Morgunblaðið - 18.05.1983, Page 9

MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 18. MAÍ 1983
41
verðbólguástand og mætti ugg-
laust taka miklu dýpra í árinni um
það tjá og tundur, sem henni fylg-
ir, að minnsta kosti um þessar
mundir, þegar útlit er fyrir að
verðbólgan stefni i þriggja stafa
tölur miðað við heilt ár, verði ekki
snúist til varnar með ákveðnum
hætti. Það er því ekki að ástæðu-
lausu að menn setja á langar ræð-
ur gegn verðbólgu. Víst er um það,
að á undanförnum árum hefur
hjöðnun verðbólgu í orði kveðnu
verið margyfirlýst markmið í
efnahagsmálum. Hvað eftir annað
hefur því verið lýst yfir að úr
verðbólgu verði að draga. En því
miður er meira djúp staðfest á
milli viljayfirlýsinga og verka, að
ekki sé minnst á árangur, í þessu
efni en í nokkrum öðrum mála-
flokki í íslenskum stjórnmálum.
Nú virðist hins vegar stefna í slíkt
óefni að ekki verði komist hjá
róttækri stefnubreytingu, er taki
til allra þátta efnahagskerfisins.
Þörf er fyrir samstillta efna-
hagsstefnu, sem í senn nýtur þing-
fylgis og viðurkenningar og skiln-
ings alls almennings og
hagsmunasamtaka.
Markmiðið er að draga úr verð-
bólgu og viðskiptahalla en tryggja
jafnframt viðunandi atvinnu-
ástand og treysta grundvöll
atvinnulífsins. Þetta verkefni er
tvíþætt. Fyrst er þörf fyrir við-
náms- og jafnvægisráðstafanir,
varnaráætlun, sem fæli í sér brýn-
ustu ráðstafanir gegn verðbólgu
og viðskiptahalla og til að koma í
veg fyrir atvinnuleysi á næstunni.
Jafnframt þarf að vinna að ráð-
stöfunum til að efla varanlegar
framfarir í atvinnumálum og
treysta undirstöður hagvaxtar.
Þessir tveir þættir fléttast saman
á marga vegu, en fyrst nokkur orð
um fyrri þáttinn, sem ég nefndi.
Viðnáms- og jafn-
vægisráðstafanir
Spáð er um eða yfir 20% hækk-
un framfærsluvísitölu á timabil-
inu frá febrúar til maí. Að hluta
stafar þessi geysimikla hækkun af
ársuppgjöri húsnæðisliðar vísitöl-
unnar sem veldur nú óvenjumikilli
hækkun. Þótt tillit sé tekið til
þessa, er engu að síður ljóst, að
verðbólguhraðinn, sem undir býr,
er mun meiri en áður var talið. Að
óbreyttu verðbótakerfi launa má
því búast við um 20% hækkun
launa hinn 1. júní. Ef að vanda
lætur fylgja flestar innlendar
tekjuákvarðanir í kjölfarið, svo
sem búvöruverð og fiskverð og
innlendur kostnaður yfirleitt.
Framundan er því, ef ekkert er að
gert, einhver mesta verðhækkun-
arskriða, sem dæmi eru um á
seinni árum. Hvernig á að bregð-
ast við þessum horfum?
Við verðbólgu á þessu stigi eru
því miður engin einföld, skjótvirk
ráð. Stjórnvöld, sem vilja andæfa
gegn verðbólgu, verða að beita öll-
um þeim tækjum, sem þau hafa
yfir að ráða, ef árangur á að nást.
Stefnan í fjármálum hins opin-
bera og í peningamálum gegnir
hér mikilvægu hlutverki bæði
beinlínis með áhrifum aðhalds-
samrar stefnu í fjármálum og
peningamálum á heildareftir-
spurn, en ekki síður með óbeinum
áhrifum sínum á verðbólgueftir-
væntingar almennings. Af þessum
sökum er mikilvægt að tryggja
sem best jafnvægi í ríkisfjármál-
um og aðhald að útlánum. En hætt
er við að aðgerðir á þessum svið-
um einar sér hrökkvi skammt og
verki hægt við núverandi aðstæð-
ur.
Þrír kostir
Um þrjá kosti er að velja í
stjórn efnahagsmála við ríkjandi
aðstæður.
Hinn fyrsti er að láta skeika að
sköpuðu um víxlhækkun kaup-
gjalds og verðlags og láta hækk-
unarhrinuna dynja yfir um næstu
mánaðamót, en freista þess að
halda atvinnuvegunum gangandi
Soffía Guðmundsdóttir frá Akureyri var eina konan sem komst í úrslita-
keppnina en hún hefir verið meðal fremstu spilara norðan fjalla í árarað-
ir.
gegn Ölafi og Hermanni Lárus-
syni. Möguleikar Þórarins og
Guðmundar áttu því að vera
nokkuð góðir þar sem Hermanni
og ólafi hafði gengið frekar illa
og sveitarfélagar þeirra spiluðu
gegn höfuðandstæðingunum. En
allt kom fyrir ekki. Jón og Sævar
spiluðu eins og englar og ís-
landsmeistaratitillinn varð
þeirra en naumlega þó.
Lokastaðan:
Sævar Þorbjörnsson —
Jón Baldursson 215
Guðmundur Páll Arnarson —
Þórarinn Sigþórsson 212
Ásmundur Pálsson —
Karl Sigurhjartarson 179
Pétur Guðjónsson —
Stefán Ragnarsson 141
Guðmundur Sveinsson —
Þorgeir Eyjólfsson 117
Guðlaugur R. Jóhannsson —
Örn Árnþórsson 82
Guðmundur Pétursson —
Hjalti Elíasson 77
Jón Ásbjörnsson —
Símon Símonarson 55
Öll landsliðspörin urðu meðal
8 efstu para og er það góðs viti
en landsliðið fer til Wiesbaden í
Þýskalandi um miðjan júlí og
keppir þar á Evrópumóti ásamt
yfir 20 Evrópuþjóðum ef að lík-
um lætur.
Um frammistöðu Jóns Bald-
urssonar og Jons Baldurssonar
væri hægt að skrifa langt mál.
Þeir hafa unnið flestar tvímenn-
ingskeppnir af stærri gráðunni í
vetur, síðast ferð til Portoroz í
opnum tvímenningi sem Sam-
vinnuferðir/Landsýn stóð fyrir
ásamt Bridgesambandinu. Þeir
félagar urðu þó að láta sér
nægja annað sætið í Islandsmót-
inu í sveitakeppni sem sveit Þór-
arins Sigþórssonar vann með
miklum glæsibrag.
Keppnisstjóri á mótinu var
Agnar Jörgensson en hann ann-
aðist einnig útreikninginn.
með sílækkandi gengi og undan-
látssamri lána- og fjármálastefnu.
Afleiðingin hlyti að verða enn
vaxandi verðbólga. Ekki er þessi
kostur fýsilegur og virðist reyndar
þegar hafa gengið sér til húðar,
því þótt samkeppnisstaða fyrir-
tækja kunni á pappírnum að vera
tryggð með þessu móti, fylgja
þessari leið vaxandi fjármögnun-
arvandamál í rekstri atvinnuveg-
anna, en þeim vanda fylgir örygg-
isleysi um atvinnu manna.
Annar kosturinn væri að and-
æfa gegn verðbólgu eingöngu með
samdrætti í ríkisútgjöldum og
fjárfestingu og lánveitingum með
mikilli hækkun vaxta, jafnframt
því sem reynt væri að halda verð-
lagsþróun í skefjum með gengis-
aðhaldi. Hætt er við að uppskera
slíkrar stefnu yrði, að minnsta
kosti fyrstu misserin, stórfelldur
hallarekstur, gjaldeyrisútstreymi
og á endanum atvinnubrestur.
Ekki virðist þessi leið vænleg, ef
atvinnuöryggi er sett efst á
markmiðaskrána í efnahagsmál-
um, eins og víðtæk samstaða er
um, og mikils er um vert bæði
vegna heildarhagsmuna en þó
fyrst og fremst frá manngildis-
sjónarmiði.
Þriðji kosturinn er að freista
þess að stilla verðbólgurótið með
því að beita beinum aðgerðum á
sviði launa- og tekjumála auk að-
halds á sviði fjármála, peninga-
mála og gengismála, sem hefði það
markmið að tryggja atvinnu og
draga úr viðskiptahalla. Ef vinnu-
friður næst um lausnir af þessu
tæi, má með þeim nálgast efna-
hagsjafnvægi án þess að til at-
vinnubrests þurfi að koma. í þessu
hlyti að felast breyting að
minnsta kosti um sinn — og ef til
vill til frambúðar — á því kerfi
tekjuákvarðana, sem nú er bundið
í samninga og lög. Ég á hér fyrst
og fremst við verðbótakerfi launa
— vísitölubindinguna — en einnig
gildandi ákvæði um ákvörðun bú-
vöruverðs og fiskverðs og verð-
ákvarðanir yfirleitt. Hvaða leiðir
á að fara í þessum efnum? Leið
samninga eða lögfestingar eða
einhverja millileið. Hér er um
gamalkunnugt val að ræða en ekki
síður vandasamt.
Samningareglan
Það er talin grundvallarregla í
íslensku stjórnarfari, að kaup og
kjör skuli ákveðin með frjálsum
samningum milli félaga launa-
fólks og vinnuveitenda. Á síðustu
áratugum hefur þróun löggjafar
einmitt legið í þá átt, að gera
þessa reglu víðtækari. Að formi til
má heita, að hún nái til alls vinnu-
markaðarins. Það er næsta mót-
sagnarkennt að á sama tíma og
þessi þróun í átt til stöðugt al-
mennari samningsréttar hefur
orðið í almennri löggjöf um með-
ferð kjaramála, hefur íhlutun
löggjafarvaldsins um kaup og kjör
verið mikil og farið vaxandi.
Þannig hefur á síðustu árum hvað
eftir annað verið hlutast til um
greiðslu verðbóta á laun fyrir all-
an vinnumarkaðinn og reyndar
einnig um ákvörðun grunnlauna,
þótt það hafi verið sjaldnar.
Ríkisvaldið hefur í vaxandi
mæli hlutast til um ákvarðanir
um kaup og kjör fyrst og fremst í
því skyni að andæfa gegn verð-
bólgu, en í áranna rás hafa marg-
vísleg önnur sjónarmið og hags-
munir tengst þessari tilhögun.
Slík íhlutun hefur oft vakið upp
mikla úfa í samskiptum ríkisins
og aðilanna á vinnumarkaðnum og
þeirra á milli innbyrðis. Því má
einnig halda fram, að sú áhersla á
aðgerðir á sviði tekju- og verð-
lagsmála, sem einkennt hefur
stjórn íslenskra efnahagsmála um
langt árabil, hafi orðið til þess að
minna hafi verið skeytt en æski-
legt væri um að beita aðhaldssöm-
um aðgerðum á sviði ríkisfjár-
mála, gengis- og lánamála til þess
að hamla gegn verðbólgu og
tryggja jafnvægi í viðskiptum við
önnur lónd. Þetta er vissulega
íhugunarefni. íhlutun ríkisvalds-
ins um gerð kjarasamninga kann
að hafa veikt það samband, sem
einna mikilvægast er í öllum fjár-
hagsmálefnum, að saman fari
ábyrgð og ákvörðun. Æskilegt
væri að koma á skýrari skiptingu
verka og ábyrgðar í þessum efnum
og forðast það, sem við hefur vilj-
að brenna, að velviljuð afskipti
ríkisins endi í ófarnaði. Allt má
þetta til sanns vegar færa, en hitt
vill stundum gleymast í umræðum
um þetta mál, að verðbótakerfi
launa er ekki að formi lögþvingað.
Samkvæmt gildandi lögum er aðil
um heimilt að semja um annað,
þótt á það ákvæði hafi lítið reynt.
Þessi staðreynd sýnir hins veg-
ar, ef til vill, hversu lítils form-
breytingar einar mega sín. Eins og
nú er ástatt er fyrst og fremst
þörf fyrir einbeittar ákvarðanir
um efnisatriði í efnahagsmá'lum.
Vissulega kann að vera ástæða til
að endurskoða formgerð og far-
vegi tekju- og verðákvarðana og
freista þess að bæta þá. Slík
endurskoðun og skipulagsbreyting
í kjölfar hennar er hins vegar mál,
sem tekur lengri tíma en nú er til
stefnu við val áhrifaríkra ráða í
efnahagsmálum. Mér segir hugur
um að á þessu sviði gildi það, sem
Alexander Pope segir í Tilraun um
manninn og Jón Þorláksson á
Bægisá þýddi svo: „Hver bezta
stjórnar-aðferð er? — / um það
lát dára þrátta frí / hún er æ bezt,
sem bezt fram fer, / bera kann
enginn móti því.“
„Standard” lengdir eða sérlengdir, allt eftir óskum kaupandans.
Að auki þakpappi, pappasaumur, þaksaumur, kjöljárn, rennu-
bönd og rennur.
B.B. BYGGINGAVÖRUR HF
SUÐURLANDSBRAUT 4. SÍMI 33331.