Hinsegin dagar í Reykjavík - 01.07.2024, Qupperneq 19

19
„…svo að stutt varð á milli þeirra…“
Guðrún Jónasson andaðist 5. október 1958,
81 árs að aldri. Tilkynning um jarðarför
Guðrúnar frá Dómkirkjunni birtist á forsíðu
Morgunblaðsins og var athöfninni útvarpað.
Borgarstjórinn í Reykjavík var á meðal
þeirra sem báru kistuna. Tilkynningin
var undirrituð: „Gunnþ. Halldórsdóttir og
fósturbörn“. Tæplega fjórum mánuðum síðar,
15. febrúar 1959, lést Gunnþórunn, þá 87 ára.
Minningargreinar bera þess merki að merkar
konur hafi kvatt þennan heim. Daginn
sem jarðarför Gunnþórunnar fór fram, 24.
febrúar 1959, birtist grein í Morgunblaðinu
eftir Lárus Sigurbjörnsson:
„Í hóp kostgangara í matsölu móður hennar
[Helgu] bættist veturinn 1905 ung stúlka frá
Ameríku, sem snúið hafði aftur til Íslands
með föður sínum. Það var frú Guðrún Jónas­
son, og þar sem Gunnþórunn varð einmitt
um þetta leyti viðskila við félaga sína í Leik­
félagi Reykjavíkur, sem stofnað var 1897, sló
Guðrún upp á því við Gunnþórunni, að þær
gerðu félag með sér um verzlunarrekstur.
Verzlun þeirra óx og dafnaði frá fyrsta
vísi við Amtmannsstíginn, og þær stöllur
fylgdust að ævilangt, alla tíð búsettar við
stíginn sinn í Þingholtunum. Frú Guðrún
lézt fyrir skömmu, svo að stutt varð á milli
þeirra, en Þingholtin sýnu fátækari, er báðar
hinar merku konur eru á braut horfnar,
tregaðar af fjölmörgum bæjarmönnum en þó
einkum fósturbörnum, sem þær tóku að sér
og önnuðust af móðurlegri umhyggju.“
Vinur, stöllur, stallsystur, vinkonur…
Samlífi Guðrúnar og Gunnþórunnar var lýst
á marga vegu á opinberum vettvangi í 50 ára
sambúð. Þær voru kallaðar vinur, stöllur,
stallsystur, vinkonur… Hér fer þó best á því
að leyfa þessum merkilegu konum að eiga
síðasta orðið og skilgreina sig sjálfar: Í bréfi
sem þær sendu einu af barnabarni sínu skrifa
þær einfaldlega undir — „ömmurnar þínar“.

Hinsegin skjalasafn
Hinsegin skjalasöfn eiga sér langa sögu
og eiga rætur að rekja til einstaklinga
og grasrótarfélaga. Sérsöfn og sérfræði­
þekking eru nauðsynleg til að varðveita,
rannsaka og miðla jaðarsögum.
Höfundar hvetja til stofnunar hinsegin
skjalasafns á Íslandi.
Á Nesjum áttu þær ánægjulegar stundir
með fósturbörnum sínum og barnabörnum,
Gunnþórunn var þekkt fyrir að sitja alltaf
á sama kassa og dorga í Þingvallavatni. Frá
þessum stundum hefur varðveist fallegt
sönnunargagn, áðurnefnt fjölskyldumynd­
band, varðveitt á Kvennasögusafni, þar sem
Guðrún og Gunnþórunn sjást standa saman á
svölum bústaðarins og horfa yfir landareign
sína.
Fyrirmyndarborgarar
Guðrún og Gunnþórunn voru atkvæða­
miklar í íslensku samfélagi á fyrri
hluta liðinnar aldar og tóku virkan þátt
í félagasamtökum ásamt því að reka
hagnaðarsöm fyrirtæki. Guðrún rak verslun
í Austurstræti og Gunnþórunn í Eimskipa­
félagsshúsinu og þær áttu útibú á Ísafirði og
í Hafnarfirði. Báðar voru meðlimir í Kven­
réttindafélagi Íslands þar sem þær töluðu
fyrir kosningarétti kvenna. Guðrún náði
formannssætinu af Bríeti Bjarnhéðinsdóttur
um stund og Gunnþórunn sat einnig í stjórn.
Þá var Guðrún lengi formaður fjáröflunar­
nefndar Kvennaheimilisins Hallveigarstaða.
Umfjallanir um þær í blöðum og tímaritum
eru fjölmargar, yfirleitt jákvæðar en þó er
ekki öll sagan sögð. Guðrún var alltaf titluð
„frú“ í íslenskum dagblöðum og Gunnþórunn
ávallt titluð „fröken“, „ungfrú“ eða „jungfrú“.
Tilkynnt var í dagblöðum um ferðalög þeirra,
eins og annarra einstaklinga sem töldust
fyrirfólk þeirra tíma. Þannig má rekja ferðir
þeirra, hvorrar í sínu lagi og saman, innan
lands og utan. En eins og gildir um aðra opin­
bera einstaklinga voru þær ekki óumdeildar.
Þar má nefna brotthvarf Gunnþórunnar úr
Leikfélagi Reykjavíkur snemma á öldinni og
pólitísk átök Guðrúnar við vinstri vænginn
þar sem hún talaði á móti jafnaðarstefnunni.
Guðrún og Gunnþórunn voru greinilega
mikilvirkar og flokkaðar með efri stéttum í
íslensku samfélagi á fyrri hluta aldarinnar.
Báðar voru félagar og stjórnarmeðlimir í Góð­
templarareglunni og komu fram á skemmti­
kvöldum félagsins. Guðrún var formaður og
stofnandi kvennadeildar Slysavarnafélags
Íslands frá stofnun 1930 til dauðadags svo
og Sjálfstæðiskvennafélagsins Hvatar frá
stofnun 1937 til 1955. Gunnþórunn var kjörin
heiðursfélagi Leikfélags Reykjavíkur árið
1938 og vann töluvert fyrir Ríkisútvarpið
sem leikkona og við upplestra, þar á meðal
í barnatíma útvarpsins. Báðar voru sæmdar
stórriddarakrossi Hinnar íslensku fálkaorðu,
Gunnþórunn árið 1945 fyrir leiklistarstörf og
Guðrún fyrir störf í þágu slysavarna árið 1955.
Heimildir
KSS 77. Guðrún Jónasson.
KSS 78. Gunnþórunn Halldórsdóttir.
KSS 2021/19. Guðrún Jónasson og
Gunnþórunn Halldórsdóttir.
LMÍ 2023/14. Margrét Ólafsdóttir og Steindór
Hjörleifsson.
Ljósmyndasafn Íslands.
Skjalasafn Ríkisútvarpsins.
www.kvennasogusafn.is
www.leikminjasafn.is
www.timarit.is
www.huldukonur.is
Höfundar þakka Þorvaldi Kristinssyni fyrir
ómetanlega aðstoð.
Myndatextar
1.  Stórmerkileg mynd af „vinunum“ haldast
í hendur.
2. Pungur Gunnþórunnar Halldórsdóttur.
3. Hárflétta Guðrúnar og sígarettukassinn.
4. Skjáskot af Guðrúnu og Gunnþórunni á
svölunum á Nesjum, kannski að dást að
jarðareigninni eða líta eftir veiðiþjófum.
5. Guðrún og Gunnþórunn verja jörð
sína. Þessi auglýsing birtist á forsíðu
Morgunblaðsins árið 1923.
6.  Gunnþórunnarnautur. Gunnþórunn bar
skálina á hestbaki norður í land og gaf
Herdísi Pétursdóttur, prestsfrú.
7. Auglýsingar sem birtust í kvennatímaritinu
Brautin árið 1928. Sitthvor auglýsingin en
þó saman. Lýsandi fyrir þeirra samlíf.
8. Bréfið frá „ömmunum“. Ártal vantar.
Besties
Actress Gunnþórunn Halldórsdóttir and
city councilor Guðrún Jónasson lived in
Reykjavík, Iceland, during turbulent times
in the late 19th and early 20th century
when the village was turning into a town.
For more than 50 years they shared a home
at Amtmannsstígur 5 and were prominent
members of Icelandic society. They also
owned farmland by Þingvellir, ran multiple
businesses and raised three foster children.