Tíminn - 19.08.1965, Blaðsíða 9

Tíminn - 19.08.1965, Blaðsíða 9
FIMMTUDAGUR 19. ágúst 1965 TÍMINN i Skar'ð á Skarðsströnd. Ljósmynd: Þorsteinn Jósefsson. Skarð á Skarðsströnd Ein hinna fyrstu og fegurstu minninga bernskuáranna er útsýn suður yfir Breiðafjörð, ýmist eftir regn, þegar fjöll in voru endurskírð úr litadýrð íiímins, eða þau hillti upp hand -in fjarðarins með fjólublá fell r.g græna rinda, dökkar brúnir. hvíta fossa og sæla sólskins- bJetti í hlíðum. Bæjaröðin varð þá stundum greind svo ótrú- legt mátti teljas: svo langa leið. . Ekkeart blasti betur við en Skarðsstrondin, enda birtist hún stundum í diaumi sem dýrðiegt ævintýri enn 1 dag, svo fast er hún mótuð ] vitund ina. Og mun ekki orgrannt um að fiest eða allt sím landslag nefníst se aæmt á hennar mæli 'iva'ða jafnan um tign og mildi í senn. En perlan í þessu útsýni handan ^allra eyja yfir fjörðinn var höfuðbólið Skarð á Skarðs strönd. Bæði var þangað stór- fenglegt heim að líta og flest eldra fólkið kunni sögur um það að segja, því að þar höfðu stórmenni búið allt frá því Geírmundur heljarskinn reisti fyrsta bæinn á ströndinni þar í grennd og alla leið fram á þann dag sem var að líða. í raun og veru leit eldra fólkið fyrir vestan heim að Skarði líkt og Þar væri kóngsríkið stigið fram úr sögu og sögnum liðínna ára og alda. Auður, "öld og frægð. allt það sem mest kyndir undir óskir og drauma manlegs hjarta hafði allt einhvern tima sett sín fingra för á þennan stað. Stór og máttug örlög í gleði og hörm um, von og vonbrigðum, ást um og hatri hafði allt mótað þær hugmyndir, sem eldri kyn- slóðin gaf hinni yngri um þetta merka höfuðból og elzta ættar óðal á íslandi. Það er talið öruggt og sann að af sagnfræðingum að Skarð á Skarðsströnd sé eina býlið á íslandi, sem hefur verið í eign og ábúð sömu ættar f nær þúsund ár eða jafnvel lengur, ef til vill aUan timann frá landnámsöld. Geirmundur helj arskinn, konungborinn höfð- íngi, sá er nam þarna land er sagður hafa reist bæ sinn undir Skarði, en hann var raun ar nefndur Geirmundarstaðir og er það enn- Samt er líklegt að landið eða jörðin 811 þarna umhverfis hafi verið óskipt eign hans, hvenær sem Skarð tekur svo forystu af Geirmund arstöðum sem höfuðból Um langan tíma er Skarð nokkurs konar höfuðborg ís lands, ef svo mætti að orði komast um einn sveitabæ, þótt höfðingjasetur sé, Þar eð land stjórnin eða sá hluti hennar, sem hérlendis bjó hafði þar að setur. Og aðrir landstjórnar menn voru ættaðir frá Skarði. þótt þeir ættu annars staðar heíma. Svona var þetta mann fram af manni, kynslóð eftir kynslóð. En frægust af öllu þessu fólki, voru hjónin Björn Þorleifsson, hirðstjóri og Ólöf Loftsdóttir, sem kölluð var hin ríka. En þau bjuggu á Skarði um og eftir miðja 15. öld, og mun þess nánar getið síðar. Hinn fyrsti þessarar ættar, sem beinlínis er getið um á Skarði er Húnbogf Þorgilsson- Hann er bróðir Ara fróða, að því er bezt verður séð. En Ari er fæddur 1068, og má því gera ráð fyrir að Þorgils f aðir þeirra bræða, Ara og Hún boga hafi búíð þar þá, eða ætt in alla ieið frá landnámi eins og áður er að vikið. Sá sem fyrstur tekur þátt í landstjórn þeirra Skarðverja er Snorri sonnr ríúnboga, en hann var lögsögumaður á Al- þingi í 14 ár frá 1156—1170. En Ari gat sér frægðarorð fyr ir það að ríta sögu íslands fyrstur manna, eins og kunn- ugt er. Þorgils sonur þessa Snorra lögsögumanns bjó á Skarði og gaf Sighvati Sturlusyni, vini sínum, hálft Þórsnesingagoð- orð, en hinn helminginn áttu synír Ara fróða eða erfingjar hans. Þorgiis þessi Snorrason átti engin börn, en Narfi bróð ir hans bjó einnig á Skarði og átti son, sem síðar var nefnd ur Skarðs-Snorri. Hann var prestur og mikilhæfur mað- ur. sem oft er getið i stórræð um á Sturlungaöld. Sonur hans Narfi var einnig prestur, en prestsvígslu virðast hinir fyrstu Skarðverjar flestir eða allir hafa tekið kýnslóð eftir kynslóð. Bendir Það til lær dóms og menntaþrár þessara höfðingja en jafnframt til skap gerðar þeirra og innri gerðar, trúhneigðar og spaklyndis yf irleitt. Þessi sr. Narfi átti marga sonu og urðu þrír þeirra: Þórð ur, Þorlákur og Snorri lögsögu menn, en það var mésta virð ingarstaða íslenzku þjóðarinn ar þá, og sannar hve vel gerðir og velmetnir þessir höfðingj ar hafa verið. Og Ketill son- ur Þorláks Narfasonar var bæði lögmaður og hirðstjóri. En Snorri lögsögumaður Narfason varð fyrir þeírri ó- gæfu að skera sundur vébönd in um 'lögréttu árið 1330, um orsakir veit enginn. En eftir það missti hann lögmennsku, er sem skugga bregði yfir Skarð og ættina um hríð. Guð mundur sonur hans, sem skar aði fram úr í verzlunarmálum og viðskiptum við útlönd á þeim dögum drukknar utan- lands í Spánarferð með Ólafi Björnssyni hirðstjóra 1354. En Ormur annar sonur þessa ógæfu sama lögsögumanns var raunár hirðstjóri, en fór með Smið Andréssyni í Grundarbardaga. Voru flestir fylgismenn Smiðs Skarðverjar því að mægðir voru þar á milli. Raunar var fylgi þeirra lélegt, en þeir voru umboðsmenn konungs- valdsins og því skyldugir til framgöngu. Aldrei var veldi Skarðs meira en þá og lék um Það mikil öfund. Enda seig nú á ógæfuhlið fyrir ættinni um hríð. Ormur bjó lengi á Skarði og lenti ásamt sonum og frændum í miklum uppvöðslumálum í sambandi við dráp Þórðar Jóns sonar i Reykholti. Var Þórð ur þessi bendla?ur við víg Guttorms, sonar Orms á Skacði sem veginn var 1381. En Gutt ormur Ormsson var faðir Lofts, föður Ólafar ríku Var aftaka Þórðar sam- kvæmt dómi Orms lögmanns á Skarði talin dómsm^-* *V* - > og illgirni sækja nú að úr öllum áttum og oft e. ..; . hart mæta hörðu af hálfu Skarð verja. Til er enn vísa, sem ort var um Orm Snorrason íögmann á Skarði og síðar birðstjóra. Sannar hún vel að ekki var síður ráðizt á stjórnmálamenn með gysi og glensi þá en nú. Hún er ort eftir framgöngu hans í Grundarbardaga: „Frá ég stálastorm mjög sturla Orm. Það er kyssti kyr kirkjunnar dyr, kvað hann þurfa þess að þylja vers, þó er bænin bezt honum byrgi mest." En jafnvel í þessum styr og þessu napra háði kemur trú- rækni þeirra Skar'ðverja enn í ljós. Ormur hirðstjóri Snorrason andast laust eftir 1400, ef til .yjU, úr Svartadauða,. En-: þá íéfst hinn mikli aúður Skarð verja fyfst að marki. Virðist ættin eiga mörg helztu höfuð bólin um allt landið. T. d. býr Loftur riki Guttormsson norð ur á Möðruvöllum í Eyjafirði, þótt hann eigi Skarð og nytji þar stórbú. Einnig verður ættin fræg fyr ir ástamál. Loftur ríki yrkir ódauðlegt ástarkvæði til Krist ínar Oddsdóttur ástkonu sinn ar en enginn veit hvað meín ar þeim að verða hjón, sannar það sem í kvæðinu stendur: „meinendur eru mundar mínir vinir og þínir." En eitt er víst, svo er að sjá sem þetta lærða, gáfaða og ríka fólk sé lítt sjálfs sín ráð andi. og að mörgu mjög gæfu lítið í ástamálum. Þannig verð ur með Loft samkvæmt ljóð um hans, þótt hann sé ríkasti höfðingi sem talið' er að nokkru sinni hafi verið tll á íslandi, hirðstjóri, skáld og fræðimaður og þar að auki dubbaður til riddara er hann dvaldi erlendis með Eiríkí kon ungi af Pommern. Ekki urðu þó síður frseg ástamál dóttur Lofts, Ólafar ríku og Sólveigar dóttur henn ar og Björns hirðstjóra á Skarði. En þær mæðgur festu báðar ástá umkomulausum en fátækum mönnum, sem þeim var bannað að giftast, þar eð lög mæltu svo fyrir að jafn- ræði yrði að vera milli hjóna efna um auð og metorð. En hins vegar þótti frillulíf jafn vel hefðarkvenna í þá daga ekk ert tiltökumál, ef leynt fór og drengilega, og virðist almenn ingur hafa litið á slíkt með miklu meíri og dýpri skilningi en landslög og dómarar. Eru enn til sögur um ástir Ólafar Pramhald a bis 12 1

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.