Morgunblaðið - 06.01.1989, Blaðsíða 14

Morgunblaðið - 06.01.1989, Blaðsíða 14
14 68ei HAllMAL .8 HUOACIUT8Ö'9 GiaAJaMUOflOM- MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 6. JANÚAR 1989 Nú er lag að bæta kjörin effirPál Halldórsson Árið 1988 var ekki hagstætt launafólki. Samningsréttur var af- numinn með lögum, sem samkvæmt síðustu útgáfu gilda fram í miðjan næsta mánuð. Og auk þess hefur ríkisvaldið ráðist á gerða samninga bæði með því að rýra innihald þeirra með gengisfellingum og hreinlega afnumið umsamdar hækkanir. Nið- urstaðan er því að á árinu rýrnaði kaupmáttur stöðugt, og er sama hvort litið er á dagvinnutekjur eða heildartekjur. Á hinn bóginn er að koma í liós að árið 1988 var eitt besta ár Islandssögunnar þegar litið er til aflabragða og útflutningsverð- mætis. Við áramót er hollt að skoða hvers vegna svona hefur farið og hvaða kost launafólk á til að bæta sinn hlut á nýju ári. Hrakspár og samningar Strax í ársbyrjun 1988, fóru at- vinnurekendur að kvarta um bágan hag fyrirtækjanna og að erfiðir tímar væru framundan. í janúar lét Vinnuveitendasambandið gera fyrir sig „þjóðhagsspá" og las út úr henni að kaupmáttur yrði að minnka á árinu. Þessu fylgdu þeir eftir með sífelldum hótunum um lokun fyrir- tækja víðs vegar um landið. Þjóð- hagsstofnun lét sitt ekki eftir liggja og spáði því í mars að hagvöxtur myndi dragast saman um 0,8% á árinu. Þrátt fyrir það fóru þau félög sem höfðu lausa samninga af stað og tókst að rétta hlut sinn lítillega á 2. ársfjórðungi 1988. Flestir opinberir starfsmenn voru bundnir í samningi út árið 1988 en höfðu endurskoðunarákvæði í samningum sínum. I endurskoðun- arákvæðinu fólst að yrðu almennar launahækkanir á vinnumarkaðin- um, skyldu laun opinberra starfs- manna hækka í samræmi við það. Um leiðréttinguna skyldi samið, en næðist ekki samkomulag átti gerð- ardómur að skera úr. Á þetta endur- skoðunarákvæði reyndi í byrjun maímánaðar. Viðræðunum um end- urskoðun lauk með samkomulagi sem gert var undir hótun um setn- ingu bráðabirgðalagal Menn höfðu um tvennt að velja: Annaðhvort að skrifa upp á það sem boðið var eða að lúta óbilgjarnri lagasetningu. Það sýndi best hvað samningsstað- an var léleg að ríkið komst upp með aó hlaupa frá tilboði sem það hafði gert BHMR, þegar samninga- menn þess sáu að tilboðið var betra en þeir höfðu ætlað. Þ6 endurskoð- unin gæfí nokkra launahækkun vantaði a.m.k. 6% á að háskóla- menntaðir ríkisstarfsmenn fengju hliðstæðar hækkanir og orðið höfðu á almennum vinnumarkaði. Og end- urskoðunin breytti engu um það, að kaupmáttur dagvinnulauna opin- berra starfsmanna hélt áfram að falla allt árið. Gengisfellingar og bráðabirgðalög Strax í kjölfar samninga Verka- mannasambandsins, sem gerðir voru í lok febrúar og reyndar víðast felldir, var gengið fellt um 6% að kröfu frystihúsaeigenda. Ekki dugði þeim þetta lengi. í byrjun maí, er gerð flestra kjarasamninga var lokið, magnaðist enn söngurinn um nauðsyn efnahagsráðstafana. Eftir að Alþingi hafði verið sent heim þótti ljóst að gripið yrði til einhverra ráðstafana. Fjáraflamenn brugðust skjótt við og náðu á nokkrum dögum að hirða fjórðung gjaldeyrisforðans. 17. maí var gengið fellt um 10%. Ekki dugði þetta því þrem dögum síðar var samningsréttur afnuminn til 10. apríl 1989 og launabreytingar á því tímabili ákveðnar með lögum. Þó skyldu gerðir samningar halda sér, fælist meira í þeim en lögin ákváðu. Þessari lagasetningu var fyrst og fremst beint gegn starfsmönnum álversins, enda var vinnustöðvun þar farin að hafa alvarleg áhrif, en forsvarsmenn ÍSAL þybbuðust við að semja. Lagasetningin varð einn- ig til þess að aðrir hópar launa- manna, sem voru að semja, neydd- ust til að ganga frá samningum í hasti áður en lögin gengu í gildi. Bráðabirgðalögin frá 20. maí eru einhver harkalegasta aðför að samningsfrelsi, sem gerð hefur ver- ið á íslandi og í Vestur-Evrópu frá lokum seinni heimsstyrjaldar. Samningsréttur var tekinn af sam- tökum launafólks og kjaramálum skipað með lögum. En það alvarleg- asta við þetta var hversu átaka- laust það gekk fyrir sig. Þeir einu sem tókst að hrista lögin af sér voru starfsmenn ÍSAL, sem með samstöðu tókst að knýja í gegn kjarasamning eftir að lögin tóku gildi. Samtök launamanna mót- mæltu reyndar, en þau höfðu ekki þann styrk sem þurfti til að brjóta þessa aðgerð á bak aftur og verja þau mannréttindi, sem Islendingar vilja að séu viðurkennd í öðrum löndum. Viðbrögð stjórnarandstöð- unnar á Alþingi voru einnig lin. Einn af talsmönnum hennar lét sér fátt um lagasetninguna finnast og líkti ráðstöfunum við máttlitla magnylpillu. Það kom líka í ljós í haust, að pólitísk samstaða um af- nám samningsréttar var meiri en menn hugðu. Ýmsir, sem áður höfðu harðast gagnrýnt verkalýðs- hreyfinguna fyrir lélega samninga, söðluðu um og töldu samningsrétt- inn lítilsvirði samanborið við að vin- ir þeirra kæmust í ríkisstjórn. Nú ersvo komið, að kvennalistinn, einn stjórnmálasamtaka, telur samn- ingsréttinn merkari en svo að hon- um megi fórna í einhverjum skynd- iráðstöfunum. Þó afnám samningsréttar og kaupbinding komi illa við allt launa- fólk, þá eru menn í mismunandi aðstöðu til að komast framhjá henni. Kauptaxtar eru negldir niður og þeir sem við þá búa, eins og t.d. opinberir starfsmenn, hafa enga möguleika á að bæta sinn hlut. Reynslan hefur sýnt að kaupbinding hefur jafnan leitt til aukins launa- mismunar því þeir, sem sterkasta markaðsstöðuna hafa, halda ætíð sínu. Fjármagnseigendur auka hlut sinn Eins og fyrr greinir hófst árið 1988 með hrakspám um versnandi efnahag og þeim hefur ekki linnt. Víst er um það að rekstur margra fyrirtækja hefur gengið illa. At- vinnurekendur og stjórnvöld hafa aðeins fundið eina skýringu á þessu. „Lífskjör almennings eru of góð." Allar aðgerðir hafa miðað í þá átt að skerða kjörin. Gengisfellingar, árásir á gerða samninga og loks afnám samningsréttar. Einkum hefur verið bent á fiskvinnsluna í þessu sambandi, enda eru allir landsmenn háðir afkomu hennar. í athugun sem hagdeild ASI hefur gert á helstu kostnaðarliðum fryst- ingar kemur í ljós að ef borið er saman meðaltal áranna 1980-1987 við árið 1988, þá hefur fjármagns- kostnaður vaxið um 60% en launa- kostnaður um 7,5%. Ef aðeins eru borin saman árin 1987 og 1988 þá hefur hlutur fjármagnskostnaðar af tekjum vaxið um 150%, meðan hlutur launa hefur vaxið um 4%. Þessi mikla aukning fjármagns- kostnaðar er komin til af tvennu: Of mikilli fjárfestingu og okurvöxt- um. Þetta á ekki aðeins við um fisk- vinnsluna, heldur ekki síður um verslun og þjónustu. Offjárfestingin í verslunar- og skrifstofuhúsnæði hefur verið gegndarlaus á undan- förnum árum, og nú munu vera yfir 100 þúsund fermetrar af slíku húsnæði í Reykjavík, sem engin not eru fyrir. Það er þessi fjármagns- kostnaður sem nú er að sliga mörg Þröskuldur morðingja Kvittun til Asdísar Kvaran Þorvaldsdóttur effirPál Vilhjálmsson Frændi Ásdísar Kvaran var nas- isti sem hét Eiður S. Kvaran. Um Eið er fjallað í bók Illuga og Hrafns Jökulssona, íslenskir nasistar, og kom út fyrir skömmu. Undirritaður skrifaði ritdóm um bókina í DV 12ta desember síðastliðinn og 10 dögum seinna, 22an desember, and- mælir Ásdís ritdómnum í Morgun- blaðinu og segir hann „handan við mörk velsæmis". í leiðinni segir Ásdís að undirritaður hafí ekki les- ið bókina sem hann ritdæmdi og líklega er það innan marka velsæm- is að saka menn um vinnusvik. Þar sem Ásdís virðist ekki vita hvers konar hjörð Eiður frændi hennar tilheyrði er rétt að gefa sér tíma til að útskýra það. í ritdómnum í DV 12ta desember er vitnað í umfjöllun þýska tímarits- ins Der Spiegel (nr. 40/1988) um þrjár bækur sem taka til meðferðar þau gervivísindi sem nasistar nefndu ýmist Eugenik eða Rassen- hygiene. Þessi fræði eru afar óvenjuleg að því leyti að innbyggt í þau er eindregið mat á verðleikum manna. í stuttu máli fara verðleikar manna eftir ætterni þeirra eða kyn- stofni, segja þessi fræði. Aríski kynstofninn er samkvæmt kenning- unni verðleikamestur, en gyðingar, negrar og slavar eru verðleika- minnstir. Óaðskiljanlegur hluti „fræði- greinarinnar" Rassenhygiene er hugmyndin um hreinsun tegundar- innar. „Hygiene" vísar til heilbrigð- is og hollustuverndar. Þessar hugmyndir gagntóku Eið S. Kvaran þegar hann var við nám í Þýskalandi snemnia á fjórða ára- tugnum. Upphaflega fór Eiður í nám í mannkynssögu, en á endan- um skrifaði hann doktorsritgerð „mjög mengaða öfgafullri mann- bótastefnu að hætti nasista". (ís- lenskir nasistar s. 218.) Ásdís kennir nám og rannsóknir frænda síns við mannfræði (anthr- opology) sem er viðurkennd vísinda- grein og kennd í háskólum. Það er álíka gáfulegt og að segja andatrú vera guðfræði. Fræðin hans Eiðs dóu með nasistum og verða ekki endurvakin nema Eiður og kumpán- ar hans gangi aftur. í tímaritsgreininni í Der Spiegel segir um sannfæringu Eiðs að hún hlaut að leiða til dauða og tortím- ingar. Það er einmitt það sem gerð- ist. Milljónir á milljónir ofan létu lífið í nafni kynhreinsunarinnar sem Eiður boðaði í ræðu og riti. Herraþjóðin sem Eiður vildi svo gjarnan tilheyra byggði gasklefa fyrir hreinsunarstarfið. Gyðingum fyrir utan klefana í Auschwitz var sagt að þeir væru á leið í aflúsun. Þeir gengu þægir inn og vissu ekki að lýsnar voru þeir sjálfir. Páll Halldórsson „Það sem í raun hefiir gert stjórnmálamönn- um mögulegt að ráðast á samningsrétt og samningsbundin kjör er sá hræðsluáróður, sem haldið var uppi í þjóð- félaginu allt síðastliðið ár, að launafólk hafí lifað langt um efni fram." fyrirtæki og launafólk á að greiða með kjaraskerðingu. Það sem í raun hefur gert stjórn- málamönnum mögulegt að ráðast á samningsrétt og samningsbundin kjör er sá hræðsluáróður, sem hald- ið var uppi í þjóðfélaginu allt síðast- liðið ár, að launafólk hafi lifað langt um efni fram. Dregnar voru upp hryllingsmyndir af stöðu atvinnu- veganna, minnkandi afla og verð- falli á erlendum mörkuðum. Há- marki náði þessi áróður þegar Steingrímur Hermannsson ógnaði með þjóðargjaldþroti frammi fyrir grátkór frystihúsaeigenda. Fólk var farið að trúa því að laun þess væru of há, og það ætti þannig sök á þessu hryggðarástandi. Nú þegar árið er liðið blasir önnur mynd við. Á árinu 1988 var mesti fiskafli í sögu landsins og útflutningsverð- mæti aflans viðrist ætla að verða næstum hið sama og 1987. Jafn- framt hefur verið sýnt fram á að stöðugt meira rennur til þeirra sem lána peninga. Offjárfestingar og okurvextir hafa hirt kúfinn af góð- ærinu, og enn skal seilst í vasa launamanna til að greiða fjár- magnseigendum það sem þeir setja upp. Hvað er framundan Síðustu upplýsingar um afla, aflaverðmæti, en þó einkum og sér í lagi vaxtaokrið, ættu að sýna launafólki, að kaupið er ekki of hátt og launin eru ekki að setja fyrirtækin á hliðina. Launafólk hef- ur fulla ástæðu og allan rétt á að krefjast verulegra kjarabóta í kom- andi samningum. En kjarabætur nást ekki fyrir- hafnarlaust. Stjórnvöld virðast álíta að hægt verði að rýra kaupmáttinn enn á næsta ári. í þeirri þjóðhags- áætlun, sem er undirstaða fjárlaga- frumvarpsins, er gert ráð fyrir því að svigrúm til kauphækkunar um- fram þau 1,25% sem lögskipuð eru 15. febrúar, sé í kringum 3%. Þetta þýðir í raun áframhaldandi kaup- máttarrýrnun. Þjóðhagsstofnun hefur sent frá sér sína venjulegu svartsýnisspá um 1,6% samdrátt landsframleiðslu á næsta ári. Loks eru atvinnurekendur farnir að ógna með atvinnuleysi á næsta ári, reyni launafólk að bæta hlut sinn. Um síðastnefndu hótunina er það að segja, að við atvinnuleysi hefur fjöldi Islendinga á síðustu áratugum brugðist með því að leita vinnu í öðrum löndum. Þeir sem auðveldast eiga með að flytja sig er yngsti og menntaðasti hluti vinnuaflsins. Það mun ekki ganga til langframa að halda hér uppi mun lakari lífskjör- um en í nágrannalöndunum og síst með svipu atvinnuleysis. Þegar verið er að undirbúa kjara- kröfur eru spár þjóðhagsstofnunar að engu hafandi. Eins og BHMR hefur nýlega sýnt fram á virðast þær vera settar saman í þeim til- gangi einum að skelfa samninga- menn launafólks og allan almenn- ing þegar líður að kjarasamningum. Stjórnmálamenn fara jafnan þá leiðina sem auðveldust er. Svo lengi sem Iaunafólk lætur telja sér trú um að efnahagsvandann megi rekja til launanna verður ráðist á kjör launamanna og samningsrétt. Hagsmuna fjármagnseigenda er gætt af öflugum þrýstihópum, sem eru tilbúnir til varnar hvenær sem er og varðar ekki um neinn hag annan en sinn eiginn. Stjórnmála- menn munu ekki leggja til atlögu við þennan hóp fyrr en launamenn hafa gert þeim ljóst að þeir láta ekki lengur ganga á sinn hlut. Á nýju ári er lag til þess! Ilöfundur er formaður BHMR. „Þar sem Ásdís virðist ekki vita hvers konar hjörð Eiður frændi hennar tilheyrði er rétt að gefa sér tíma til að útskýraþað." II Eiður tók ekki beinan þátt í skipulögðum morðum á þeim mann- eskjum sem hann áleit verðleika- minni en aðrar. Aftur á móti voru menn eins og Eiður nauðsynleg forsenda þess að fjöldamorðin gátu farið fram. Eiður og hans nótar undirbjuggu jarðveginn og unnu fylgi við málstaðinn. Eiður var vísindamaður sem kynnti almenningi þau „sannindi" að tilveruréttur manna færi eftir ætterni þeirra. Ofstæki Eiðs gekk svo langt að í hugmyndaheimi hans voru verkamenn „afturúrkreisting- ar" og „úrgangslýður". (Sjá íslensk- ir nasistar s. 207.) Og fátæklingar „eru ver gerðir heldur en hinir, sem komist hafa hærra í mannfjelag- inu." (íslenskir nasistar s. 207.) Þröskuldur sem maðurinn yfír- stígur áður en hann verður morð- ingi er að sannfærast um réttmæti morðsins. Fyrsta skrefið á þeirri leið er að leggja trúnað á fordóma á borð við þá að sumir menn séu minna virði en aðrir. Eiður S. Kvar- an var búinn að taka það skref þegar hann lést í Þýskalandi árið 1939, þrítugur að aldri. Ég stend þess vegna við þau orð í ritdómnum sem Asdís á erfiðast með að skilja: „Eiður S. Kvaran varð ekki morðingi. Hann hafði þó allar forsendur til þess, trúði á yfir- burði hins germanska kynstofns og fyrirleit aumingja á borð við verka- lýðsskrílinn og júðana." Hvort Eiður hefði orðið morðingi ef hann lifði lengur læt ég Ásdísi eftir að dæma. Hún hlýtur að þekkja sitt heimafólk. Um hótun Ásdísar að lögsækja mig fyrir ærumeiðingar um látinn mann hef ég það eitt að segja að ég bið hana að gera svo vel. Mér yrði heiður að því að vera dæmdur fyrir að setja orð og sannfæringu nasista í sitt rétta samhengi. Sam- hengi sem alltof fáir vilja kannast við. Hömndur er blaðamaður.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.