Morgunblaðið - 08.11.1959, Blaðsíða 11

Morgunblaðið - 08.11.1959, Blaðsíða 11
Sunnudagur 8. nóv. 1959 MOPCTilKnLAÐlÐ 11 hin mörgu ummæli, sem höfð eru eftir Jesú í „Tómasar-guð- spjalli" og eiga enga samstæðu í hinum fjórum guðspjöllum kirkjunnar? Eru þau sannfræði- leg eða ekki. Þetta er vanda- málið. Við skulum taka sem dæmi eftirfarandi setningu: „Jesús sagöi: Vei faríseunum, því peir eru eins og hundurinn, sem sefur í jötu uxanna. Hann vill. eigi sjálfur eta og þá eigi aö uxarnir eti". Margir gætu ímyndað sér, að þetta máltæki „hundur í jötunni" sé komið úr Biblíunni, en það finnst hvergi í heilagri ritningu. — Tómas leggur það í munn Jesú. En hefur hann nokkrun tímann sagt það í raun og veru? Faríseunum er líkt við hund, sem ekki vill sjálfur eta og leyf- ir þá eigi öðrum að eta. Þetta er skemmtilega myndræn lýsing. Við sjáum fyrir okkur hina frið- samlegu uxa í nálægum Austur- löndum, sem sneru þreyttir eftir daglegt strit til jötu sinnar. Þeir höfðu óbeit á hundum héraðsins, sem voru líkari úlfum en hús- dýrum og komu í veg fyrir að uxarnir fengju að eta. Er hægt að hugsa sér líkingu eða dæmi- sögu, sem hittir betur í mark en þetta? Og er ólíklegt, að Jesú hafi talað þannig um faríseana, sem héldu lykli samvizku og trúar í höndum sínum. En þeir gengu ekki inn í ríki himnanna og leyfðu öðrum ekki að ganga þar inn. Þessi setning virðist því falla vel saman við aðrar kenningar Jesú. Hins vegar er hugtakið „hundurinn í jötunni" setning, sem að uppruna er talin grísk. Engin dæmi finnast þess að hún standi í ritum Semíta. Við vitum ekki til þess að hún hafi nokkru sinni verið notuð í Palestínu á dögum Jesús og þess vegna get- um við ekki með nokkru móti staðfest hvort Jesú hefur þekkt hana eða ekki. Þess vegna er ekki hægt að slá því föstu, að þessi setning sé sannfræðileg. Þetta er vandamál, sem við rekumst alls staðar á í þessum ritum, og þess vegna tel ég það ráð að tala ei lengur um það, hvort setningarnar séu sannfræði legar, heldur er miklu nær að ræða um það, hvort þær hafa sögulega þýðingu, eins og ýmsar setningar í guðspjöllum okkar. Ein þessara setninga virðist til dæmis benda til mikillar virð- ingar á starfi mannsins: „Jesú sagöi: Kljúfiö viöarbút- inn og ég er þar. Lyftið stein- inum og þiö munið finna mig þar". Þessa setningu má túlka þannig, að þeir sem vinna ein- beittir við það að höggva viðinn og færa burt steinana til þess að undirbúa nýjar tjaldbúðir hafa Guð vissulega nálægan í erfiði sínu. I nálægð eldsins Önnur setning hljóðar svo: ,Jesús sagöi: Sá sem er ná- lœgt mér er nálœgt eldinum og 8á sern er langt frá mér, er langt frá ríkinu". Það er hættulegt að fylgja Jesú. Því geta fylgt ofsóknir, eld- ur og píslarvætti. En sá sem er í nálægð Jesú getur gengið inn í himnaríki, sem er friður og eilíf sæla. Manni virðist að mörg af þessum orðum „Tómasar guð- spjalls" hafi sama sögulega gildi eins og þau, sem birtast í guð- spjöllum okkar. Það má líka segja, að persóna Jesú birtist í meginatriðum ekki öðru vísi, en hún birtist okkur í guðspjöllun- um. Það er t. d. athyglisvert að í guðspjöllunum hefur Jesú ekki þá sömu sektartilfinningu, sem var almenn meðal fólks á þeim tímum og sérstaklega meðal Gyð- inga. f samræmi við það staðfest- ir Jesús í einni af hinum nýju setningum, að hann sé ekki sekur og hann neitar að fasta eða biðj- ast fyrirgefningar á brotum sín- um: ,peir sögöu viö hann: Förum í dag aö biöja og fasta. Jesús svaraöi: Hver er þaö meöal ykk- ar, sem hefur brotiö af sér, eða, Þannig líta handritin frá Nag Hamadi út. Þau eru í 13 bindum, bundin inn í leður og bundi aftur með fingerðum leðurstrengjum. Sjálf eru þau pappírshandrit en hafa geymzt mjög vel i leirkrukku. í hverju hefur hann gerzt brot- legur". Þetta táknar það, að Jesús var saklaus, eini maðurinn, er lifað hefur, sem var saklaus. Önnur orð frábrugðin þessu kom fyrir í guðspjöllum okkar, en þau þýða hið sama. Við sjáum nú, hvernig fylgismenn hans með al Gyðinga, afkomendur hins fyrsta safnaðarfólks í Jerúsalem litu á hann. Jesús var meira en venjulegur maður. Meira en prestur, meira en vitringur. í þeirra augum var hann hinn sárs- aukafulli þjórin guðs, sem spá- maðurinn Jesaja hafði'talað um Maðurinn, sem hafði orðið að þjást vegna fáfræði mannanna, vegna þess að mennirnir voru testamentinu rétt fyrir sér, þegar hann heldur því fram, að himna- riki væri komið með nærveru Jesú Krists. Ein af setningunum í guðspjalli Tómasar virðist hall- „Lœrisveinar hans spurðu: Hvenœr kemur himnaríkif Jesús svaraði: Það kemur ekki þegar við væntum þess. Þér skúluð eigi mæla: Himna- riki er hér eða himnaríki er þar. En riki föðurins kemur yfir jörðina og mennirnir munu ekki sjá það". í þeirri setningu, sem hér fer á eftir, má skilja það, að Jesú birti frumsöfnuðinum í Jerúsalem al- veg nýja hluti: „Jesús sagði: Ég gef yður það sem augaö hefur ekki séð og Prófessor Gilles Quispel skrifar um „Tómas-1 ar-guðspjall", sem fannst í klausturrústum í| Egyptalandi fyrir 14 árum og inniheldur 1141 frásagnir af Jesú Kristi. Telur hann margar þessj ara frásagna upprunalegar og styðja bær sann-| sögulegt gildi hinna fjögurra guðspjalla kirkj- unnar. svo fullir af vizku heimsins að þeir gátu ekki skilið, eða kom- izt inn í hinn guðlega sannleika, er hann birtist meðal þeirra. Þrátt fyrir það var Jesús þess fullviss, að eftir dauða hans myndu mennirnir skilja hver hann var í raun og veru: „Jesús sagði: Ég er meðal mannanna og ég hef birzt þeim í þeirra holdi og þeirra beinum. Égr hef fundið þá alla drukkna, en ég hef ekki fundið þá þyrsta. Og sál mín hefur hryggst vegna sona mannanna, vegna þess aö þeir eru blindir í hjarta sínu og sjá ekki að ég hef komið í þennan tóma heim og hann mun eigi verða tómur. En nú eru þeir drúkknir, þeg- ar af þeim hefur.runnið víman, þá munu þeir iðrast"'. Það er hægt að ímynda sér, hvenær Jesús hafi mælt þessi orð. I byrjun kenninga sinna, þegar þær báru árangur, þakkaði hann Guði að. leyndardómar himna- ríkis yrðu birtar börnunum. Þeg- ar leið að lokum lífs hans grét hann yfir Jerúsalem, vegna þess að hún tæki spámennina af lífi, en veitti ekki móttöku boðskap þeirra. Þessi setning sýnir að mennirnir viðurkenndu ekki Jesú, en hún sýnir um leið ör- ugga vissu um að þeir myndu viðurkenna hann seinna. Koma himnaríkis Nýlega hafa farið fram miklar rökræður meðal fræðimanna um það hvaða skoðun Jesús hafi haft á komu himnaríkis. Jesús áleit ekki að himnaríki væri að koma, segir Albert Schweitzer, en getur það verið að hann hafi álitið að himnaríki myndi koma í nálægri framtið? Eða hefur C. H. Dodd, hinn kunni fræðimaður í Nýja það sem eyrað hefur ekki heyrt og það sem höndin hefur ekki snert og sem aldrei hefur komið ast á sveif með þessari seinni túlkun: í hjarta mannsins". Postulinn Páll notar lík orð í Korintubréfi sínu, 2. kap. 9. versi. En það er eins og ritaö er: Þaö sem auga sá ekki og eyra heyröi ekki og ekki kom upp í hjarta nokkurs manns, allt það sem Guð fyrirbjó þeim, er elska hann. Þessa setningu tekur Páll eins og hún hafi staðið í helgu riti, en hana er hvergi annars staðar að finna í Biblíunni. Hvaðan hefur Páll hana og hvaðan hefur höfundur „Tómasar-guðspjalls" hana? Það er íhugunarefni. Margar af setningunum, sem í „Tómasar guðspjalli" standa eru ekki eins einfaldar og tærar, eins og þær sem hér hefur verið vitn- að í. Þó sumar þeirra séu undar- legar, þá eru þær þó ekki eins óræðar eins og sumar af kenn- ingum indverskrar heimspeki. Sennilega koma þær frá seinni tímum og eru ef til vill runnar frá mismunandi uppsprettum. Það er ekki ólíklegt að þær komi frá afkomendum hinna fyrstu kristnu manna og þær séu að því leyti sannfræðilegar. Eða er hægt að trúa þvi að Jesús hafi nokkurn tímann mælt eftirfarandi: „Jesús sagði: Allir vita að faðir og móöir eru kölluð börn skœkju". Enda þó þetta birtist í „Tómas- ar guðspalli, þá er þetta vissulega ekki skoðun Jesú. Aðrar setning- ar bera þess einnig merki að þær koma frá fordómafullum mönn- um. Vegna þeirra er erfitt að stað hæfa hvort og hverjar hinna 114 setninga í „Tómasar guðspjalli" eiga uppruna sinn á byrjunarár- um kristninnar og hverjar eru frá siðari tímum. Ný uppsprettuheimild í „Tómasar guðspjalli" koma fyrir orð og setningar Jesú, sem við þekkjum áður. Við eigum samstæður þeirra í guðspjöllum kirkjunnar, þó engin þeirra sé orðrétt hin sama og setningar Biblíunnar. Ég tel að þessar áður þekktu setningar séu miklu at- hyglisverðari en þær, sem við höf um ekki þekkt áður. Ef til vill ei lesandinn ekki á sama máli og spyr, hvers vegna ég sé þeirrar skoðunar. Við skulum líta á dæmi söguna um sáðmanninn, eins og hún er skráð í „Tómasar guð- spjalli": „Jesús sagði: 8já, sáðmann- inn, sem fer af stað með hönd- ina fulla af sáðkorni og hann kastar henni. Nokkur sáðkornanna falla á götuna og fuglarnir koma og eta þau. Onnur fálla í kletta og geta ekki skotið rótum og bera þvi eigi ávöxt. Og önnur falla meöal þistlanna. Illgresið kæfir frœið og ormarnir éta það. En önnur falla % góðan jarð- veg, sem gefur góðan ávöxt. Þau báru sextugfalda til hundr- aðfálda, — hundraðfálda til hundrað og tuttugufalda upp- skeru". Takið eftir því, hvað þessi saga er frábrugðin hinni venjulegu sögu. Takið eftir því að sáðkom- ið fellur á götuna, en ekki við götuna, eins og hjá Mattheusi, Markúsi og Lúkasi. Takið auk þess eftir þvi, að það er jörðin sem gefur góðan ávöxt en ekki sáðkornið. Það virðist ljóst, af orðalaginu um margfalda upp- skeru, að þessi dæmisaga hefur verið þýdd úr arameisku, þeirri tungu, sem Jesú og lærisveinar hans töluðu. Er hægt að ímynda sér að mennirnir, sem skrifuðu þessa mynd sögunnar, hafi þekkt guðspjöll kirkjunnar? Eða að guðspjallamenn okkar hafi notað þessa mynd sögunnar sem heim- ild. Hvorugt tel ég líklegt. Til þess eru þær of frábrugðnar hvor annarri. Þess vegna er ég sann- færður um það, að þessi mynd sögunnar er sjálfstæð þýðing á orðum Jesú. Það þýðir, að þekk- ing okkar á kenningum Krists hef ur einnig sínar sjálfstæðu heim- ildir. Og þetta er þá líka í fyrsta skipti í sögunni, sem við fáum örugga heimild að orðum Krists eftir öðrum leiðum en hinum fjórum guðspjöllum kirkjunnar. Nú þurfum við ekki lengur að byggja eingöngu á Nýja testa- mentinu. Þessi nýja uppsprettu- heimild segir okkur sömu sögur aðeins með öðrum orðum. Þannig staðfestir hún það undirstöðuat- riði að hægt sé að trúa því sem stendur í Biblíunni. Sumir spyrja mig, hvort „Tóm- asar guðspjall" sé betri heimild heldur en guðspjöll kirkunnar. Svar mitt er þetta, að það verður að dæma hverja setningu fyrir sig. f nokkrum tilfellum virðist Tómasarguðspjall hafa geymt upprunalegri mynd. Tökum t d. dæmisöguna um vondu vínyrkju- mennina: ,,Hann sagði: Góður maður átii víngarð. Hann fól leiguliö- um sínum að vinna í víngarðin- um en hann fékk enga ávexti. Hann sagði þá þjóni sínum að fara til leiguliðan.i og skipa þeim að afhenda ávexti vinvið- arins. En þeir tóku þjóninn, börðu hann og munaði minnstu að þeir dræpu hann. Þjónninn sneri aftur til hús- bónda síns og skýrði honum frá þessu. Húsbóndinn sagði: Þetta er vegna þess að þeir þekkja hann ekki og hann kallaði á annan þjón. Leiguliðarnir börðu hann einnig. 'Loks kallaði hús- bóndinn á son sinn. Hann sagði: Þeir munu bera virðingu fyrir ! syni minum. Þegar leiguliðarnir fengu að vita að hann vœri erfingi vín- garðsins. þá réðust þeir á hann og drápu hann". í Markúsar-guðspjalli, 12. kapí- tula getum við lesið: „Maður nokkur plantaði vín- garð og hlóð garð um hann og gróf fyrir vínþröng og gjörði turn og seldi hann vínyrkjum á leigu og fór úr landi. Og á réttum tima sendi hann þjón sinn til vínyrkj- anna, til að taka við nokkru af ávöxtum víngarðsins hjá vín- yrkjunum. Og þeir tóku hann og börðu og sendu hann burt tóm- hentan. Og aftur sendi hann til þeirra annan þjón; og þeir veittu honum höfuðhögg og svívirtu hann. Og hann sendi annan og hann drápu þeir og marga aðra suma börðu þeir og suma drápu þeir. Enn átti hann eftir einn elskaðan son; hann sendi hann síðastan til þeirra og jagði: Þeir munu bera virðingu fyrir syni mínum. En vínyrkjarnir mæltu sín í milli: Þetta er erfinginn, förum nú til og drepum hann, þá fáum vér arfinn. Og þeir tóku hann og drápu og köstuðu honum út fyrir víngarðinn. Hvað mun nú, herra víngarðsins gjora? Hann mun koma og tortíma vínyrkjun- um og gefa öðrum vingarðinn". Frásögn Tómasar er miklu styttri. Hún líkist dæmisögum nú tímans, eins og þegar við segjum: „Englendingur, frlend- ingur, Skoti". Eins segir þar: „Þjónn, annar þjónn, sonur hans". Eigandi víngarðsins fer ekki á staðinn, enginn þjónn er drepinn. Syninum er ekki kastað út fyrir víngarðinn. Eigandi vin- garðsins útrýmir ekki leiguliðun- um sé selur víngarðinn öðrum. Mörg smáatriðin í frásögn Mark- úsar-guðspjalls eru álitin seinni tíma viðbót, eins og gagnrýninn fræðimaður, Jóakim Jeremías, hefur bent á. En í báðum sögun- um talar Jesú um sjálfan sig 1 líkingu sem son Guðs og gefur i skyn að hann muni hljóta hryggi- legan dauðdaga. Varðandi þetta aðalatriði er enginn munur á frá- sögn Markúsar og Tómasar. Fjölskyldan yfirgefur Á öðrum stað er einnig talið að Tómas komi með betri mynd og upprunalegri en í 10 kap. Matte- usar og 14. kap. Lúkasar. Þegar ég benti á þetta á ráðstefnu einni vakti það feikilega athygli meðal fræðimanna: „Jesús sagði: Sá sem ekki hatar föður sinn og móður, get- ur ekki verið lœrisveinn minn. Og sá sem ekki hatar brðður sinn eöa systur sína og tekur ekki krossinn og fylgir mér, er mín ekki verður" Takið eftir mismuninum á þessu og því sem birtist í guð- spjöllum kirkjunnar. Meðan Matteus og Lúkas eru sammála um það, að hinir kristnu eigi að vera reiðubúnir að hata, þ. e. a. s. að yfirgefa konu og börn, son og dóttur þá vantar þessa skilgrein- jngu í „Tómasar guðspjall". f Tómasi er talað um það, að menn eigi að vera reiðubúnir að yfir- gefa þá fjölskyldu, sem þeir eru sprottnir upp úr, en ekkert um þá fjölskyldu, sem þeir hafa sjálf ir stofnað. FVamh. á bls. 16.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.