Morgunblaðið - 02.04.1978, Blaðsíða 32

Morgunblaðið - 02.04.1978, Blaðsíða 32
32 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 2. APRÍL 1978 IUT4A1M. „Aröránskenningu Marx, Þessa ómynd al veruleikanum, Þetta klessuverk, sem hagrasöingurinn Þýzki á nítjándu öldinni dró upp skjálfandi al reiði, hefur Alpýöubandalagiö Þó gert aó sinnil" eftir Hannes Hólmstein Gissurarson Stefnuskrárhöfundarnir og Stalín I stefnuskrá Alþýðubandalagsins, sem samþykkt var 1974 og gefin út 1975, segir svo: „í kapítalískum búskap ræður auðmagnið yfir efnahagslífinu í því skyni aó skapa gróða, menn sem að framleiðslunni starfa eru því arðrænd- ir. í sósíalískum búskap stýrir almánna- valdið efnahagslífinu í því skyni að þörfum almennings sé fullnægt með jöfnuði og að lýðræðislegum hætti". Stefnuskrárhöfundarnir gera sama greinarmun á markaðskerfi „kapítal- ista“ eða frjálshyggjumanna og mið- stjórnarkerfi „sósíalista" eða sam- hyggjumanna og Jósep Stalín (sem var reyndar almannavaldið holdtekið í Ráðstjórnarríkjunum á sínum tíma). Hann sagði (í 7. kafla bókarinnar Efnahagsvanda samhyggjumanna í Ráðstjórnarrikjunum — á ensku: Economic Problems of Socialism in the U.S.S.R. — árið 1952), að tilgangur markaðskerfisins væri „að tryggja sem mestan gróða með arðráni manna" en miðstjórnarkerfisins „að tryggja sem bezta fullnægingu síaukinna efnalegra og andlegra þarfa almennings". Ég ætla ekki í þessari grein að fara orðum um launþegana? Það, sem þeir þurfa til afkomu sinnar, svaraði Marx eins og var rökrétt eftir gildiskenningunni. Laun- þegarnir neyðast til að selja vinnuafl sitt til að komast af, af því að þeir eiga ekki framleiðslutækin. Vinnuveitandinn kaupir það svo, aö hann græði á því. Hann greiðir launþegunum það, sem er þeim og fjölskyldum þeirra lífsnauðsyn- legt, hann greiðir þeim með öðrum orðum full laun. En á hverju getur hann grætt? Á því að láta launþegana vinna fleiri tíma en þeir fá laun fyrir hann hirðir umframtímana, þá tíma, sem launþegarnir vinna eftir að hafa unnið fyrir brýnustu þörfum sínum. Á þessum umframvinnutímum græðir vinnu- veitandinn. Verðgildi vöru, sem fram- leidd er á þessum umframvinnutíma, kallaði Marx “gildisaukann". Og arðrán- ið var hlutfall gildisaukans og vinnu- launanna. Marx hélt, að hann hefði gefið vísindalega skýringu með gildis- aukakenningunni á þeim gróða, sem kæmi í hlut vinnuveitandans, þótt allar vörur væru seldar á fullu verði, og veitt öreigunum fræðilega lausn á „mótsögn" fjármagns og vinnuafls, sem þeirra væri að framkvæma með byltingu. Ágallar xildi.skenninx" a.r' Marx Auðvelt er að greina gallana á skýringu Marx á verðgildi vöru. Hag- heldur af hagleik hans, af útskurði hans, verkinu sjálfu. Eru málverk eftir Jóhannes Kjarval og Freymóð Jóhannsson jöfn að verð- gildi, ef þeir hafa notað sama magn vinnutíma til þess að mála þau? Sýnter, að einingar (vinnutímarnir) þess mæli- kvarða, sem nota á til að ákvarða verðgildi vöru, eru ekki jafnar, mæli- kvarðinn er með öðrum orðum ekki nothæfur. Tvo galla má nefna til viðbótar á gildiskenningunni, þó að þessir nægi reyndar. Hún á ekki við, ef munur er á afköstum manna — því, sem þeir skila af sér — af einhverjum sökum, náttúrlegum eða mannlegum. Gunnar Árnason tekur heyverkun til dæmis í bók sinni: „Bóndinn, sem hirðir hey sitt óhrakið, hefir meira fóðurmagn en hinn, sem heyið hefir hrakið hjá. Vinnuhlutföllin eru í flestum tilfellum öfug. Hið hrakta hey hefir kostað meiri vinnu en hitt, og að fóðurmagni, og þar með verðmæti, er það þó mikið minna." Og gildiskenningin á ekki við hluti, sem hafa lítið sem ekkert verðgildi og hafa þó kostað vinnuafl, sem eru verðlausir, ónýtir. Fullorðið barn hleður kastala úr sandi (eða lofti eins og sumir heim- spekingar), vinnuafl . þess er varla jafngilt öðru, sem notað er á skynsam- legri hátt, verðgildi vörunnar er varla í réttu hlutfalli við vinnuaflið, sem það notar. Marx og fylgismenn hans hafa að lágmarkið er hærra á íslandi 1978 en það var 1878, og það er hærra á íslandi en á Indlandi. Launþegarnir neyðast ekki heldur til að selja vinnuafl sitt á þeim kjörum, sem vinnuveitandinn ákveður, verkfallssjóðir og aðrir digrir sjóðir verkalýðshreyfingarinnar hafa gert alla slíka nauðung að engu, samningsaðstaða launþeganna er mjög sterk, hvort sem hún hefur verið það eða ekki á dögum Marx. Og kostnaður við alla fjárfestingu og aðstoð við þá, sem geta ekki unnið (selt vinnuafl sitt) vegna veikinda, örkumla eða annars, er fenginn með arðráni launþega, ef þessi skilgreining Marx er notuð. Er ekki eitthvað bogið við slíka kenningu? Marx hafði það einnig að engu, að vinnuafl er stundum notað til annars en fram- leiðslu. Lögreglumenn, hjúkrunarmenn og húsverðir vinna ekki við framleiðslu (nema í svo víðtækri merkingu orðsins „framleiðsla", að hún er ótæk). Fáir efast þó um það, að þeir séu nauðsynleg- ir. Eru laun þeirra fengin með arðráni? Eða eru þeir arðrændir? Bent hefur verið á fjóra galla þessarar kenningar, en hinn fimmti er þessi: Gildisaukinn á að vera í réttu hlutfalli við vinnuaflið eftir kenningunni, hann minnkar, ef launþegunum fækkar, eykst, ef þeim fjölgar. Hann minnkar því, ef fyrirtæk- in vélvæðast. Hvers vegna er raunin önnur? Hvers vegna er gróði þeirra Arðránskenning Alþýðubandalagsins vafasamar kenningar samhyggju- manna, stefnuskrárhöfunda Alþýðu- bandalagsins og Stalíns, um það, hverjar „þarfir almennings" séu aðrar en þær, sem menn fullnægja sem neytendur, hvert „almannavaldið" sé og hver „jöfnuðurinn" í himnaríki sameignarinnar, heldur um kenningar þeirra um gróða og „arðrán" í helvíti séreignarinnar. Þær eru allar komnar undir aldargamalli arðránskenningu þýzka heimspekingsins Karl Marx. Hana hefur þessi íslenzki stjórnmála- flokkur, sem fékk í síðustu þingkosning- um 18,3% atkvæða, gert að opinberri kenningu sinni eins og lesa má í stefnuskránni. Og hún er mjög algeng í frumstæðari gerð í stjórnmáladeilum með íslendingum. Hagnaður er þjófnað- ur, segja einfeldningarnir, menn hafa haft það af öðrum, sem þeir hafa. Arðránskenningin er ein þungamiðjan í hagfræðikenningu Marx, í greiningu hans á gerð þess hagkerfis, sem varð til í iðnbyltingunni og hann kallaði „fjármagnskerfi". Marx hélt, að hann hefði fundið „þróunarlögjnál" þessa hagkerfis og spáði falli þess vegna „innri mótsagna". Hann var fræðimað- ur, en hafði aðrar skoðanir á hlutverki fræðimannsins en eru algengastar á okkar dögum: fræðimaðurinn átti að lýsa breytingum, skýra þær, en einnig að spá þeim, spámaður og fræðimaður. En er arðránskenningin vísindaleg? Arðræna vinnuveitendur launþega í markaðskerfinu? Arðránskenningin er í rauninni ályktun, sem dregin er af tveimur forsendum, gildiskenningu Marx, sem er skýring hans á verðgildi vöru, og gildisaukakenningu hans. Þess vegna snúum við okkur að þeim, könnum þær. Gildi og gildisauki í skilninjgi Marx Af hverju verðmæti eða verðgildi vöru? Af vinnuafiinu sem notað var til að framleiða vöruna, svaraði Marx eins og margir hagfræðingar á undan honum. Verðgildið eykst í réttu hlutfalli við vinnuaflið. Með öðrum orðum eru vinnutímarnir einingar þess mæli- kvarða, sem leggja ber á vöruna til að finna verðgildi hennar, vinnutímarnir eru verðgildiseiningarnar. Vinnuaflið er það framleiðsluafl, sem ákvarðar verð- gildi vöru. En af hverju ráðast vinnu- laun? Marx sagði, að vinnulaun réðust af þörfum launþeganna, af því, sem væri þeim og fjölskyldu þeirra lífsnauð- synlegt. Vinnuafl launþeganna er vara eins og aðrar vörur, og varan er seld á því verði, sem það kostar að framleiða hana. Hvað kostar að „framleiða" Það er verkefni lærðra Alþýðubandalagsmanna eins og Ólafs Grímssonar stjórnfræðings og Ásmundar Stefánssonar hagfræðings að gagnrýna hina hjáfræðilegu stefnuskrá Alþýðubandalagsins, samda f anda Marx og Stalíns, ef þeir vilja iáta taka sig alvarlega sem fræðimenn. fræðingar höfnuðu henni (en Marx var alls ekki einn um að halda henni fram) um síðustu aldamót. Gildiskenning Marx á ekki við fornleifar, íslenzku handritin og aðrar vörur, sem hafa sögulegt gildi, menningargildi fyrir þjóð.eða minningargildi fyrir einstakl- ing, og fundnar vörur eins og gull úr útlendum skipum, sem hafa strandað við landið og finnast af tilviljun (án teljandi fyrirhafnar). Hvert var verð- gildi Skarðsbókar? Eða geirfuglsins fræga? Verðgildi þessara vara ræðst ekki af vinnuaflinu, sem notað var til að framleiða þær. Kenningin á ekki heldur við, ef munur er á verði sams konar vöru eftir stundum eða stöðum. Hvers vegna selja blaðasalarnir í miðborginni Vísi á 90 kr. í hádeginu, en 50 kr. um nónbil? Og „hús, sem byggt er við Austurstræti, er miklu meira virði en hús, sem kostað hefir sama vinnuafl, en byggt er úti á Grímsstaðaholti," eins og Gunnar Árnason benti á í hinni fróðlegu bók sinni, Socialismanum (sem kom út í tveimur heftum árin 1935 og 1936). Verögildi þessara vara ræðst ekki heldur af vinnuaflinu. Þessa tvo galla kalla marxsinnar líklega undan- tekningarnar, sem sanni regluna. En þriðja gailanum á kenningunni geta þeir alls ekki séð við. Gildiskenning Marx á ekki við, ef gæðamunur er á verkum eða framleiðsluvörum manna. Magn tímans, sem vinnuaflið er notað á, ræður verðgildi vörunnar, kenndi Marx. En hvað um gæði vörunnar? Einn maður skilar betri vöru á sama tíma og annar. Vinnuaf! hags útskurðarmanns er annarrar (og betri) gerðar en annars óhagari. Verðgildi vöru hans ræðst ekki af vinnutímunum, sem hann notar, vísu reynt að berja í þessa tvo síðastnefndu bresti. Þeir kenna, að verðgildiseiningarnar séu vinnutímar meðalverkmanns (þó að það geti aðeins leyst þann vanda, sem er vegna munar á afköstum, en ekki hinu, sem er vegna munar á gæðum varanna), þeir tak- marka verðgildi vöru við notagildi hennar. En getur ekki verið, að notagildið fyrir aðra ráði verðgildinu, en ekki vinnuaflið, sem notað er? Og hvað gerist, ef offramboð er á vöru, sem eitthvert vinnuafl hefur verið notað til að framleiða? Lækkar ekki vöruverðið? Auðvitað. Marx svaraði (í 3. kafla 1. bindis Fjármagnsins) þessu svo, að offramboðið og verðlækkunin vegna þess væru til marks um það, að vinnuaflið hefði verið notað óskynsam- lega. En hvað sagði hann í rauninni með þessu? Hann sagði það, að notagildið réðist af framboði og eftirspurn á markaðnum! Hann hafnaði gildiskenn- ingu sinni (óafvitandi), sagði, að verðið ákvarðaðist á markaðnum og að vinnu- aflið væri ekki notað skynsamlega nema eftir lögmáli markaðarins! Sannleikur- inn er sá, að vara hefur aðeins gildi í hugum manna, „rétt“ verð vöru er ekki til annað en það, sem menn eru fúsir að greiða fyrir hana til að fullnægja einhverjum þörfum sínum, markaðs- verð hennar. Gildi vöru er huglægt, en ekki hlutlægt eins og Marx hélt. Ágallar jíildistiuka- kenningar Marx Auðvelt er einnig að greina gallana á skýringu Marx á gróða atvinnurekenda, á gildisaukakenningu hans. Einn gall- inn er sá, að það er afstætt, hvað er lífsnauðsynlegt launþegunum, afkomu- fyrirtækja að öllu jöfnu mestur, sem hafa fæsta starfsmenn og flestar vélar? Marx reyndi að svara þessari spurn- ingu, berja í þennan brestinn. Hann sagði, að gróða ætti ekki að miða við vinnulaunin eins og gildisaukann, heldur við vinnulaunin að viðbættum vélum og hráefnum. En þessi skilgreining hans er til marks um það, að kenningin er ófullnægjandi, hann neyðist til að reikna gildisaukann og gróðann hvorn með sínum hætti. Kenning er ófullnægjandi, hún lýsir veruleikanum og skýrir hann ekki nægilega, ef kenningarsmiðirnir þurfa í sífellu að slá varnagla, grípa til takmarkana, gera undantekningar. Gróða atvinnurekenda má skýra með áhættu, hugkvæmni, nýmælum og öðru slíku. Ómynd a£ veruleikanum Arðránskenning Marx fellur um sjálfa sig eins og ég hef sýnt. Þessa ómynd af veruleikanum, þetta klessu- verk, sem þýzkir hagfræðingur og heimspekingur á nítjándu öldinni dró upp skjálfandi af reiði, hefur Alþýðu- bandalagið þó gert að sinni! Það er auðvitað einkamál Alþýðubandalags- manna, hverju þeir trúa. En fræðimenn geta alls ekki tekið undir arðránskenn- ingu Marx, Stalíns og stefnuskrárhöf- unda Alþýðubandalagsins og skilgreln- ingar þeirra á markaðs- og miðstjórnar- búskap, ef þeir vilja láta taka sig alvarlega sem fræðimenn. Og það er ekkert einkamál þeirra. Er Ásmundur Stefánsson hagfræðingur og mið- stjórnarmaður Alþýðubandalagsins, sem kennir í Viðskiptadeild Háskóla Islands, til dæmis sammála stefnu- skrárhöfundunum? Er hann fylgis- maður arðránskenningarinnar? Er Ólafur Grímsson stjórnfræðingur og miðstjórnarmaður Alþýðubandalagsins, sem kennir í Félagsvísindadeild Há- skóla Islands, til dæmis sammála þeim? Notar hann hugtök Marx í kennslu? Ég spyr þessara spurninga vegna þess, að þeir Alþýðubandalagsmenn, sem vilja láta taka sig alvarlega sem fræðimenn (og það vilja væntanlega báðir þessir menn, sem eru reyndar saklausir af samningu þessarar dæmalausu stefnu- skrá), verða að hafna stefnuskrá Alþýðubandalagsins opinberlega. Eftir því er beðið. En eina arðránið, sem stundað er á Islandi að einhverju marki, er arðrán verkalýðsforingjanna, sem hafa hægt á hagvexti og dregið úr kjarabótum launþega, með tilgangs- lausri kjarabaráttu. Menn bæta kjör sín 'fremur með verkum en verkföllum!

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.