíði nýs
varðskips sem yrði svipað Óðni að
stærð og gerð.
Hér hafði Pétur svo sannarlega
lög að mæla. Gæsla landhelginnar
var í ólestri. Þótt hinir seku næðust
hvergi nærri alltaf á þessum árum
var dómskerfið auk þess við það að
sligast undan kærum. Um páska
1965 voru öllum ákærðum skipstjór-
um gefnar upp sakir. Fljótlega sótti
þó í sama horf.
Bókarkafli Í bókinni Stund milli stríða rekur Guðni Th. Jóhannesson sögu landhelgismálsins frá febrúar 1961 til
sumarsins 1971. Guðni tók að viða að sér efni um landhelgismál og þorskastríðin fyrir um aldarfjórðungi og byggir á
rannsóknum í fjölmörgum skjalasöfnum innanlands og utan, viðtölum og bréfaskriftum við aragrúa heimildarmanna.
Síldin kemur, „kódar“ og togarar í kreppu
Ljósmyndasafn Reykjavíkur/Johannes Langenbacher
Meira salt! Síldarsöltun á bryggju á Siglufirði 1960. Mikil uppgrip voru í síld frá sumarvertíðinni 1959 og þar til veiðarnar hrundu 1968.
Morgunblaðið/Eggert
Höfundur Guðni Th. Jóhannesson, forseti Íslands og höfundur bókarinnar
Stund milli stríða sem rekur sögu landhelgismálsins frá 1961 til 1971.