Helgarpósturinn - 02.05.1980, Síða 18

18
Föstudagur 2. maí 1980
y T f'» .l * • • • x.-» -* * * • * * U * * * V
__helgarpósturínn_
Sma/astúlkan spjarar sig
Þjóöleikhúsiö sýnir Smala-
stúlkuna og útlagana eftir Sig-
urö Guömundsson og Þorgeir
Þorgeirsson. Leikstjóri Þórhild-
ur Þorleifsdóttir. Leikmynd og
búningar: Sigurjón Jóhannsson.
Lýsing: Kristinn Danielsson.
Leikendur: Baldvin^Jlalldórs-
son, Helgi Skúlason, Rúrik Har-
aldsson, Þráinn Karlsson,
Helga E. Jónsdóttir, Gunnar
Eyjólfsson, Guörún Þ.
Stephensen, Þóra Friöriksdótt-
skemmtilegan hátt grein fyrir
vinnuaðgerö sinni og viöhorfum
i opnu bréfi til Sigurðar málara,
sem prentaö er aftan viö léik-
textann i útgáfu Iöunnar. Hann
segist hafa búiö til persónu sem
hugsaöi á forsendum Siguröar
en haföi vitneskju um gang leik-
hússins i dag. Þessi náungi
hlaut nafn þeirra beggja „enda
af báöum okkur kominn”.
Breytingar sinar kallar Þorgeir
smávægilegar og til þess eins
ir, Þórhallur Sigurösson, Ævar
R. Kvaran, Jón S. Gunnarsson,
Siguröur Skúiason, Arni
Blandon, Arnar Jónsson, Róbert
Arnfinnsson, Tinna Gunnlaugs-
dóttir, Kristbjörg Kjeid, Sig-
mundur ÖRN Arngrimsson og
Hakon Waage.
Sigurður málari Guðmunds-
son var merk persóna og viö
hann voru bundnar miklar vonir
af samtiö hans. Listrænn áhugi
hans og hæfileikar leiddu huga
hans snemma frá sveitastörfum
i Skagafiröi, hann sigldi i kjölfar
margra efnilegra landa sinna til
Hafnar og komst þarinná Lista-
háskólann eða Akademiiö sem
svo var nefnt. Siguröur dvaldi
tæpan áratug ytra og naut jafn-
an fjárhagslegs stuðnings landa
sinna. Eftir aö heim var komiö
lagði Siggi séni gjörva hönd á
margt. Hann var ákafur þjóð-
ernissinni, stóð fyrir stofnun
forngripasafns og getur meö
réttu kgllast guðfaöir islenskrar
leikritunar. Það er söguleg
staðreynd að Siguröur átti þátt i
flestum leiksýningum i Reykja-
vik á timabili sem markast af
frumsýningu Otilegumannanna
1862 annarsvegar og heldur
ömurlegum dauðdaga lista-
mannsins þjóðhátiöaráriö 1874
hinsvegar. Siðustu æviárin vann
Siguröur viö samningu leikrits-
ins Smalastúlkan. Lengi vel leit
út fyrir að þessu verki væri ekki
ætlaö lengra lif en Sigurði sjálf-
um, þess hefur sjaldnast veriö
getið i skrifum um islenska leik-
ritun. En nú rúmum hundraö
árum eftir aö verkið var skrifaö
hefur Þorgeir Þorgeirsson graf-
iö þaö upp úr rykmenguöum
hirslum Þjóöminjasafns og búiö
til flutnings. Vissulega er Þor-
geiri þarna mikill vandi á hönd-
um. Hann er af kynslóö raun-
sæishöfunda en fæst viö verk
sem hlýtur að skoðast sem afurö
rómantikur. Reyndar hefur
Þorgeir kallað Sigurð „róman-
tiskan raunsæismann”, sá
skilningur hefur vafalitiö létt
honum verkið. Þorgeir gerir á
geröar að færa verkiö nær nú-
timaleikhúsi. Ekki er óliklegt að
þarna gæti örlitils úrdráttar hjá
Þorgeiri, en hitt er jafn liklegt
að nýstárleiki uppsetningarinn-
ar villi um fyrir þeim sem van-
isthefur rómantiskum verkum i
klassiskum uppsetningum.
Sagan sem verkið flytur er
ekki ýkja frumleg og fer ansi
hreint nærri Skugga-Sveini
Matthiasar. Þrir útlagar standa
frammi fyrir lögmanni konungs
og rifja upp ástæðurnar fyrir út-
legðinni. Ýtarlegast er greint
frá lifshlaupi Björns frá Geir-
landi. Hann flýr með unnustu
sinni þungaöri til fjalla, þar lést
hún af barnsförum, en sonurinn
Grimur óx upp meö fööur sinum
i útlegöinni. Atján ára gamall
sér Grimsi kvenmann i fyrsta
sinn, það var smalastúlkan
Helga. Lengra þarf ekki að
rekja söguna.
Þaö sem athyglisverðast er,
er hversu öll framsetning efnis-
ins er raunsæisleg og jafnframt
i eðli sinu þjóðfélagsleg. Ráð-
andi öfl, erlenda valdiö og
kaþólska kirk.jan eiga alla sök á
ógæfu þessára manna.Útlag-
arnir eru fórnarlömb miskunn-
arlausrar kúgunar. Jafnframt
er afstaðan þjóöernisleg, útlag-
arnir eru Islendingar, höfuð-
andstæðan er „útlenda pakkið á
Bessastöðum” og innfluttar sið-
ferðiskreddur miöaldakirkj-
unnar. Þær þjóðlifsmyndir sem
upp eru dregnar eru einnig
næsta raunsæislegar, þar gætir
litillar tilhneigingar til fegrun-
ar. Þjóöllfslýsingin er öll heldur
trúveröug. Búandliöiö er léttúö-
ugt og mátulega breyskt og
verkið er blessunarlega laust
við þá einföldun að hafa per-
sónur annaðhvort góðar eöa ill-
ar, svartar eða hvítar, hjöröin
er mislit og um leiö sannfær-
andi. Eftir þennan raunsæislega
framgang efnisins lengst af.fer
ekki hjá þvi að hinn fullkomlega
hamingjusami rómantiski endir
virkar æöi kollhúfulegur.
Tinna og Arni i Smalastúlkunni og útlögunum — heilsteypt og vönd-
uð sýning segir Siguröur m.a. I umsögn sinni.
Fannst mér þar full langt gegn-
ið 1 lukkulegum lausnum, t.d. er
pungrottan og kvenhatarinn
Eldjárn öölaöist á augabragði
fullsælu i faðmi griðkunnar
Möngu.
Ég er þess fullviss aö þetta
verk á erindi við fólk i dag og
þaö sýndu raunar undirtektir
áhorfenda vel. Oft á tiðum er
verkiö bráöfyndiö og áherslan
er réttilega lögð á þann þátt I
uppsetningunni. En það eru
einnig viss atriði i boðskap
verksins sem bera litil ellimörk.
Staða konunnar er mjög til um-
ræðu. Einangrunin á fjöllum
fyllir útlagana fordómum I garð
kvenna, þeir lita jafnvel á konur
sem útsendara djöfulsins. Niöri
i byggðum blómstrar skipulag
feðraveldisins ennþá, en það
virðist hrikta i, meðvitund
kvennanna er að vakna.
Það er einnig gaman að hug-
leiða hver viðbrögð verkið heföi
vakið á tið Sigurðar rnálara.
Adeilan á konungsvaldið er litt
dulbúin og óliklegt verður að
teljast að valdsmenn hefðu tekið
verkinu fagnandi. Spilling
kirkjunnar og klausturregln-
anna er einnig æði hrikalega út-
máluð, en þar er reyndar ein-
göngu fjallað um kaþólsku.
En hvaö hafa svo þegnarnir
til að standa i móti þess-
um ógnum? Jú, ástin, hún er
„öllum til heilla”,, hana fær
ekkert bugað. Ástinni er þó
næsta litið sinnt i verkinu sem
sliku, hún er aðeins undirtónn
sem er talinn sjálfsagður hlutur
i rómantiskum veruleik. Hin
endasleppa harmræna ást
Björns og Sigriöar i upphafi
verksins fær þó á sig mynd sak-
leysislegrar fullkomnunar undir
lok leiksins, þegar ávöxtur ást-
ar þeirra er orðinn viðurkennd-
ur unnusti stöndugu smala-
stúlkunnar. Þá glúpnar valdið.
Heildarsvipur þessarar sýn-
ingar er mjög' ánægjulegur, á
sviöinu rikti samkennd og leik-
gleði, falslaus gáski. Þórhildur
Þorleifsdóttir leikstýrir nú i
fyrsta sinn i Þjóðleikhúsinu.
Hún má mjög vel við una,
stjórnin er styrk og túlkunin
sannfærandi. Samvinna hennar
og Sigurjóns Jóhannssonar er
einnig til fyrirmyndar. Leik-
myndin er sérlega skemmtileg,
tjöldin eru notuð af smekkvisi
og notkun þeirra vitnar um hug-
myndaauðgi. Þá eru búningar
Sigurjóns ekki siðri. Hann geng-
ur þar i smiðju til hollenska 16.
aldarmálarans Pieter Bruegels,
sem sérstaklega fékkst við lif
alþýöu sinnar samtiðar og mál-
aði vambsiða, vel kýlda karl-
menn og bústnar konur við leik
og störf. Steinþór gerir ráð fyrir
að klæðnaður Islendinga hafi á
16. öldinni fylgt evrópskri tisku
og um leið færir hann mannlifið
úr grámósku sauðalitanna yfir i
fjörlegri blæbrigði sem hæfir
léttúöaryfirbragði sýningarinn-
ar.
Leikendur stóðu sig allir vel á
þessari sýningu, hlutverkin eru
flest smá, en gefa þó möguleika
á eftirminnilegum persónulýs-
ingum. Balvin Halldórsson dró
upp kostulega mynd af ger-
spilltum priornum, hið sama
má segja um Kristbjörgu Kjeld
I hlutverki hinnar kynferöislega
vannærðu Möngu griðkonu.
Arnar Jónsson haföi fullkomin
tök á Jóni Guðmundssyni og
gerði þann siglda spjátrung að
einna kimilegasta karaktern-
um. Þau Arni Blandon og Tinna
Gunnlaugsdóttir voru sönn i
túlkun sinni á ungu elskendun-
um og gerðu það úr hlutverkun-
um sem hægt var. Gaman var
að sjá Þráinn Karlsson á fjölum
Þjóðleikhússins og hann gerði
hlutverki Björns góð skil sem
við var að búast. Allir þátttak-
endur eiga þökk skilið fyrir heil-
steypta og vandaða sýningu.
Otgáfa verksins.
Bókaútgáfan Iðunn hefur nú
gefið Smalastúlkuna og útlag-
ana út i bókarformi. Auk þess
hefur fyrirtækiö gefið út 100
ljósrituð eintök af frumgerö
verksins og er þar um að ræöa
stafréttan texta Sigurðar. Þetta
framtak er mjög lofsvert og
leikritaútfáfan gerir t.a.m. alla
leikritaumfjöllun i skólum aö-
gengilegri. Aftur á móti heföi
mér fundist eðlilegra að gefa
bæði verkin út i einni bók, það
hefði aukið bæði sögulegt og
kennslufræðilegt gildi útgáfunn-
ar. Fáeinum tölusettum eintök-
um er ekki ætlað annað en að
lenda i hirslum safnara, frum-
gerð verksins verðskuldar meiri
útbreiðslu.
-SS
ENDALAUS SAMSONGUR
The Beach Boys: Keep-
ing The Summer Alive
Meðlimir hljómsveitarinnar
Beach Boys eru aldir upp I sól-
skininu og þægilegheitunum i
Suður-Kalifornlu. Þegar hljóm-
sveitin var stofnuö áriö 1961 var
þar enginn maður meö mönnum,
nema hann léki sér á brimbretti
(surfing board) I briminu niður
við ströndina. Að visu var Dennis
Wilson eini meölimur Beach
Boys, sem gat taliö sig til þessara
brimbrettadrengja. Það var ein-
mitt Dennis sem kom þeirri hug-
mynd á framfæri viö bróöur sinn
Brian Wilson aö hann semdi lag
um Iþrótt þessa. Sem hann og
geröi. Lagiö heitirSurfin’ og varð
þaö mjög vinsælt I Kaliforniu og
þar um kring. Brian Wilson var
höfuöpaur hljómsveitarinnar.
Hann samdi öll lögin, útsettu þau
og stjórnaöi upptökum auk þess
sem hann lék á bassa og söng.
Aðrir I hljómsveitinni voru
bræður hans, Carl Wilson, (gitar
og söngur), Dennis Wilson
(trommur og söngur), frændi
þeirra Mike Love (söngur og
textagerð) og vinur þeirra Alan
Jardine, sem reyndar hætti I
hljómsveitinni um tima til aö
læra tannlækningar en snéri svo
aftur til liös viö þá. Frá þvi i nóv-
ember 1962 fram I nóvember 1965
gáfu Beach Boys út 12 LP plötur.
A þeim voru lög eins og Sufin’
USA, Little Deuce Coupe, Be True
To Your School, Fun Fun Fun,
California Girls og Do You Wanna
Danee, En eins og nöfnin bera
með sér fjölluðu lögin um stelpur,
brimreiðar, bila, skólann, partý
og dansleiki svo eitthvað sé nefnt.
Eins og gefur að skilja urðu
krakkarnir þarna suö-vestur frá
leiö á þvi aö busla I sjónum allan
daginn og kúldrast inn I einhverri
bildrusluá „rómantiskum” stað I
tunglsskininu. A hinni stórgóöu
plötu, Pet Sounds, sem kom út I
mai 1966, kveöur viö nýjan tón I
ástarmálum ungra Kaliforniu-
búa. I laginu Wouldn’t It Be Nice,
á plötu þessari er unga pariö fariö
aö hugsa um hvaö þaö væri miklu
betra aö geta kysst hvort annað
góða nótt, án þess að þurfa siöan
aö halda hvort i sina áttina, hvort
til sins heima. Þau voru aö eldast
og vildu fara aö búa hvort með
ööru. Ennþá átti þó þetta unga
fólk eftir aö ganga gegnum
nokkur delluskeiö, áöur en þaö
gæti talist ráösettir borgarar.
„Strandadrengirnir” sáu siöan
vel og dyggilega um aö skrá allt,
sem fyrir þau bar, i lög sin og
flytja þau heimsbyggðinni.
Fyrsta skeiöiö sem gengiö var i
gegnum eftir aö bilunum og brim-
brettunum haföi verið lagt var
hippatimabiliö. Ariö 1966 gáfu
Beach Boys út lagið Good
Vibrations en texti þess er mjög
viö það sem svo tiökaðist á
blómatimabilinu. Lag þetta náði
óhemju vinsældum og er það allt
til þessa dags mest selda litla
plata sem þeir hafa gefið út. Eh
þaö er meira en þaö, þaö er lika
lang besta lag þeirra og eitt af
gullkornum popptónlistarinnar.
Þegar hér var komiö sögu hófst
Brian Wilson, sem var oröin nær
einráöur I hljómsveitinni, handa
viö aö taka upp plötuna Smile,
sem átti aö veröa besta plata,
sem gerö haföi veriö. Þvi miöur
var hún þó aldrei gefin út. Búiö
var aö prenta umslagiö og aöeins
átti eftir að finmixa tvö lög, þegar
Bitlarnir gáfu út Sgt Pepper’s
Lonely Hearts Club Band. Ein-
hverra hluta vegna vildi Brian
Wilson allt I einu, alls ekki gefa
Smile út. Hvort þaö var vegna
þess að hann þyröi ekki að gera
það, hræddur viö samanburð á
henni og plötu Bitlanna veröur
liklega alcfrei vitað, þvi hann
brenndi allar segulbandsupptök-
urnar. Það eina sem varöveittist
af upptökum þessum voru tvö
áöur útgefin lög, Good Vibrations
og Heroes & Villans. Nokkur lag-
anna hefur fengist leyfi til aö taka
upp aftur og gefa út siöar og eftir
þeim aö dæma heföi Smile oröiö
mjög góö plata.
Strax og ótiöindi þessi uröu
kunn var byrjaö aö taka upp
nýja plötu og 16 mánuöum
eftir útkomu Pet Sounds var
platan Smiley Smile gefin út. Enn
SÁUR OG
MESSUR
Mörgum finnst ugglaust frá-
leitara en oft ella aö skrifa um
tónleika, þegar maður hefur
sjálfur verið eitt litið peð i flutn-
ingnum. En ýmislegt i þvi sam-
bandi ætti ekki siður að koma
lesendum við en hefðbundin
umfjöllun. Nú er um að ræða
Sálumessu á móðurmálinu eftir
Brahms, sem. Filharmónja,
Guömundur Jónsson og Siðg-
linde Kahlman fluttu með SÍn-
fóniuhljómsveitinni 24. og 26.
april.
Trúmenn og listamenn
Þaö er þrásöm firra, sem
itroðslumenn bandvitlauss
kristindóms halda einkum á
loft, að góð verk i þágu trúar og
kirkju hljóti endilega að vera
samin af óbilgjörnum trúmönn
um. Rétt einsog menn geti oröiö
listamenn af þvi að vera nógu
trúaðir.
Annað er nær. Miklir
snillingar, sem kæra sig
kollótta, eru efasemdarfullir,
vantrúaöir eða jafnvel trúláusir
hafa einatt skapað hin dýrleg-
ustu verk I þágu trúar og kirkju.
Af þvi þeir settu sér það verk-
efni fyrir og fóru sinum lista-
mannsstökum um þaö einsog
annað.
Kalvínisti i
klámborg
Stjörnubió: Hardcore.
Bandarisk. Argerð 1979. Leik-
stjórn og handrit: Paul Schrader.
Aðalhlutverk: George C. Scott,
Peter Boyle og Season Hubley.
Paul Schrader er um margt at-
hyglisverður kvikmyndamaður.
Hann hefur sýnt það á liðnum ár-
um (i handriti þvi sem hann geröi
aö Taxi Driver og mynd sinni
Blue Collar) að hann er óhræddur
að takast á'við ýmiss kýli banda-
risks þjóðlifs. Þaö gerir hann
einnig i þessari mynd.i þar sem
klámiðnaðurinn bandariski
verður fyrir valinu.
Schrader leggur upp nokkuð
góðan grunn að þessari mynd.
Hann teflir fram George C Scott
sem strangtrúuðum kalvinista i
miðvesturrikjum Bandarikjanna,
sem vaknar skyndilega upp viö
það að dóttir hans er horfin. Hann
ræöur sér einkaspæjara (Peter
Boyle) sem veröur þess visari að
stelpan er farin að leika I svæsn-
um klámmyndum i Kaliforniu en
þann dag i dag kemur mönnum
ekkisamanumhvert hérvarum
góöa eöa lélega plötu aö ræöa.
Hápunktar hennar eru tvimæla-
laust lögin tvö, sem varöveittust
frá Smile upptökunum. Smiley
Smile fékk svo slæma útreiö aö
hljómsveitin sá sér ekki anna
fært,,en aö rjúka strax i aö gera
aöra plötu. Og aöeins þremur
mánuöum eftir útkomu Smiley
kom platan Wild Honey út.
Beach Boys tókst aö halda
saman I gegnum þettaerfiöleika-
timabil. Aö visu hætti Brian
Wilson um þetta leyti aö koma
fram opinberlega meö hljóm-
sveitinni. I fyrstu var sú skýring
gefin á þessu aö hann væri orðinn
svo að segja heyrnarlaus á ööru
eyra. Seinna kom þó I ljós að
hann hafbi þá þegar fengiö tvö
taugaáföll og var þar að auki á
kafi I eiturlyfjum. 1 hans staö
kom fyrst Glen Campell en siöan
Bruce Johnston.
A næstu árum gáfu Beach Boys
út nokkrar ágætar plötur, svo
sem Friends, 20/20, Sunflower og
Surf’sUp. Hljómsveitarmeölimir
tóku á þessum tima aö iöka yoga
af miklum móö, undir leiösögn
Maharishi Maheshi Yogi. Upp frá
þessu geröust þeir einnig miklir
náttúrudýrkendur, eins og hefur
sýnt sig I mörgum textum þeirra
frá þessum tima og allt til þessa
dags. I
Ariö 1973 sendu þeir frá sér
plötuna Holland. Er þaö mál
manna ab hún hafi verib siöasta
góöa Beach platan. En nú hefur
oröiö breyting þar á, þvi eftir
þessi sjö mörgu ár, sem liöin eru
frá útkomu Holland, viröist nú
vera aö rofa til á ný. Aö visu held
ég aö hljómsveitin sé búin aö
missa samband viö sina kynslóð,
þar sem þéir nálgast núóöfluga