Morgunblaðið - 12.03.1982, Side 25

MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 12. MARZ 1982
25
Ráðist er ómaklega á Jóhannes
Nordal í bók Birgis Björns fyrir,
að hann aðhyllist orkusölu til út-
lendinga. Er ekki glæpur líka að
selja þeim fisk?
Birgir Björn minnist ekki á
sterk rök Jónasar H. Haralz
fyrir hagvexti. Ætlast hann til
þess, að við hverfum aftur inn í
moldarkofana?
Skotið fram
Bókmenntir
Hannes H. Gissurarson
Birgir Björn Sigurjónsson:
Frjálshyggjan.
Svart á hvítu 1981, 261 bls.
Bók Birgis Björns Sigurjónsson-
ar er ekki um frjálshyggjuna, eins
og bent var á í fyrri grein, heldur
um þann ófullkomna búning, sem
sumir hagfræðingar, sem sem Páll
Samúelsson, hafa sniðið grein
sinni, og er þó gagnrýni Birgis
Björns umdeilanleg, þótt ég geti
tekið undir það með honum, að
sumar forsendur þess, sem hann
nefnir „nýnýklassíska hagfræði",
séu ekki raunhæfar. Það er furðu-
legt, að maður.sem skrifar bók
undir heitinu „Frjálshyggjan" —
skuli ekki vita meira um kenning-
ar frjálslyndra hagfræðinga, inn-
lendra og útlendra, en bersýnilegt
er af bókinni.
Spurningutn ósvarað
Dæmin um vanþekkingu Birgis
Björns eru óteljandi í bókinni.
Hann minnist á þá kenningu A.W.
Phillips, að öfugt samband sé með
verðbólgu og atvinnuleysi, en get-
ur að engu bæklings Miltons
Friedmans, Atvinnuleysi eða verð-
bólgu? (Unemployment versus
Inflation?) frá 1975, þar sem hann
hrekur þessa kenningu. Og þetta á
að vera bók um frjálshyggjuhag-
fræði! Hann segir, að Adam Smith
hafi lofsungið eigingirnina eins og
aðrir frjálshyggjuhagfræðingar.
Þetta er mikill misskilningur, sem
enginn getur orðið sekur um, sem
hefur lesið tvö rit Smiths vand-
lega, Kenningu um siðferðiskennd-
irnar (Theory of Moral Senti-
ments) og Auðlegð þjóðanna
(Wealth of Nations). Smith sagði,
að heppilegra væri að leyfa
mönnum að sýna eigingirni eða
óeigingirni, en að neyða þá til að
keppa að markmiðum annarra
(þ.e. valdsmannanna). Hann benti
á, að eiginhagsmunir rækjust ekki
á almannahagsmuni í skipulagi
samkeppninnar, því að í því yrðu
framleiðendurnir að keppa um
hylli neitendanna, ef þeir ætluðu
að græða, þeir yrðu með öðrum
orðum að fullnægja þörfum ann-
arra í keppni sinni að eigin
markmiðum. Og í fyrri grein var
bent á það, að Birgir Björn minn-
ist ekki á meginrök Friedrichs
Shayles fyrir skipulagi samkeppn-
innar — að í því einu sé unnt að
afla þekkingar og nýta hana.
Það hefði ekki síst verið fróð-
legt, ef Birgir Björn hefði lesið
vandlega og gagnrýnt frjáls-
hyggjurit á íslensku, svo sem Til
varnar frelsinu eftir Birgi Kjaran,
Ix'iðina til ánauðnar eftir Friedrich
A. Hayek, Vclferðarríki á villigötum
eftir Jónas H. Haralz og Kinstakl-
ingsfrelsi og hagskipulag (eða rit-
gerðirnar í því sem allar hafa
birst áður) eftir Ólaf Björnsson
(en þess má geta, að Birgir Björn
segir, að Ólafur sé hagfræðingur
frá Manchester-háskóla, en hann
lauk reyndar prófi frá Kaup-
mannahafnarháskóla). í bók Jón-
asar er kafli um hagvöxtinn, en
Birgir Björn skrifar langt mál um
hann. Hverju hefði Birgir Björn
svarað honum? í henni er einnig
kafli um samband hagfræðinga og
stjórnmálamanna, sem Birgir
Björn ræðir um í heilum kafla
bókar sinnar. Hverju hefði Birgir
Björn svarað honum? í bók Ólafs
eru tvær ritgerðir um íslenska
hagsögu, en um það efni fer Birgir
Björn mörgum orðum og furðu-
legum. Hvað hefði Birgir Björn
sagt um söguskoðun Ólafs? í bók
Ólafs er einnig kafli um ólíkar
skoðanir hagfræðinga á hlutverki
greinar sinnar. Hvað hefði Birgir
Björn sagt um þessa lýsingu
Ólafs? Þessum spurningum og
mörgum öðrum er ósvarað í bók-
inni. Birgir Björn reynir hvergi að
mæta þessum mönnum á þeim
velli, sem þeir hafa haslað. Sá
grunur læðist að lesendum henn-
ar, með því að svo er, að fyrri hluti
bókarinnar að minnsta kosti sé
uppsuða úr einhverjum sænskum
róttæklingarritum. Ég hygg þó, að
Birgir Björn sé ekki að beita gam-
alkunnu bragði, þegar hann deilir
á skoðanir, sem eru víðs fjarri
skoðunum innlendra og útlendra
frjálshyggjuhugsuða, heldur sé
þetta til vitnis um vanþekkingu
hans. Hann hefur ekki lesið rit
þeirra, að minnsta kosti ekki
nægilega vandlega.
Hvad er frjálshyggja?
En hvað er frjálshyggja? Birgir
Björn notar orðið um það, sem
stundum hefur verið nefnt „Kerf-
ið“. Gylfi Þ. Gíslason, Jóhannes
Nordal, Jónas H. Haralz og Ólafur
Björnsson eru allir frjálshyggju-
menn, segir hann. Hvað er þeim
sameiginlegt? Það, að þeir telja
allir, að markaðsviðskipti geti ver-
ið heppilegri stundum en ríkis-
afskipti. Annað er það varla. Eng-
inn maður eða hópur getur að vísu
tekið sér einkaleyfi á örðum, en ég
hcld þó, að það auðveldi skynsam-
legar umræður að nota orðið
„frjálshyggju" í þrengri merkingu
— um þá skoðun, að markaðs-
skipulagið sé nauðsynlegt skilyrði
fyrir almennum mannréttindum.
Gylfi Þ. Gíslason er að vísu mætur
maður, en ég er ekki viss um, að
hann geti talist frjálshyggjumað-
ur, ef orðið er notað í þessari
merkingu. Og hvers vegna ræðir
Birgir Björn ekki um þessa skoðun
á sambandi mannréttinda og
markaðsskipulags? Hvers vegna
reynir hann ekki að hrekja hana?
Það er mikill galli á bók hans, að
hann segir hvergi, hvaða skipulag
hann telji sjálfur heppilegt. Er
það fullkomið miðstjórnarskipu-
lag án peninga og markaðsvið-
Birgir Björn reynir ekki að
hrekja þá kenningu Olafs
Björnssonar, að markaðsskipu-
lagið sé skilyrði fyrir almennum
mannréttindum.
fyrir erlenda hagsmuni? Annað
hvort líta þeir svo á, að sérhvert
land hafi aðeins um tvo kosti að
velja um: þátttöku í viðskiptum
vestantjaldslanda — og þá með
skilmálum Bandaríkjamanna,
þ.e.a.s. fjölþjóðafyrirtækja og al-
þjóðastofnana — eða að standa
utan við og þá kannski á sviði
vöruskiptaverslunar Rússa. Af
þessum tveimur kostum finnst
þeim sá fyrri skárri. Þetta gæti
verið skýringin á bókartitli Ólafs
Björnssonar. Eða að þeir eru
sannfærðir stórfjármagnssinnar,
ef til vill með einhver hagsmuna-
tengsl og embætti og þátttöku í
alþjóðlegu yfirstéttarlífi með tjl-
heyrandi munaði." Það er svo. Ég
get gefið hinum unga bókarhöf-
undi eitt ráð — það er að gera
þeim, sem hann á orðastað við,
ekki upp annarlegar hvatir, heidur
ganga alltaf að því vísu, að þeim
gangi gott eitt til. Sannleikurinn
er sá, að þeir Jóhannes, Sigurgeir
og Ólafur eru sannfærðir um það
hjá markinu
Seinni grein
skipta eins og í Kambódíu á árun-
um 1975—1979? Er það ófullkomið
miðstjórnarskipulag eins og í Ráð-
stjórnarríkjunum? Eða aðhyllist
hann sjálfstjórnar-samhyggju að
hætti Títós í Júgóslavíu (sem er í
rauninni ekki annað en syndikal-
ismi)? Eða markaðs-samhyggju
að hætti Oskars Langes (en Jónas
H. Haralz lýsir þeirri hugmynd
vel í bók sinni)? Eða segir hann
eins og annar skeggjaður maður
fyrir tvö þúsund árum, að sitt ríki
sé ekki af þessum heimi?
Omaklegar árásir
á einstaklinga.
í síðari hluta bókarinnar ræðst
Birgir Björn mjög ómaklega á þá
Jóhannes Nordal, Sigurgeir Jóns-
son og Ólaf Björnsson (og birtir af
þeim myndir). Það er að sjálf-
sögðu engin ástæða til að svara
þessari árás, barnalegri samsær-
iskenningu Birgis Björns. Allir,
sem þekkja þessa menn, vita, að
þeir sinna fræðigrein sinni af mik-
illi samviskusemi, en ég tek nokk-
ur sýnishorn. Kjarni kenningar
Birgis Björns er, að frjálshyggju-
hagfræðingar séu fulltrúar inn-
lendrar „valdstéttar". (Hvaða
valdstéttar? Forstjórans Inga R.
Helgasonar? Ráðherranna Hjör-
leifs, Ragnars og Svavars? Pró-
fessorsins Ólafs Grímssonar?) og
útlendra auðhringa. Hann segir:
„Með gróðafýsn og samkeppnis-
þráhyggju að leiðarljósi leggur
frjálshyggjan valdastéttinni til
hugmyndafræðilegan grundvöll
kúgunarinnar." Og hann segir:
„Hvers vegna taka íslenskir hag-
fræðingar að sér erindrekstur
— og þeir hafa fært sterk rök
fyrir því — að við íslendingar
höldum ekki almennri velmegun
okkar, ef við seljum útlendingum
ekki orku eins og við höfum selt
þeim fisk með góðum árangri.
Ágreiningurinn er ekki um
markmið, heldur leiðir. Hvor leið-
in er heppilegri, ef við stefnum að
velmegun, leið þeirra eða Birgis
Björns (sem hann lýsir að vísu
varla)? Sú er spurningin. Og hefur
reynslan ekki þegar svarað henni?
Ég hef ekki rætt um ýmsar aðr-
ar kenningar höfundar, til dæmis
um álsamninginn og nýtingu fiski-
miðanna, þótt þær séu furðulegar,
enda er þessi ritdómur orðinn
heldur langur. En sannleikurinn
er sá, að þessi bók er óframbæri-
leg. Höfundurinn /hefur stór-
skemmt fyrir sjálfum sér með
ómaklegum árásum á einstaklinga
og með því að koma svo upp um
vanþekkingu sína. Hann verður
ekki tekinn alvarlega sem hag-
fræðingur, fyrr en hann skrifar
aðra bók og betri. Menn geta ekki
leyft sér að gefa út heila bók um
frjálshyggjuna án þess að vita
meira um hana en þetta. Sam-
keppnin á markaði hugmyndanna
er ófullkomin á íslandi, því að
brýnni þörf er ófullnægt — þörf-
inni fyrir gott svar samhyggju-
manna við frjálshyggjumönnum.
Oxford, 12. febrúar, 1982.
Ábending um heimildir.
Ég hef minnst á nokkur rit í þessum tveim-
ur greinum, en tveir bókalistar eru nytsam-
legir fyrir samhynwumenn, sem ætla að
reyna að hefja rökræður í alvöru um hajffræð-
ikenninar frjálshyKKjumanna. Annar þeirra
er í 2. hefti Frelsisins 1981, hinn er listi rita
Institute of Enconomic Affairs, 2 Lord North
Street, Westminster, London SWIP 3LB. Sú
stofnun hefur gefiö út ýmsar ritgerðir Hayeks
og Friedmans o^ r^argra annarra frjálslyndra
ha^fræðinKa í handhægum, auðlæsileKum o«
ódýrum bæklingum.
Patreksfjörður:
Póstsendum
GEKSiB
Nýkomið
Dömu og herra trékloss-
ar í miklu úrvali. Margar
nýjar geröir.
Sameiginlegt prófkjör þriggja
flokka á sunnudaginn kemur
Patreksfirði, 10. marz.
SAMEIGINLEGT prófkjör (il uppstill
ingar fyrir væntanlegar sveitarstjórn-
arkosningar fer fram á Patreksfirði
sunnudaginn 14. mars nk. Alþvðu
flokkur, Framsóknarflokkur og
Sjálfstæðisflokkur taka þátt í próf-
kjörinu. Alþýðubandalaginu var boðin
þátttaka, en hafði ekki áhuga.
Framboðslisti Sjálfstæðisflokks-
ins á Patreksfirði í prófkjörinu er
sem hér segir: Erna Aradóttir hús-
frú, Ingimundur Andrésson vél-
stjóri, Ingveldur Hjartardóttir
skrifstofumaður, Jón Arason
málarameistari, Haraldur Aðal-
steinsson vélsmíðameistari, Harald-
ur Karlsson póstafgreiðslumaður.
Pétur Sveinsson tryggingafulltrúi,
Sigurður G. Jónsson lyfsali, Sigurð-
ur Jóhannsson húsasmíðameistari
og Stefán Skarphéðinsson lögfræð-
ingur.
Á framboðslista Alþýðuflokksins
eru: Ágúst Pétursson oddviti, Birgir
Pétursson trésmíðameistari, Björn
Gíslason húsasmíðameistari, Guð-
finnur Pálsson húsasmíðameistari,
Gunnar Pétursson rafvirkjameist-
ari og Hjörleifur Guðmundsson sjó-
maður.
Á framboðslista Framsóknar-
flokksins eru: Erla Hafliðadóttir
veitingakona, Iajvísa Guðmunds-
dóttir húsfrú, Magnús Gunnarsson
verkamaður, Sigurður Viggósson
tölvufræðingur, Snæbjörn Gíslason
stýrimaður og Sveinn Arason trygg-
ingafulltrúi.
I núverandi hreppsnefndarmeiri-
hluta sitja 2 fulltrúar Alþýðuflokks,
2 óháöir og einn framsóknarmaður,
en 2 fulltrúar Sjálfstæðisflokks eru
í minnihluta. Óháðir munu ekki
bjóða fram nú, en annar fulltrúi
jæirra er Hjörleifur Guðmundsson,
sem gefur kost á sér fyrir Alþýðu-
flokkinn. Þá er talið, að Alþýðu-
bandalagið muni ekki bjóða fram.
Af núverandi hreppsnefndar-
mönnum gefa tveir ekki kost á sér:
Hilmar Jónsson, annar maður
Sjálfstæðisflokksins, og Sigurgeir
Magnússon, fulltrúi Framsóknar-
flokksins.
Páll