Morgunblaðið - 19.06.1965, Blaðsíða 15

Morgunblaðið - 19.06.1965, Blaðsíða 15
Laugardagur 19. júni 1965 MORCUNBLAÐID 15 f DAG, 19. júní, er hálf öld liðin frá þeim degi, er þjóð- fáni íslendinga var lögfestur. Fáninn var löggiltur með konungsúrskurði hinn 19. júní 1915, en lög þau, sem nú gilda um hann, voru staðfest á Lög- bergi við Öxará 17. júní 1944. Voru það fyrstu lög, sem for- seti íslands staðfesti eftir lýð- veldistökuna. Forsaga íslenzka fánans er ekki löng, því að það var ekki fyrr en seint á siðustu öld, að fslend- ingar vildu fá sinn eigin fána. Nokkrar greinir urðu með mönn- nm, þegar fáninn skyldi valinn, og mun mikill meirihluti þjóð- arinnar hafa kosið, að Hvítbláinn yrði fáni Iandsmanna, þ.e. heið- blár fáni með hvítum krossi. Einar Benediktsson var upphafs- maður þess fána, en Matthías Þórðarson mun fyrstur manna hafa stungið upp á þeirri gerð, Bem fyrir valinu varð og íslend- íngar búa enn við. Skal þessi saga rakin hér í svo stuttu máli sem kostur er. Sleppt er sögu is- lenzka skjaldarmerkisins og hug myndum manna um það, en lengi var það svo, að íslendingar gerðu engan mun á fána og merki. Fyrsti fáni, sem hér var sér- staklega notaður, var raunar e.k. félagsmerki, sem Skúli landfógeti Magnússon lét Eggert Ólafsson teikna handa stofnunum og skip- urri innréttinganna i Reykjavík um 1752. í fánanum, sem líklega hefur verið rauður (síður blár) »ð lit, var mynd af flöttum þorski og stafirnir P. I. I. (Privilegerede Islandske Interessenter). Sá fáni niun ekki hafa verið notaður leng ur en til ársins 1764. Þorskafánl Jörundar J0rgen J0rgensen (Jörundur hundadagakonungur), sem tók hér völd í júní 1809, lét gera sér- ítakan fána handa íslandi. Segir svo í placati hans frá 11. júlí J809: „Ad þad islendska Flagg skal vera blátt, med 3ur hvítum Þorskfiskum á, hv0rs vyrdíngu Vér viljum takast á hendur að forsvara med Voru Lífi og Blodi". Þorskarnir þrír voru í efri stang- arreit, og var fáni þessi dreginn að húni og hylltur með fallbyssu- skotum á hádegi 12. júlí 1809. Fánastöngin var við pakkhús eitt í Hafnarstræti (rétt vestan við Búnaðarbankahúsið, sem nú er). Fál'inn hviti á feldi blám Þegar líða tók á 19. öld, vildu menn taka fálkann upp i skjald- ' •rmerki íslands 1 stað flatta þorsksins, og hugsuðu menn sér þá jaínframt, að fálkinn yrði í fána íslendinga. Þá hófust og skrif um það, að hvítt og blátt væru hinir sönnu þjóðarlitir ís- lendinga. Sigurður málari Guð- mundsson vakti einna fyrstur máls á því, að fálkinn væri sæmi- legra tákn en þorskurinn, og fyr- ir atbeina hans tóku stúdentar fálkann upp í merki sitt (1873) og skólapiltar nokkru seinna. Fálkahugmynd Sigurðar breidd- ist ört út, og á þjóðhátíðinni 1874 var merki með hvítum fálka í bláum feldi mjög víða notað við hátíðahöldin á íslandi og jafnvel meðal íslendinga í Vesturheimi. Var mikil hreyfing uppi um það, •ð hvítur fálki í bláum feldi skyldi vera þjóðtákn íslendinga, og þá bæði skjaldarmerki og fáni, að svo miklu leyti, sem menn gerðu sér ljósan greinarmun á þessu tvennu. Fram undir alda- mót voru íánar af þessari gerð víða notaðir við hátíðahöld, eink- um á þjóðhátíðum. Hugmynd Valtýs 1885 var að frumkvæði Val- týs Guðmundssonar lagt fram á Alþingi írumvarp til laga um þjóðfána fyrir ísland. Er þar lagt til, að fánanum sé skipt í fjóra, ferhyrnda reiti, er séu greindir með rauðum krossi hvítjöðruð- um. Þrír reitanna skyldu vera bláir og á hvern þeirra markaður hvítur fálki. Sá f jórði, efri stang- arreitur, skyldi vera rauður með hvítum krossi. — Frumvarp þetta dagaði uppi. Hvitbláinn 13. marz 1897 skrifaði Einar Benediktsson merkilega grein í blað sitt, Dagskrá, um fána- og skjaldarmerkismálið. Gerir hann þar glöggan greinarmun á fána og skjaldarmerki, og gerir það síðan að tillögu sinni, að fáni Islands verði „hvítur kross í blá- um feldi". Grein þessi markaði tímamót í fánamálinu, því að rauðum krossi í miðju". Mun það í fyrsta skipti, sem hugmynd um núverandi fána var lögð fram op- inberlega, en nokkuð minnir samsetningin á fána Valtýs, sem fyrr er frá greint. Á fundi þess- um var kosin fimm manna íram- kvæmdanefnd í fánamálinu. Hlutu kosningu þeir Bjarni Jóns- ipji'i •'!';" - " " 'JVí Matthias Þórðarson átti hug- myndina að þjóðfána íslendinga. Hvítbláinn, eins og hvítblái fán- inn var kallaður, átti eítir að ávinna sér geysilegar vinsældir meðal þjóðarinnar, og enn munu þeir til, sem sakna þess sárlega, að hann skyldi ekki verða fyrir valinu sem þjóðfáni íslendinga. Eins og kunnugt er, voru það kvenfélagskonur í Reykjavík, sem hófu þennan fána fyrst á loft. Var það á Þjóðminning- unni (þjóðhátíðinni) í Reykjavík sumarið 1897. Það var -þó ekki fyrr en árið 1905 og næstu ár þar á eftir, að fáni þessi fór að breiðast út um landið. Ýmsar fleiri tillögur voru þó á kreiki, sem of langt er upp að telja, enda náðu þær engri lýðhylli. Má nefna tillögu um einlitan fána, bláan eða rauðan, með hinni „heiðnu fimmgeisluðu stjörnu" eða hamarsmarki Þórs, hina gömlu tillögu um hvítan fálka í bláum feldi, sem alltaí mun hafa átt sér nokkra fylgismenn, og til- lögu um mynd af „Fjallkonunni" í hvitum feldi. Stúdentafélagið í Reykjavík boðaði til fundar um fánamálið 27. sept. 1906, og var þingmönnum boðið þangað. Þar sýndi Matthías Þórðarson fána, sem hann hafði gert, „var það hvítur kross í blám feldi með Einar Benediktsson átti hug- myndina að hvítbláa fánanum. son frá Vogi, Guðmundur Finn- bogason, magister, Benedikt Sveinsson, ritstjóri, Magnús Ein- arsson, dýralæknir, og Matthías Þórðarson, fornmenjavörður. Nefndin skilaði síðan áliti í tvennu lagi á fundi Stúdentafé- lagsins 22. október 1906. Meiri- hlutinn (fjórir nefndarmenn) lagði til, að fáninn skyldi vera blár feldur óklofinn með hvítum krossi; álmubreidd krossins kyldi vera einn áttundi af breidd fánans, mælt við stöngina; bláu reitirnir nær stöng skyldu vera réttir ferhyrningar og bláu reit- irnir fjær stönginni jafnbreiðir þeim, en tvöfalt lengri. Enn frem ur var lagt til, að þessa fána skyldi aflað fylgis með þjóðinni með ýmsum hætti. Minni hlutinn (Matthías Þórðarson) ritaði und ir þetta nefndarálit með því á- greiningsatriði, að fáninn skyldi vera blár með rauðum. krossi, en hvítum röndum utan um rauða krossinn. Á fundinum hafði Guðmundur Finnbogason framsögu fyrir meirihlutann og taldi það áliti hans til gildis, að í fánann væru teknir fornir þjóð- litir íslenzkir, en minnihlutinn fann það fána þessum til foráttu, að hann væri of líkur fánum sumra þjóða annarra. Allar til- lögur meirihlutans voru sam- þykktar á fundinum með þorra atkvæða. Nú var hafin barátta 'fyrir hvítbláa fánann um land allt, send út áskorun til lands- manna, boðað til útbreiðslufunda o.s.frv. Fékk Hvítbláinn meira og eindregnara fylgi, en nokkur hafði vænzt. Fólk víða um land, og þá ekki sízt í Reykjavík, lét gera sér eða keypti hvítbláa fán- ann og flaggaði honum við sér- stök tækifæri. Lítill sem enginn ágreiningur var um það, að ís- lendingar ættu að taka upp sér- stakan fána til heimanotkunar, þótt ekki væri meira, og lang- flestir vildu, að hvítblái fáninn Kristjáni konungi tíunda þótti Hvítbláinn líkjast um of griskum fánum. yrði fyrir valinu. Þó heyrðust fljótlega raddir um, að hann væri of líkur gríska „landflagginu", og úr f jarlægð yrði hann lítt greind- ur frá sænska fánanum, sem er blár með gulum krossi. Með notkun og aldri mundi hvíti krossinn sölna, en sá guli fölna, svo að íánarnir yrðu of líkir hvor öðrum, einkanlega úr nokk- urri fjarlægð séðir. — Á Alþingi 1911 fluttu Benedikt Sveinsson, Bjarni Jónsson frá Vogi, Jón Þor- kelsson, Skúli Thoroddsen og Jón Jónsson frumvarp til laga um íslenzkan fána, og var þar gert ráð fyrir hvítbláa fánanum. Frum varpið dagaði uppi. Næstu tvö ár var heldur hljótt um fána- málið, þó að Hvítbláinn væri not- aður áfram. 12. júní 1913 gerði varðskipsforingi á Islands Falk upptækan lítinn, íslenzkan (hvít- bláan) fána, sem Einar Péturs- son notaði á kappróðrabáti sín- um í Reykjavíkurhöfn. Af þessu atviki varð mikil ólga í Reykja- vík, og á þinginu þá um sumar- ið báru þingmenn Reykvíkinga ásamt Guðmundi Eggerz fram frumvarp til laga um íslenzkan sérfána. Það var ekki endanlega afgreitt, en varð til þess, að ráð- herra íslands, Hannes Hafstein, ílutti nokkru eftir þinglok, 22. nóvember 1913, í ríkisráði í Kaup mannahöfn rökstudda tillögu til konungsúrskurðar um löggilding á fána fyrir ísland. Konungur undirritaði konungs- úrskurðartillögu ráðherra í ríkis- ráði sama dag, og hljóðar kon- ungsúrskurðurinn svo: Konungsúrskurður um sérstakan íslenzkan fána Fyrir.fsland skal löggildur vera sjerstakur fáni. Gerð hans skal ákveðin með nýjum konungsúrskurði, þegar ráð- herra íslands hefur haft tök á að kynna sjer óskir manna á íslandi um það atriði. Þennan fána má draga á stöng hver- vetna á íslandi, og íslenzk skip mega sigla undir honum í land helgi íslands. Þó er það vilji Vor, að á húsi eða lóð stjórn- arráðs íslands sje jafnframt dreginn upp hinn klofni danne brogsfáni á ekki óveglegri stað nje rýrari að stærð held- ur en íslenzki fáninn. Þessi Vor allrahæsti úrskurð ur skerðir að engu rjett manna til að draga upp danne brogsfánann eins og að und- anförnu. Eftir þessu eiga allir hlutað- eigandi sjer að hegða.. í ríkisráði sagði konungur svo um gerð fánans: „Ég geng að því vísu, að þessi fáni verði ekki eftirtakanlega líkur fána neins annars lands, og vona að fá síðar tillögu frá ráðherra ís- iands um lögun og lit fánans". Fánanefndin 30. desember 1913 skipaði Hannes Hafstein fimm menn í nefnd til þess „að taka gerð fán- ans til rækilegrar íhugunar, kynna sér eftir föngum, hvað fullnægja mundi óskum þjóðar- innar í þessu efni, og koma fram með tillögur til stjórnarinnar um lögun og lit fánans". í nefnd- inni voru Guðmundur Björnsson, landlæknir (formaður), Matthías Þórðarson, fornmenjavörður (rit- ari), Ólafur Björnsson, ritstjóri, Jón Jónsson (tók sér síðar ættar- naínið Aðils), dócent, og Þórar- inn B. Þorláksson, málari, (reikn ingshaldari). Nefndin kom fyrst saman á fund 1. jan. 1914, en á öðrum fundi hennar, 6. jan, 1914, ávarpaði Guðmundur Björnsson > Hannes Hafstein, sem var á fund- inum skv. ósk nefndarmanna, og sagði þá m.a.: „Ráðherra hefir orðið við þeirri bón okkar að sækja þennan fund nefndarinn- ar til þess að skýra okkur frá málavöxtum — handsala okkur málið. Við höfum allir hallazt meira eða minna á aðra sveif en hann i fánamálinu, og hljótum því að meta mikils þá hugprýði hans að trúa okkur fyrir þess- ari ráðagerð". Síðar á fundinum var rætt um það mál, sem menn óttuðust með nokkrum sanni að yrði hvítbláa fánanum hættulegast. Segir um það í skýrslu neíndarinnar: „Síðan kvað forseti það vera ósk nefndarinnar, að fá að heyra af ráðherra, hvers. hann hefði orðið áskynja um það, hvort ís- lenzki fáninn blái með hvíta krossinum væri of líkur nokkuru grísku flaggi til þess að hann gæti orðið fyrirskipaður af kon- ungi sem þjóðfáni fslands. Ráðherra tók þá til máls og skýrði frá því, að hann hefði tjáð konunginum frá þeirri fána- gerð, er lögð hafa verið fram alþingisírumvörp um tvívegis, nú síðast á síðasta alþingi. Kvað hann konung hafa látið í ljósi undrun sína yfir því, að íslend- ingar ætluðust til að geta fengið viðurkenndan slíkan fána, þar sem hann væri öldungis eins og hið gríska landflagg, er konungur kvað sér vera vel kunnugt um." Andstaða konungs við Hvítbláin Hér er ekki rúm til að rekja þær athuganir, sem gerðar voru á því, hvort hið „almenna gríska landflagg" líktist um of hvítbláa fánanum, en svo mikið er víst, að konungf þóttu líkindin of mik il, jafnvel þótt hið gríska „land- flagg" væri ólöggilt skrautflagg. sem grisk alþýða notaði við hús sín á tyllidögum. Gríski konungs- fáninn þótti einnig líkjast hvít- bláa fánanum of mikið, og jafn- vel gunnfáni gríska landhersins. Konungur lýsti því yíir, að álit sitt væri óbreytanlegt um þetta atriði; fullt tillit yrði að taka til grísku fánanna, og því kæmi Hvítbláinn ekki til greina. Þótt meirihluti nefndarmanna væri hlynntur hvítbláa fáanum, var því, eins og segir í skýrslu nefnd- arinnar, „bersýnilega tilgangs- laust fyrir nefndina að koma fram með tillögu um fána, sem vitanlegt væri um fyrirfram, að konungur áliti of likan flaggi annars lands til þess að geta lóg- gilt hann". Þess vegna „sá nefnd- in, að ekki varð hjá því komizt að gera tillögu um nýja gerð á fána íslands, og yrði hún að vera greinilega frábrugðin þeirri, er nú tíðkast". Þá kom annað mál til: líking við sænska fánann. Páll Hall- dórsson, skólastjóri Stýrimanna- skólans, var fenginn til þess að gera tilraunir með aðstoð margra manna með aðgreinanleika Hvít- bláins og sænska íánans. Segir Framhald á bU. 17 hálfrar aldar gamall í dag

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.