Hinsegin dagar í Reykjavík - 01.07.2024, Síða 21

21
„Jú, það tók á. Ef ég man rétt þá felldi ég tár
þegar lestri var lokið og ég fór aftur að blaða í
gegnum söguna. En það eru engin tíðindi, ég
klökkna svo oft yfir bókmenntum og tónlist
sem hittir á réttar taugar! Auðvitað stóð ég
í allt öðrum heimi en sögupersónan David,
því að um 1980 bjó ég í Danmörku en þar
var allt á fleygiferð í lífi samkynhneigðra og
mikill uppreisnarandi í lofti. En ef ég man
rétt þá skildi ég kjarna sögunnar nokkuð vel
á þessum árum. Hún fjallar fyrst og fremst
um það að taka ábyrgð á eigin lífi, forðast
sjálfsblekkinguna, ánetjast ekki skömminni
og óttanum við það hvað heimurinn kunni
að segja og hvað heiminum finnist um mig og
mín systkini.
Eiginlega orðar James Baldwin þetta miklu
betur en ég þegar hann kom sögunni til
varnar eftir að hafa heyrt út undan sér raddir
sem töldu hana „úrelta“. Herbergi Giovanni,
sagði hann, fjallar fyrst og fremst „um það
sem gerist ef við verðum svo hrædd að við
verðum ófær um að elska nokkra manneskju“
Hvað varð til þess að þú þýddir bókina? Varstu beðinn
um það eða tókstu upp á þessu hjá sjálfum þér?
„Enginn bað mig um þetta en mánuði fyrir
Covid, um áramótin 2019-2020, kom ungur
vinur minn í heimsókn (ég laga sterkt og gott
kaffi) og var eins og uppnuminn, hafði verið
að ljúka við Giovanni’s Room á frummálinu.
„Aha“, hugsaði ég, svo hún á ennþá erindi við
heiminn. Nema hvað! Hún hefur allt þetta
sem gerir eina sögu að klassíker. Svo ég
þýddi hana meðfram öðrum verkum á næstu
árum, leitaði að útgefanda og Forlagið tók
mér opnum örmum.
Það var líka eitt og annað til að heilla þegar
ég fór að rýna í söguna og lesa mér til um ævi
Baldwins, til dæmis þessi svellandi áfergja
sem litar textann þegar hann lýsir París þar
sem hann bjó árum saman. Til dæmis nær
hann að miðla vel þessari merkilegu blöndu
sýnileika og feluleiks sem einkenndi líf sam­
kynhneigðra í borginni um miðja 20. öld.
Líka það hvernig staðhættir í sögunni ríma
við minnstu smáatriði í sjálfri borginni.“
Eins og þú nefnir er prósi Baldwins mjög þéttur
og maður hefur á tilfinningunni að engu orði sé
ofaukið. Hann dregur upp óvenjuskarpar myndir og
skapar ríkt andrúmsloft. Hvernig var það að þýða
svona kröftugan texta?
„Auðvitað var þetta heilmikil áskorun en ég
er henni þakklátur. Því það var þessu heima­
smíðaða verkefni að þakka að ég hélt ró minni
meðan Covid var að ganga yfir í stað þess að
vorkenna sjálfum mér í einangrun daganna.
En þýðingar fagurbókmennta eru vissulega
snúið mál. Ég naut þess þó að hafa ritstýrt
fjölmörgum þýðingum annarra í 40 ár, svo að
ég þykist vita eitt og annað um gildrurnar.
Eins og fleiri lít ég auðvitað svo á að fyrst
verði að koma réttri merkingu, hrynjandi og
helstu stíleinkennum til skila. En það erfið­
asta að mínu viti, og um leið það sem gerir
þetta svona spennandi, er að reyna að skynja
andblæ hvers verks, hvaða andrúmslofti
er verið að miðla, heyra suðið og kliðinn á
bakvið verkið, og það kostar langa leit.“
James Baldwin var og er mikill áhrifamaður í rétt­
indabaráttu svartra í Bandaríkjunum og það birtist
í öðrum skáldsögum hans sem fjalla að mestu um
tilveru svartra. Herbergi Giovanni er raunar eina
bók hans þar sem allar persónur eru hvítar. Hvers
vegna? Hvaða máli skiptir það fyrir söguna?
„Skáldið sjálft svaraði þessu reyndar manna
best. Eitt sinn sagði Jimmy, eins og Baldwin
var oft kallaður, um það hvers vegna hann
valdi þá leið að sneiða hjá eigin kynþætti í
sögu sinni, þá rétt að verða þrítugur: „Víst
er að mér var hreinlega ofviða, þar sem ég
var þá staddur í lífinu, að takast líka á við
hinn þungann sem á mér hvíldi, „negra­
vandamálið“. Hið kynferðislega og sið­
ferðislega var mér nógu erfið glíma. Ég
gat ekki mætt báðum þessum áskorunum
í sömu bók.“
Með því að velja sér hvítar sögupersónur var
hann kannski líka í uppreisn gegn því að leyfa
öðrum að draga sig í dilk. Það fór óbærilega
í taugarnar á Baldwin að láta aðra skilgreina
sig sem eitt eða annað. Þegar hann færði út­
gefanda sínum, Alfred A. Knopf, handrit
að sögunni árið 1955 hafnaði þetta volduga
forlag henni, taldi unga manninn á villi­
götum, sagði að hann væri „Negro writer“ og
ætti að rækta það hlutverk. Jimmy fann fljótt
annan útgefanda sem hrósaði happi, bókin
seldist ágætlega og hlaut jákvæðari dóma í
Bandaríkjunum og Bretlandi en mann hefði
grunað á þeim tímum. Hispursleysi skáldsins
og einlægni hittu einfaldlega í mark.“
efri: Þorvaldur Kristinsson, þýðandi
neðri: París, sögusvið bókarinnar