Morgunblaðið - 20.03.1970, Blaðsíða 15

MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 20. MARZ 1070
15
BÓKMENNTIR - LISTIR BÓKMENNTIR - LISTIR
BÓKMENNTIR - LISTIR
Að uppgötva - upplifa
Að hlusta með sjóninni
Sá er þetta ritar, hiefur haflt það að
brauðstriti í rúirrnan áratiuig að
flieiðibeinia 'uimgtu fólllki, iseim stutnid-
air Mabmáim í Mynidlisita- og hainid-
íðasfeólia íslamds, og það starf
heffiuir áin ihoktoutris va)£a ðigi siið-
uir orðiið honiuim læirdóimiur en
niemaienidiuim hams. SMktt Stamf er
í eWlli símu tivorultveggja slkaip-
amdii og gefainidi, ekfci sízt fyirir
þá sök að í því fieflist að veita
mennieinidium inmisýn í hfliuitá og
fyrárbærli, sem efetoi er kenmt í
meinium öðnum sfeófla iandsiinis í
jatfimrákuim miæli og er þó unidir-
isbalðia animanra mieninlba, etf byggja
mlá á onðíum Piatió, er hiainin tal-
aðii um „Að ala upp í list“. Þ»a'ð
er u'ppörvandi að fyllgjast 'irueð
toneytiiniguminá á huigguniairhaetiti
mtamiendia, er miaiðiur keniniir þeim
luinidiirgtöðiuabriði þess að sjá og
■upipiitfa, hvertniig þeir m/ófoast og
taka jiaifinit og þébt viið sér. Þeisisi
toenmislia er eitt þaktolátaata verlk-
ið í aMlri lilstoaninisTiu fyriir þá sök,
hve kenintarintn eir mitoilil þátt-
talkaindi í upp'göbvuniúim mem-
enda á uimlhverfiiwu, og því
hvenniig þeir fana að sjá það í
nýju ijósi, hugltaegiu sem hliut-
fliaagu.
í»ví heifuir mér aflldirei fundizt
Saul Steinberg: Teikning.
sá hópuir mó'gu stór, sem heifiur
mám á bverju hauisti og harrnia
verðuir það, að vagnia. ásólkiniair
hefiuir miilkið ornðið að talkmiartoa
iramgönigu i Skóianin.. Umdanitieton-
ámigairliitið er máimiið öMlum laer-
dómiur fynsta árið, þó að vilta-
Skulid sé það anmiað miál, hvort
hætfileifki sé fyirir hemdá hjá öll-
uim táll aið ieggjia út í alvairftegt
flliistmóm, em það gnentiii- sízit fymitr-
sögn þessanar greimar, sem er
aitiriðli, ©r flestiir sæmiilega viti
þormiir eimistaklángiar geta tliilieiink-
að sér.
þegar ég í desemíber fyirna áns
reiit hugieiðiinigar uim skyld mál,
sem s>vo bimbuisit í Lesbók b-laðis-
dins fymiir rnokkinum vitoum, þá datt
mér sízt í hug, að ég miynidi flá
jiaifln rnyndiarliagan sbuðinnmg við
balkáð og sú sýniing verðuir að
telj aiat, sam mú er uippi' í
Norræna húsinu og komlin er
allllar götur firá Sviþjóð.
Sýnintgiin „Að uippgötva — upp-
lifa“ er fanamdsýniimig, sem gerð
vair í tilmaiumaskyinli iaif „Riksut-
stalflininigair“ í Svíþjóð í sam-
vinrniu við féliagið „List í skóium“
og hefiur miú víða farið og vanið
■sett upp á 24 stöðuim í Svíþjóð
og Fiunilamdii. Tilinamiraastarfisemi'
sæmska nílkistimis með sýniinigair er
hM'ðstæða Tdtoiisieiitohúsisiinis og rílk-
igbónllleiltoa og hefur að miar'tomiði
iað komia miymdliigt um landið, till
fiólfcsáinis í strjállbýl'inlu. Það er
ómietaralegur femigur að sýniinig
þessi er himgað toomiin, því að
húm á torýnit eriindi til oktoair, og
hútn getur mtartoiað tímamióit, sem
bæói sltoó'liaifóillk og álmteninintguir
mium 'nsjóta igóðs atf. Ég vifldi
tíitntouim beimta því að fonráða-
mörunium skóJiamála iað athuiga
sý'niinigumia gaumigætfilega og
hugsa sivo simin ganig, í öliium
skriifium um skóliaimál ó undan-
fiönraum ánum hafiur elkitoi veráð
miinnizt á það aibriði, sem hér
ier vanið að kymmia, svo igjörsam-
fega viriðaist vei meninlbaðir istoólia-
menin hér vena sniei'ddir áhuga,
þagar ‘toomið er að þeim atriðum
■alð beita og rnótia 'Stoapandii huigs-
un. Vissa þessana maminia um
gildi miemmtaikerfis þess, siem
þeir virðast fiulfltnúiar fyiriir og til-
maun/iir þeirma því tiil 'Umlhóta inin-
an nammia þess án þess að flcoma
■auga á sjáltfan kj anmanm, leiðir
huga miinin ósjáltfnátt að umimæ.1-
um aðállsmaniras firá Búriguinid á
15. öití: „Riian mie m’est sur que
flia Ohoae iineentainie". „Bkltoert er
miér önuggt mtarraa hið óönugga og
óvisga“ ... Líltt tel ég það vætn-
lagt til ínamifama iað bæta áiand.a-
eðia ataerðtfræðiitoeniniglu, svo eiitt-
hvað sé inefinit, ef miámiagneinaim-
ar enu barðgoðniar fyiniir miemend-
ur og þeim eltóki toeinmit að beita
stoapandi raé gagrarýniininii huiggun.
Það er iandlaeg og hnyggiflieg
staðneynd, hve erfiiðiega geraguir
iað fé raemiendiur til að rötoræða
niámsefiniin, og llítið virðiQt vena
gent til að bmeyba því. Nægir að
jaifiniaðí að laena miámisefináð sóma-
samiega og taika gobt próf, og þá
enu ail'lir ánægðiir jafinlt akóii sem
aðlsibaindienidur. En það er rrveira
virðd að SkiLja t. d. hvert lijóð,
á meðan það er lesið og lifa sig
jafiniam inin í það á nýjain hátt, en
að touniraa huirvdnaið lljóð ubanlbók-
ar án þess að baifa t'illfiinirainigu
fyráir iranfilhaldli þeinna. Sýraiirag
þessi, sem 'tii umiræðu er, hefiur
fynst og firemst 'að mahkmáðli, að
toemraa fól'toi að uppgötva áila
konar fyriinbæri umlhverfiis það,
sjá þau í nýju lljósi en elkki að
vairaa, vaniiiran og hversdagsledk-
diran er það fliafcaeta, sem tiM er,
og sméktouir fólltosiras er í flesbum
tilvikum fynst og fineiraat -atf-
kvæmi vamiainis.
Þótt hugmyndir á sýniiniguninii
eéu iraauimiast mýjar, og að rnenint-
aðir menn á þessa hluitá þeikiki
þetta ail'Iit og méina til, þá muin
það 'nýbt að safcjia upp fanarad-
sýnimgu á þessum átiriðiuim, og
er það í 'Sijállfu sér mer'toiiegt með
jiatfinisjáilfisagðan Jhflluit. Miair.gt af
þessu er toeninislluatriði í almtenin-
um stoólum víða, og máklu rýmfl
er fórraað undir mótumiarlista-
nám í finamlháldssfcólium tiil áð
örva gkapandi ímiyraduinanafil og
sjáifisitæði, en sMkt er alLs óþelkítot
hér á llandi og jafirevel reyrat að
minnka teikndikeranBl'u í sfcóium,
isem þó er ékki miikil fyrir, til
hags fyrir bagnýbt raám t. d. vél-
nituin oig airaniað sfllítot, sem ar
vafiaiauist mytsamt, en er sízit atf
öllu skapamdi. Svo mjög virðist
skilrairaguininin Mtild ó þýð'iragu
toerarasfliu, er veitir skaipamdi eigim-
leikum brautargengi. Ég tel aug-
Ijóst, að eimstakl'iniguir, sem
mitól'a skóíllamierantuin hefiuir hllot-
ið an varabar Skapanjdi hæfileákia
fiiiil að njóta iraemnttunair siiranar, sé
etók'i vel á vagii staddiuir. Tilfláts-
leysi við máuragan, skorbur á
hátbvís'i og þverbrtestir í hugsuin
er eimmig afleiðinig vararœtosfliu
þaas að toeraraa uragliragum að
bailtla skapanidi huigsuin og gkyreia
og akiillja umhverifi siitt og eðfli
þess með vatoaradi tiflifinin’Lnigu.
Eða gæt ekítoi verið, að eirðair-
flleysið og uppreisraa'rigimira hjá
unglingum nútímans sé m.a.tilkom
ið vegna þess, að þjóðfélagið gef-
ur ekki þessum eiginleikum ein-
stakKiragsiras svigrúm til útr'ásar.
Niðuirbaeldiair eðJiálægair tiltfiran-
iragar brjótágt jaifiraan fynr eða
síðar út á einlhvarn hábt. í kapp-
hlaupiiniu eftiir lífisigæiðum glieym-
ist einisbakMniguirinin, sam á að
gtoapa hagvöxbimra, og þá toomia
gömiull saininiind'i finaim, að auðuir
er ekkert vegabréf á Mtfshaim-
iiragj'U, þóbt alfeiniæigtir sé þegn-
unium í sjálifiu sér æslkileg. Það
er hægt að veáiba vagaitanóf, sem
gilida til allra larada, en étotoent
sam giúid'ir tí/1 hamiinigjuinraar.
Mflkið enu þeáir maran fiátækir,
sem öfldiu fóinraa í kapphfliaupimiu
um aulkin láfsgæói án þess að
tafca tilílit til þess, að aindintn
þartf eiraniig nærimgu og tiáfinm-
nigarrear þuirfa að þroákaSt. Mað-
urámra er í sböðiugri hættu við að
másisa eð'liSlægar kararadár sáraiair,
Hinn svokallaði Schröderstigi,
frá 1853. Raunveruleiki o-g sjón-
villa, tvíræður hlutur, sem ýmist
er hægt að sjá sem þrep við vegg
eða sem múrhleðslu — útskot,
séð að neðan.
miissa iafllit aam áunmlizt hefiuir
fyirir róða og sralúa aiflbur til dýns-
i'ras. Eiraátatóliragseðlli iraaininiginis ©r
persórauileiki, sem aldmeá keimsrt
að fiuiiu í framtovæmd, fllifandi
Skýjiabong, leyndur texti, sem
sénhver ototoar igeymiir í inosbu
hjanbafylgsnium siiraum. Vemsti
glæpur manirasiras ©r vanlþaikk-
Efni: Upplestur:
Ljóð (höf. Dr. Einar ÓI.
Sveinsson).
A Njálsbúð
(höf. Dr.E.Ól.Sv.).
Njálsbrenna (Úr Njálssögu)
Flytjandi: Dr. Einar Ól.
Sveinsson
Útgáfa: Fálkinn.
„Þjóðleg menning er gulli
betri“ stendur á nökkrum plötu-
hulstrum, sem Fálkinn hefur gef
ið út á undanfömum árum, og
á þeim hljómplötum, sem úr
þannig merktum hulstrum koma,
hefur mátt finna ýmislegt efni,
sem þjóðlegt kallast.
Þetta orðtak hefur þó sjald-
an verið í eins miklu gildi og á
nýútkominni plötu, þar sem dr.
Einar Ólafur Sveinsson, prófess-
or les upp.
Þar sem á einrai LP plötu
rúmast í hæsta lagi klukkutíma
dagskrá, þá hlýtur það ætíð að
vera hið mesta vandaverk að
velja það efni, sem lesa skal.
Ekki sízt ef rithöfundurinn hef-
ur verið svo mikilvirkur að
fleiri sólarhringa tæki að lesa
allt það, sem flotið hefur úr
penna viðkomandi.
Þessu er þó ekki þannig far-
ið með dr. Einar, og sennilega
hefur verið tiltölulega auðvelt
að velja dagskrána á þessá
plötu, sem með réttu mætti
nefna afmælisplötu, þar sem
hún kom út í þann mund, er
dr. Einar varð sjötugur.
Meðal þjóðaririnar er dr. Ein-
-læbið. Hliinin vanlþaikkllát'i gflieyrrair
því, að flest af því, serai haran á,
er horauim af öðruim gefið, og
•hainn vairurækir að hutgleiða eðflfl
þess. Hann álítur, að það sé
firjá lis gjöf raáttÚTiuirmiar og serai
islíkit ófongemgiliegt. Bn etokert,
sem máli Skipt'ir í þnostoa iraairaras-
iiras, er horaurai gefiS, allt verður
hainm gjálifuir að tilékiltoa sér.
Mariguir mynidi' haifia gott ait því
aið irirarébta labhafiniaisltoat éinlhveirs
Staðar í íbúð sinraii, ekitoi tSL að
smrilða hagnýta hliutí fyirriir herirai-
iMð í því gtoynii alð aultoa þægiind-
'ira, þótt það 'geti eirunóg verið
gotit, heldur til þess að vefltfa
hiugmyradatf'lluiginiu útrás með llág-
maritoi af efiraivið en hámiaritoi af
ímynduiniar.afili og ævinitýraiþrá,
og stoiptlir þá míiniraa máli, ihvaða
efinii er raoibaið. FuJlloriðöir ekki
síðuir en bönn hafia stoeimimit sér
vel í kjalillaira Nbnrænia hússflmis
þetssa daga, þótft meiriihíliutfiiran sé
svo sbeinrauinmfinra að áflíta, að
haran aé halfiiran yfiir sLrikt. Era
það er efldíi vöxtuir heldiuir tálfcn
þess, aSS viðkomiaindi séu hættár
að Mfa og uppgötva — uppliitfa.
Hvaið efitiir animað steradur maðuir
'hámierambaða meran á slímiu sér-
sviða >að því að hlauipa í blöðrim
og aiflhjúpa átafcanllega fáfinæðí
sinia á þessum altriðuim og aligeraa
giapsýn á faiguirtfræði'legt irairai-
hallld, en téllja sig uim lieið fæna
til að tala yfir höfðurai þeirra,
sem vairiið halfia fllífii síniu til að
raileranita sig á þegsuim sviðum.
Þetfta ar etóki aðeiras akaribuir á
hátt'ví'si, heílduir eiraraig á yfiinsýn
yfir ’miararaieig fiyrtitribæsi. En þeg-
ar allilít toemiur till álffis, er þessum
möranium vorltourani, því að þehm
er þetta étoki iraeð öfl'lu sgálfirátrt
vegraa þess, að að sökán er einraiig
m'enirebaigtioÆnairania, seraa þeir námiu
við, svo ábalkainfllega vamirækja
mangar meninitaisitofiraaníir að opraa
augu nemenida fyriir fyriribæruim
umlhvertfisiiras og keraraa þekn að
uippgötfva þaiu, uim flieið og þaer
tnoða að þeim hiraum ólítoustu
fræðiigreinium. Vflð getram niefini-
léga önuggfliaga slegið því föstni,
að hin svotoallliaða sfcóflamierarabutn
er eragimi mælikvarði á lisrtvit,
ar trúlega þekktastur sem fræði
maður og hefur sem slíkur séð
um útgáfu fjölmargra fornrita,
þótt rannsóknir hans á Njálu
beri hæst.
Þótt dr. Einar hafi varið mest
um tíma sínum í að gefa út rit-
verk annarra rithöfunda, hefur
hann einnig gefið sér tíma til að
skrifa sjálfur og þótt rit um
fræðileg efni séu ektoi alla jafna
mjög skemmtilegur lestur, eru
bækur dr. Einars um íslenztoar
bókmenntir þar undantekning.
Fyrir tveim árum kom út ljóða
bók eftir dr. Einar, og hef ég
fyrir satt, að það hafi komið
nokkuð á óvart, þar sem það
hafi ekki verið almennt vitað,
að dr. Einar fengist við ljóða-
gerð að neinu marki, hvað þá að
hann væri slíkur snillingur,
sem bókin gaf til kynna.
Upplestri dr. Einars Ól.
Sveinssonar á hljómplötum er
skipt í þrjá kafla. Á fyrri plötu
síðu les dr. Einar verk eftir
sjálfan sig, 11 Ijóð og forspjall
bókarinnar „Á Njálsbúð”.
Á síðu tvö les dr. Einar
kafla 126—130 úr Njálu, en þar
er lýst Njálsbrennu.
Virðist mér, að vel hafi til
tekizt, er efnið var valið til upp
lestrar, og gefi nokkra nasasjón
af fræðimanninum, en þó betri
af skáldinu, enda er fullkom-
lega eðlilegt, að sviðsljósinu sé
fremur beint að skáldinu, þar
sem skáldskapur er allajafna
skemmtilegri á að hlýða fyrir al
og að listræn tiillfiirarainig fiinmst
ékki síðuir hjá ómenmlbulðiuim en
■hámeninrtu'ðiuim, og það 'hiryggileg-
asta er, hve marunibuin fæðflir oflt
af sér þrönigar sbeiiranuiniraar stooð-
aradr og jafravel óbeit á fruimlegri
huigsuin ag Mist, jiatfravel svo að
raáúgast ofsakntir, þegar unra list
er að ræða. Hér toemrnnr firiaim
trúin á SkynseimLnia en ’étoki hug-
iruyndinniair. ÆBla mœtti þetrta ötf-
uigt, og að SkólarraLr væru fynst
og firiemst tæltoi tifl. afð opraa
miararaShuigamm fynir Mnæniurai
fyrirbæpuim í Sbað þess að deyðia
þessar tiflifiiinintíngair, sem enu dýr-
asta gjöf Stoapairianis rtil hapda
sérihverju mianinislbarinli — að
uippgötva — uipplriifa. Og það er
aldnei of seiiinit ’að ieitaist við að
varpa af sér því otoi 'afð hortfa
að varaa á fyriribæri urattlhverfiis-
i Framhald á bls. 23
Á nýrri hljómplötu les dr. Ein-
ar Ól. Sveinsson m.a. ljóð eftir
sig.
mennan hlustanda en hrein
fræðimennska jafnvel þótt ó-
venju skemmtileg sé.
Ekki er þó allur skáldskapur
jafn hentugur til upplestrar á
hljómplötu, og setur tíminn þar
helztu skorðumar.
Hentugust eru sennilega ljóð
og jafnvel smásögur, en skáld-
sögur og önnur ritverk svipaðr-
ar lengdar eru erfiðari í með-
förum, þar sem gefa yrði úrdrátt
úr fleiri eða færri köflum á
plötuhulstri til að tengja atrið-
in saman. Talsvert hefur þó ver
ið um leikritaútgáfu á hljóm-
plötuim og eru þá venjulega fleiri
en ein hljómplata í sama hulstri.
Hljóðritun á upplestri dr.
Einars er skýr, og er þetta hin
eigulegasta hljómplata hvað inni
hald snertir, þar sem hér er
fram borinn úrvalskveðskapur
frá okkar öld, þar sem eru ljóð
dr. Einars, ásamt einu af gull-
kornum þjóðlegrar arfleifðar,
kafla úr Njálssögu.
Haukur Ingibergsson:
Hljómplötur