Morgunblaðið - 06.11.1990, Qupperneq 16

16
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 6. NOVEMBER 1990
Skattbyrði hér og þar
eftirMá
Guðmundsson
I byijun mánaðarins kynnti fjár-
málaráðuneytið niðurstöður OECD
um skattheimtu í aðildarlöndunum,
sem koma fram í árlegri skýrslu
stofnunarinnar^ um það efni.1 Til-
efnið var að ísland var í fyrsta
skipti tekið með í þessa skýrslu.
OECD mælir skattbyrði með heild-
arskattheimtu ríkis og sveitafélaga
í hlutfalli við landsframleiðslu.,
Samkvæmt mati OECD var skatt-
byrði með heildarskattheimtu ríkis
og sveitarfélaga í hlutfalli við
landsframleiðslu. Samkvæmt mati
OECD var skattbyrði ein sú lægsta
á íslandi af aðildarlöndunum á ár-
inu 1988, eða 31,7%. Skattbyrði á
íslandi var næst minnst af Evrópu-
ríkjum OECD, en aðeins Tyrkland
var fyrir neðan. Island var í fimmta
neðsta sæti af öllum aðilarlöndun-
um, fyrir ofan Japan, Ástralíu,
Bandaríkin og Tyrkland.
Fjármálaráðuneytið gerði einnig
grein fyrir því, að með sömu aðferð-
um og OECD beitir hafi heildar-
skattar ríkis og sveitarfélaga num-
ið 34% af landsframleiðslu á árinu
1989. Við þessa aukningu á skatt-
byrði frá árinu áður hafi ísland
hækkað um tvö sæti í skattatöfl-
unni, en skattheimtan væri þó sú
þriðja minnsta í Evrópuríkjum
OECD. Þannig eru öll aðildarríki
Evrópubandalagsins með hærri
skgttbyrði, svo og öll aðildarríki
EFTA nema Sviss. Einnig var gerð
grein fyrir samsetningu skatt-
heimtunnar, og kom í ljós að hlut-
fall beinna skatta var einna lægst
á íslandi.
Þessar niðurstöður hafa að von-
um vakið mikla athygli og umræð-
ur. Hannes G. Sigurðsson hagfræð-
ingur VSI ritaði grein um málið í
Morgunblaðið 11. þessa mánaðar.
Athugasemdum hans má skipta í
tvo hluta. Annars vegar kemur
hann með athugasemdir sem fela
í sér gagnrýni á þær aðferðir sem
notaðar eru við að mæla skattbyrð-
ina en hinsvegar leitast hann við
að reyna að skýra hversvegna
skattbyrði er lægri hér á landi en
í flestum aðildarlöndum OECD.
Hannes nefnir í grein sinni einkum
þijú atriði sem hann telur að skekki
samanburðinn í þessu sambandi,
þ.e. ólíka uppbyggingu lífeyris-
kerfa, húsnæðisbætur og mishátt
hlutfall óbeinna skatta.
Alþjóðlegur samanburður
Alþjóðlegur samanburður sem
byggist á einföldum kennitölum er
auðvitað alltaf vandmeðfarinn.
Þetta á þó ekkert fremur við um
mælingu á skattbyrði en ýmsan
annan alþjóðlegan samanburð sem
gjarnan er gerður. Til dæmis má
taka samanburð á þjóðartekjum á
mann, sem getur skekkst verulega
vegna mismunandi raungengis
gjaldmiðla, mismunandi vægis
markaðviðskipta og mismunandi
hlutfalls beinna og óbeinna skatta
í heildarskattheimtu. Einföldum
samanburði af þessu tagi er þó
gjarnan beitt, þar sem hann er tal-
inn gefa ákveðna vísbendingu.
Sama á auðvitað við um skatt-
byrði. Sé alþjóðlegur samanburður
af þessu tagi leiðréttur fyrir þáttum
sem eru taldir skekkja samanburð-
inn er nauðsynlegt að það nái til
allra landa í samanburðinum en
ekki bara eins þeirra. Það skiptir
einnig máli hvort frávik ná bara
til eins lands eða margra. Þannig
nefnir Hannes í grein sinni fyrir-
komulag á greiðslu sjúkradagpen-
inga hjá Svíum annars vegar og á
íslandi hins vegar. Þetta skekkir
þó ekki samanburðinn við OECD
nema í litlum mæli og alls ekki
samanburðinn við Evrópubanda-
lagið, nema sýnt sé fram á að
sænska fyrirkomulagið sé útbreitt
í aðildarlöndum OECD og Evrópu-
bandalagsins, sem Hannes gerir
ekki.
Uppbygging lífeyriskerfis
Hannes telur að uppbygging
lífeyriskerfisins hér á landi raski
verulega samanburði á skattbyrði.
Hannes fullyrðir að í flestum þeim
löndum sem við berum okkur sam-
an við séu greiðslur ellilífeyris fjár-
magnaðar með sköttum en hér á
landi séu starfræktir sjálfstæðir
lífeyrissjóðir. Þetta er á nokkrum
misskilningi byggt. í fyrsta lagi
voru lífeyrisgreiðslur almanna-
tryggingakerfisins, sem er fjár-
magnað með sköttum, nærri helm-
ingi hærri en lífeyrisgreiðslur
lífeyrissjóðanna árið 1989, þ.e.
Már Guðmundsson
námu 3,1% af landsframleiðslu
1989 meðan lífeyrisgreiðslur lífeyr-
issjóðanna námu 1,7% af lands-
framleiðslu. í öðru lagi hafa mörg
fleiri aðildarlanda OECD lífeyris-
sjóðakerfí af því tagi sem tíðkast
hér á landi. Má þar t.d. nefna Finn-
land, Holland og Sviss, en iðgjöld
til slíkra sjóða námu um 4 'A—6%
af landsframleiðslu í þessum lönd-
um árið 19822 Það er ljóst að ef
tölur fyrir ísland væru leiðréttar
fyrir greiðslum iðgjalda til lífeyris-
sjóða og sama væri gert fyrir önn-
ur OECD ríki, gæti farið svo að
ísland myndi hækka eitthvað i
skattatöflunni.
Misskilningur Hannesar á þessu
sviði er þó smávægilegur á móts
við það sem hann segir um saman-
burð OECD á „sköttum að frá-
dregnum iðgjöldum til lífeyriskerf-
isins'*. Hannes fullyrðir að í þeim
samanburði komi ísland út með
hærra hlutfall en OECD-meðaltal-
ið. Hugtakanotkun Hannesar er hér
villandi. Nær væri að tala um „ið-
gjöld til almannatrygginga" (e. soc-
ial security contributions), þar sem
framlög til sjúkratrygginga eru í
mörgum tilfellum með. Hér er um
það að ræða að ákveðnir skattar
eru eyrnamerktir almannatrygg-
ingakerfinu, en slíkt fyrirkomulag
var til staðar hér á landi fyrr á
árum, m.a. í svokölluðu sjúkrasam-
lagsgjaldi. Síðar var það lagt af
og almannatryggingar urðu fjár-
magnaðar af almennum skatttekj-
um. Hér er því ekki um að ræða
iðgjöld til lífeyrissjóða eins og við
þekkjum þau. Það sér það hver
maður í hendi sér að þótt ákveðinn
hluti tekjuskatts yrði kallaður „ið-
gjald til almannatrygginga“, eða
að slíkt iðgjald yrði lagt á launa-
greiðslur og aðrir skattar lækkuðu
til samræmis, myndi heildarskatt-
byrði landsmanna í engu breytast.
Það er mjög misjafnt eftir löndum
hvort almannatryggingar eru fjár-
magnaðar með skylduiðgjöldum
eða beint af skattfé. Til að gæta
samræmis mælir OECD því heild-
arskattbyrði að meðtöldum slíkum
iðgjöldum til almannatrygginga.
Húsnæðisbætur
Mjög víða eru vaxtagjöld vegna
húsnæðiskaupa frádráttarbær frá
skatti og því lækkar mæld heildar-
skattheimta sem því nemur. Hús-
næðisbætur eru hliðstæðar við
slíkan vaxtafrádrátt, enda munu
vaxtabætur leysa þær af hólmi hér
í framtíðinni. Það er því fullkom-
lega eðlilegt að draga húsnæðis-
bætur frá heildarskattheimtu. Væri
það ekki gert væru tölur fyrir ís-
land ekki sambærilegar við tölur
annarra landa og of háar.
Óbeinir skattar
Hækkun beinna skatta á kostnað
óbeinna breytir auðvitað ekki
landsframleiðslu eða skattheimtu
að raungildi. Slík breyting getur
hins vegar breytt mældu hlutfalli
skatta af landsframleiðslu. Ástæð-
an er sú að beinir skattar Ieggjast
á samneyslu með því að laun opin-
berra starfsmanna eru skattlögð,
en óbeinir skattar leggjast að jafn-
aði ekki á opinbera þjónustu. Því
verður verðlag opinberrar þjónustu
hærra því hærra hlutfall sem bein-
ir skattar eru af heildarskattheimt-
unni. Samneysla í hlutfalli við
landsframleiðslu hækkar því.3
Skatthlutfallið verður einnig
hærra, ef við gefum okkur að sam-
neyslan sé að fullu fjármögnuð með
sköttum. Skattar eru hins vegar
ekki einungis notaðir til að fjár-
magna samneyslu, þar sem stór
hluti þeirra fer í tilfærslur til ein-
staklinga og fyrirtækja. Ef allar
skatttekjur færu í tilfærslur og til-
færslurnar væru ekki skattlagðar
hjá viðtakanda, myndi samsetning
skattheimtunnar engin áhrif hafa
á mælt hlutfall skatta og lands-
framleiðslu. Skattlagning til-
færslna veldur svipuðum áhrifum
og skattlagning launa opinberra
starfsmanna, þó líklega minni, bar
sem tilfærsluþegar greiða oft litla
skatta.
Eins og Hannes bendir á í grein
sinni hefur Ásgeir Daníelsson áætl-
að að skatthlutfallið væri um 1,5%
hærra hér á landi ef skipting beinna
og óbeinna skatta væri svipuð og
í Svíþjóð. Svipað fengist út varð-
andi meðaltal OECD ríkja, en mun-
urinn er minni á Islandi og Evrópu-
bandalaginu hvað þetta varðar, því
hlutfall óbeinna skatta er þar hærra
en að meðaltali hjá OECD-ríkjum.
Þessi munur er því ekki nægjanlega
mikill til að breyta því að skatt-
byrði er með lægsta móti hér á
landi miðað við aðildarríki OECD.
Útgjaldastig
Ýmis atriði hafa verið nefnd til
að útskýra hvers vegna skattbyrði
er lægri hér á landi en í flestum
öðrum aðildarlöndum OECD.
Útgjaldastig
Ýmis atriði hafa verið nefnd til
að útskýra hvers vegna skattbyrði
eer lægri hér á landi en í fiestum
öðrum aðildarlöndum OECD. í því
sambandi hefur verið minnst á að
þjóðin sé ung, að hér sé enginn her
og að atvinnuleysi sé lítið. Þessi
atriði eiga það þó öll sammerkt að
þau snúa að ríkisútgjöldum en ekki
sköttum. Svo lengi sem halli er á
ríkissjóði skýra þau því ósköp lítið.
Það er ekki fyrr en skattar hafa
verið hækkaðir til að eyða hallanum
og skattar haldast síðan í hendur
við þróun útgjalda, að þessi atriði
geta komið til greina sem skýring-
arþættir. Ofangreind atriði geta
hins vegar skýrt hvers vegna
ríkisútgjöld eru lægri en ella hér á
landi. Á móti kemur hins vegar
ýmislegt sem stuðlar að hærri út-
gjöldum, og má þar nefna fá-
menni, íjarlægð frá viðskiptalönd-
um, veðurfar, dreifða byggð og
stórt og erfitt land.
Túlkun á þessum útgjaldatilefn-
um er hins vegar ekki einhlít. Þann-
ig er ekkert samband á milli skatt-
byrði og útgjalda til hermála. Þau
lönd sem hafa mest útgjöld til her-
mála eru mörg með tiltölulega lága
OLD
V E
R
Inoirell
lofargóðu!
GRILLIÐ
Sími 25033
Kvöldverður í Grillinu er engum
Hkur. Nýr Matseðill býður bæði nýja
og hefðbundna rétti. Stórkostiegt
útsýnið er enn á sínum stað ásamt
þjónustu í sérflokki.
Opið þriðjud.-laugard. frá kl. 19:00.
Mímisbar í nýjum búningi er góð
byrjun og endir á góðu kvöldi.
Opinn fimmtud.-sunnud.
frá kl. 19:00.
K V