Morgunblaðið - 17.02.1970, Side 12

F
12
MOROUISrBLAÐIÐ, ÞRIÐJUIWÍUR 17. FEBRÚAR 1970
Ósamrýmanlegt fullveldi landsins að
haf a ekki æðsta dómsvald í eigin málum
Ræða Einars Arnalds, forseta Hæstaréttar, við
sérstaka hátíðarathöfn í tilefni hálfrar aldar
afmælis réttarins
Herra forseti íslandis.
Hæstvirtiu ráðherrar og forsetar
AJjþimigis.
Hiáttvirtu sendiherrar erlendra
rflcja.
Aðrir virðulegir gestir.
Dómentdur Haestaréttar bjóða
yður veltaomna til þessarar at-
hafnar.
Hæstiréttur íslamds á í dag
hálfrar aldar afinæli. Lögim uim
Hæstarétt öðluðujst gildi 1. janú-
ar 1920, en 16. febrúar það ár
var fyrsita dámíþing hams háð.
Á þj ó'ðveldigtímamiuim var
æðlsta dómsvaldið í lamdinu
sjálfu, dómsmál hlutu fullnaðar-
úriaiusm hjá dómstólumum á Al-
þimfgi, em með lögtöku Jónsbótaar
árilð 1281 fluttist það úr lamdi
Eftir það urðu Islendimigar að
sækja rétit siinm í anmað lamd und-
ir menn, sem voru ótoummiugir is-
lenzkri tungu og íslemzikuim hög-
um, og hlíta öllum þeim kostn-
aði, drætti oig fyrirhöfn, sem því
var samfara.
1 sjálfstæðisbaráttu þjóðar-
immar á 19. og í byrjum þeissarar
aldar var að sjálfsögðu eim kraf-
an, áð æðsta dómsvaldið yrði
fluitt inn í landið. Á þjóðfumd-
iinium 1851 kom fyrst fram krafa
um immlemt æðsta dómsvald í ís-
Jenzfcum sérmálum. Á Alþimgi
var þesssu fyrst hreyft 1853. Var
þá í bæmiarskrá til konum/gs um
stjórnarbót farið farm á, að
að æðsta dómstóli og dómemdium
Jamdisyfirdómurinn yrði gerður
hiams fjölgað. Á næistu áratuigum
voru síðam flutt á Alþimigi mörg
frumvörp um afnám dómsvalds
Hæstaréttar Danmierkur í íslemzk
um málum. Samþykkit voru frum
vörp um það á þingumium 1893
Og 1895, em þeim var symjiað stað-
festingar kionungs. Bemedikt
Sveimssom sýslumaður hafði á
þessum árum forysitu um fram-
gamg þessa máls. í uppikasti að
Jöguim um ríkisréttarsamband
Danmerkur og íslands, sem meiri
hluti millilamdainiefndarinmar frá
1907 samdd vorið 1908, uppkiasit-
inu srvomefnda, var Hæstiréttur
talirrn til sameigiinlegra mála, en
ákrveðið, að þegar gerð verði
breytimg á dóm/askipun landsims,
gæti lögigjafarvald íslamds þó sett
4, stofn innanlamds æðlsita dóm í
felemzkum málum. Hér var íslernd
irngum boðið að taka æðsta dóms-
valdáð til sín, em eims og kunm-
uigt er, taldi meiri hluti alþingis-
kj ósemda 1908 önmur ákvæðd upp
taajsitsáns srvo óáðgenigileg, að það
var fellt á Alþingi 1909.
Með sambandslögumum 1918
fétak íslamd viðurtaenninigu sam-
bamdsríkiskns á fullveldi síniu og
tók í sínar hend/ur bæði fram-
tavæmda- og löggjafarvaldið. 1
10. gr. þeirra var áitoveðið, að
Hæstiréttur Dammerkur skyldi
hafa á hemdi æðsta dómsvald í
íslemzkium máluim, þar til ísland
kynmi að ákveða að stofna æðsta
diómstól í landimu sjólfu. Og í
17. grein var svo mælt, að risi
ágreiniragur um skilning á ákvæð
um sambamdislagainma, skyldi
æðsti dómstóll hvors laimds kjósa
tvo menn í ger'ðardóm. Þótt und-
arleigt kumrni að virðaisit, var það
ekki mál manma í Dammörku, að
dagar hiins samedigimlega Hæsita-
réttar væru nú taldir. Var þar
vísað til niðurlagsábvæðis 10. gr.
laganmia, að skipa skyldi Islernd-
iinig í eitt dómarasæti í Hæsta-
réttd, þegar sæiti losmiaði næst í
dómimuim. Og Zaihle forsætisráð-
herra taomst sivo að orði í ræðu í
þjóðþdmiginu 1918, að Hæisitiréttur
Dana myndi áð öllum lítaindium
halda áfram að gegna störfum
fyrir íslamd. En engum af þeirn,
sem fjölluðu uim sambamdsmálið
af okkar hálfu, mum hafa komið
til hiugar, að íslendingar létu á
sér stamda að nota heiimildina.
Það var ósamrýmamlegt fullveldi
lamdsins að hafa etaki æðsta dóms
vald í eigin málum. Og sæmd
ótakar og metmaður ba/uið að
flytja það heirn frá Kaiupmamna-
höfn. Var svo að segja strax
hafizt banda að umdirbúa stofn-
um Hæstaréttar. Ríkisstjómki fól
prófeissor Einari Amórssyni að
semja frumvarpið. Var það lagt
fyrir Alþingi siumarið 1919 og
samþyktat þar óbreytt í öllum höf
uðatriðum. Login voru staðfest
af kaniunigi 6. otatóber, en taomu
til framkvseanda 1. jiamúar 1920.
Æðsta dómsvald þjóðiarimmar,
sem erlemdir memn höfðiu farið
mieð um hálfa sjöumdu öld, var
nú aftur í höndium hemmar sjálfr-
ar.
í 1. gr. hæstaréttarlagamna
segir, að stofna sikiuli Hæstarétt
á íslandi, og sé dómsvald Hæsta-
réttar Danraerkur í íslemzkum
málum jafmframt afnumið. Sam-
kvæmt 54. gr. náði þó dómsvald
Hæistaréttar íslamds etaki til
mála, sem stefmt hafðd verifð til
Haestaréttar Danmierkur fyrir
gildiistötau lagammia. Þammig at-
vikaðiist, að síðasti dórnur hams
í íslenzkum málum var kveðinn
uipp 29. móvemiber 1921, eða næst
um tvetaruur árum eftir stofnum
Hæstaréttar íslands. Laiuk þar
með störfum Hæstaréttar Dan-
mertour áð íslemzkum miálum.
Menm eru etoká á eirniu móli,
hvenær Hæstiréttur Dammerkur
ö.ðlaðisit að fullu dómisvald hér,
em víst er, aið skýlaus heimild
er í kooumigsibréfi frá 2. maí 1732.
Fyrir og rétt eftir aldamótim 1700
hafði þó Hæisrtáréttur dæmt í ís-
lenzkum málum og hrumdið
nokkrum íslemzkiuim dómum. Þá
var mikil óöld ríkjamdi oig valds-
memm þeir, sem fóru með dóms-
valdifð hér á landi, höfðu í
fraimimi mikið ofríki. Vafalausit
hafa þessir dómar Hæstaréttar
Dammierkiur vakið trausit þjóðiar-
immiar á réttdæmi hams. Naut
bainm fyllsita trausts alla tíð.
Kom þetta greinilega fram í um-
ræðum á Alþimgi um hæstarétt-
arlögin.
Landsyfirdómurinm var lagður
niður mieð hæstaréttarlögumium
og dómstigunum því fækkað í
tvö. Síðusitu dómiar hans voru
Ávarp dómsmálaráðherra
JÓHANN Hafstein, dómsmála
ráðherra, flutti eftirfarandi
ávarp við hátíðarathöfn í til-
| efni hálfrar aldar afmælis
Hæstaréttar:
Herra forseti fslands,
Virðulegi Hæstiréttur.
Heiðruðu tilheyrendur.
Það geislar af árdegi Hæsta
réttar íslands. — Vitna ég til
þess, að í 10. gr. dansk-ís-
lenzku sambandslaganna frá
1. desember 1918 var svo
kveðið á, „að Hæstiréttur
Danmerkur hefur á hendi
æðsta dómsvald í íslenzkum
málum, þar til ísland kynni
að ákveða að stofna æðsta
dómsstól í landinu sjálfu.“
Það stóð ekki á íslendingum
að stofna þennan æðsta dóms-
stól í landinu sjálfu, og því
getum vér nú glaðst á hálfr-
ar aldar afmæli Hæstaréttar
íslands.
Á sama hátt og ljóma slær
af upphafi Hæstaréttar, hefir
þessi réttarstólpi markað
djúp spor í sögu þjóðarinn-
ar. Þar liggja nú troðnar slóð
ir mikilla lagamanna og lög-
spekinga, sem ekki eru vé-
fengdir, en til fyrirmyndar
öðrum.
Þetta er því meira virði
hjá okkar litlu þjóð, þar sem
dómsvaldið er hér sem í hlið
stæðum löndum að sögu og
menningu ein grein þeirra
Jóhann Hafstein,
dómsmálaráðherra.
þriggja, sem eru uppistöður
stjórnvalds: löggjafarvald,
framkvæmdavald og dóms-
vald.
Á þessum stað og þessari
stundu skal sagt, að ríkis-
stjórn íslands gerir sér að
sjálfsögðu fulla grein fyrir mik
ilvægi sjálfstæðis þess dóms-
valds í landinu, sem Hæsti-
réttur íslands er á æðsta stigi
fulltrúi fyrir. Vér véfengjum
ekki réttdæmi þessa dóms-
valds. Vér virðum og metum
ágæti þess.
í hálfrar aldar sögu Hæsta
réttar eru djúp spor margra
þeirra ágætismanna, sem
gjörðu Hæstarétt að Hæsta-
rétti í raun og sannleika.
Oss ber í dag að gjalda
slíkum mönnum þakkarskuld
og virðingu. f þeirra minn-
ingu og þeirrar réttarvitund-
ar, sem þeir fyrr og síðar
skópu og hefir orðið kjarn-
inn í stjórnskipun hins ís-
lenzka ríkis, heiðrum vér 1
Hæstarétt íslands í dag. I
Ríkisstjórn íslands ákvað (
og síðar með samþykki Al- /
þingis, í tilefni hinna merku 7
tímamóta, hálfrair aldar af- \
mælis Hæstaréttar, að hon- i
um skyldi færð að gjöf ein í
milljón króna til eflingar bóka /
safni vísinda og fræðimennsku 1
þeirra, er að réttinum starfa. (
Þessa viðurkenningu hlotnast t
mér sem dómsmálaráðherra /
fyrir hönd ríkisgtjórnarinnar \
að færa yður í dag, virðu- 1
legu dómarar, og bið ég yð- i
ur að móttaka hana á þess-
um hátíðisdegi réttarins.
Ég óska Hæstarétti, þess-
ari merku stofnun íslenzks
þjóðfélags, farsælda, sívax-
andi þroska og viðgangs, að
réttdæmi hans megi vera ó-
brigðult í smáu sem stóru,
virðing hans aldrei í efa dreg
Einar Amalds,
forseti Hæstaréttar.
kveðlnir upp 22. dasiember 1919.
Hæstiréttur tók við þeim mál-
uim, sem áfrýjað hafði verið til
Landsyfirdóms, en eigi dæmd
þar, þegar lögin genigu í gildi.
í upphafi skipuöu Hæstarétt
dómstjóri og 4 mieðdiómendur.
Voru þeir sikipaðir af kioniunigi á
ábyrgð ráðherra. Meðal annarra
skilyrða skyldi dómaraefni hafa
sýnt það með því að greiðia fyrst-
ur dómsatkvæðd í 4 miálum, að
hann væri hæfur til þess að
skipa sæti í dómdinium. Þeir dóm-
endur, siem í öndiverðu voru skip-
aðdr, voru a'ð sjálfsöigðu undan-
þegnir þesisu álkrvæði. Og það
kom aldred til framkvæmda, vax
afnumið árið 1935. í gildandi lög-
um um Hæstarétt frá 1962 er
taveðdð svo á, að ledtað stouli um-
saignar dámshns um dómaraefni,
áður en dómaraembætti sé veitt.
I fjárhagskreppunni, sem stóð
mioktour ár eftir heimsistyrjölddma
fyrri, var rneðal anmars gripið
til þesis úrræðfe í sparnaðanskyni
alð fæktaa diómendum Hæistarétt-
ar í þrjá. Voru sett lög um þetta
árið 1924 oig jafnframt áikiveðið,
að dómiarar skyldu sjálfir kjósa
sér forseta úr sínum hópi til edigi
skemmri tíma en einis árs í senn.
Dómendafækkunin bom þó ekki
til framikvæmda fyrr en á árinu
1926, við andlát Krfetjámis Jóns-
sonar dómstjóra, en þá höfðu
látizt tveir hmma fyrstu dómiara.
í lögum frá 1936 var að nýju
krveðið sivo á, að dómarar skyldu
vera fimm, en því bætt við, að
dómemdiafjölgunin fcæmi eklki til
framkvæmda, fyrr en fé væri
veiltt til hennar í fjárlöguim. í
fjárlögum fyrir árið 1936 og
næstu ár var þessi heiimild fyrir
hiemdi, en húm var ekki niotuð
fyrr en árið 1945.
Fram til 1935 voru prófessorar
í lagum við Háskóla íslanids vara
dómendur. Nú eru þau ákvæði,
að varadómemidur skuli, að femign
um tillögum dómisiins, valdir úr
bópi lagaprófessora, hæistaréttar-
lögmamna eða héraðsdómara, sem
fullnægja skilyrðuim til þess að
vera skipaðir dómarar í Hæsta-
rétti. Prófessoramir hafa aðal-
lega gegnt varadómarastörfuim.
Prófessor óiafur Láruissiom var
settur hæstaréttardóm/ari nokk-
ur ár og prófessor isleifur Árna-
som nær tvö ár.
Eins og kuminugt er, hefur
Hæstiréttur haft aðsetur hér í
Reykjiaivík. Fyrst sat hann í
Hegningarhúsimu við StoóJavörðu
stíg. Var hann þar í liitlum og
óvfetleguim húsákynnum tæpa
þrjá áratugi, en fluttfet hingað í
dómshúsið í ársbyrjun 1949. Dóm
þing má halda anmars staðar en
í Reykjiavík, ef sérstatalega stend
ur á, t.d. hiefur dómþinig veri’ð
haldið á Akureyri.
Dómendur Hæstaréttar voru í
upphafi Kristján Jónsson dóm-
stjóri, Eggert Briem, Halldór
Daníefeson, Lárus H. Bjarnason
og Páll Einarssom. Auk þeirra og
himmia fimm, sem nú skipa Hæsta
rétt, hafa fastir dámemdiur verið
þessir: Dr. Einar Amónsson, dr.
Þórður Eyjólfsson, Ámd Tryglgva
son, Jón Ásbjörmsson, Jónatan
Hallvarðssom og Láruis Jðhann-
esison. Af fyrrveramdi hæstarétt-
ardómiurum eru nú þrír á lífi,
þeir dr. Þórður Eyjólfssom, Ámi
Tryggvason og Lárus Jóhanmes-
son. Er það okkur sérstök
ánægja, að tveir þeirra eru við-
sitaddir hér í dag. Árni Tryiggva-
son er bumdinn við störf sín er-
Jendis. Lengst hafa starfaö við
Hæstarétt þeir Gizur Bergsiteins-
son, dr. Þórður Eyjólfsson og
Jómatiam Hallvar'ðlssion. Gizur hef-
ur nú verið hæstaréttardómari í
tæp 35 ár, starfstími dr. Þórðar
var rúm 30 ár og Jónatains nær
aldarf j órðumgur.
Hæstaréttarriitarar hafa verið
dr. Bjöm Þórðarson, Silgfús M.
Johnsen, Hákon Guðmumdsson og
nú Sigurður Líndal. Fyrsti hæsta
réttarritarinn er nú látimn. Er
ánæigjulegt að sjá hina hér hjá
Okkur í diag.
Við Lamidsiyfirdómdnn störfuðiu
etaki fastir löiglærðir málflytj-
endur fyrr en árið 1858, er boðið
var, alð við hamm skyldu settir
tveir málflutninigsmienn, er hefðu
eimtaarétt til málflutninigs þar og
tætaju laiun úr dómsmálasjóðnum.
Eimtoaréttur þeirra var muminm
úr gildi árið 1905. í hæsitaréttar-
löigunium frá 1919 voru átovæði
um málflutninigsmenn, svipuð
þeim oig niú gilda, um hæsbarétt-
arlöigmenin, en þeir þurfa að full-
nægja ýmsum skilyrðum til þess
að öðlast starfamn, sivo sem að
hafa staðizt prófraium fyrir dóm-
inum. Hæstaréttarlögmenn eru
nú um 109. Málflutmimigur fyrir
Lamdsyfirdóminum var skrifieg-
ur, en frá upphafi hefur mál-
flutmimigur fyrir Hæstarétti ver-
ið miumnlegur. Voru um þetta
skiiptiar stooðianir í öndverðu.
Félaig málfJutnimgismamna taldi
munnlegan málflutniinig sijálfsag'ð
an, en diótmendur Landsyfirdóms-
ins lagðu tdl, að hann yrðd skrif-
legur. Nú m/uimu allir vera á eimu
máli, að miumnlegiur málflutndng-
ur, sem eimnig er nú aðalreglam
í béraði, hafi verið mikil réttar-
farsbót. En það hafði hins vegar
í för með sér aufcmar kröfur til
málflytjemda, meiri ábyrgð ag
vanda. Gott samstarf dómenda
og málflytjemda er naiulðsymlegt.
Það smun mær umdamitietomingar-
laiuist hafa verið svo sem bezt
vedður á kosið. Fyrsbu flytjemdiur
mála fyrir Hæstaréttd voru þeir
Eggert Claessen og Sveinn
Björnsson. Af núlifaindi Jiæsta-
réttarlögmön/ruuim á Svednbjöm
Jónsson lengsta starfstíð. Banm
varð hæstaréttarlögmiaður árið
1926 og hefur starfað síðan hér
við dómimn. Er það otakur
ánæigjuiefni, að hanm istouli vera
hér í dag.
Fyrstú þrjú árin, sem Hæsti-
réttur starfaði, voru aiðeins
dæmd um 30 mál árlega. Síðam
fór málum fjöjgiamdi. Síðusbu ár
hafa verið dæmd tæp 200 mál á
ári. Mum málafjöldi vafalaust
fara vaxandi vegnia miainnfjölg-
umar og aulkinna afskipta ríkis-
valdsins af vfðskipta- og atvimmu
málum, og svo er þess að geeta,
að verkiefni Hæstaréttar eru
fleiri en hjá hliðstæðum dóm-
stólum nágrammiaþj'óðanna, þar
sem dómstigin eru aðeins tvö
hér. Af þedrri ástæðu befur ekki
þótit fært að takmarka aðistreymi
að Hæstarétti með hækkun áfrýj
umiarf járhæðar í eintaamáluim, em
samfcvæmt gildandi lögium er
hún 5000 krónur. Þá dæmir og
Hæstiróttur lislanids í mun við-
tætoari mæli í refeiimálium em
æðsbu dómstólar í nágranmaríkj-
unum. Héraösdómstólamir vinna
mikið og gott starf, en það er
uindinstaðá þess, að Hæstirétibur
f'ramhald á bls. 19