Morgunblaðið - 28.10.1992, Blaðsíða 14

14
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 28. OKTÓBER 1992
Vandamál Færey-
inga og Islendinga
eftir Kristin
Pétursson
Slæmar fréttir berast nú frá
frændum okkar Færeyingum. Eink-
um er kennt um eyðslu umfram efni
og víst er það svo að báðar þjóðir
verða að spara meira. Lítil umfjöllun
fer hins vegar fram um það sem
meira máli skiptir — að það mistókst
í Færeyjum — eins og íslandi — „að
byggja upp“ þorskstofninn.
Skelfileg þögn
Mistökin við „uppbyggingu“
þorskstofna í norðurhöfum fær litla
umfjöllun efnislega. Veiðimenn hafa
verið ásakaðir um „ofveiði" án þess
að það sé vísindalega sannað, þá er
samt látið svo í veðri vaka, „sérfræð-
ingar“ (í fiskifræði og fiskihagfræði)
hafa verið helstu ráðgjafar varðandi
„uppbyggingu“ þorskstofna sem í
reynd hefur mistekist. Ábyrgðin er
svo stjómmálamannanna.
Samt er enn leitað ráða hjá sömu
mönnunum og mistókst með sömu
kenningamar sem flestar eru ýmist
ósannar eða ósannaðar og ganga
undir heitinu „vísindi". Fyrrverandi
sjávarútvegsráðherra á íslandi telur
þetta „vísindamenn á heimsmæli-
kvarða" og núverandi sjávarútvegs-
ráðherra segir „engar betri hug-
myndir til“ — en kenningarnar sem
eru að setja alla á hausinn!
Algengasta afstaða er — þegar
reynt er að koma á umræðu um
málið: — ;,Ég hef ekki vit á þessu",
— „ég ætla ekki að fara að leika fiski-
fræðing", — „ég nenni ekki að kynna
mér þetta", — „em þetta ekki sér-
fræðingamir?". Skiptir litlu hvað lagt
er á borð til upplýsinga um að ekki
sé allt með felldu, umræðan kemst
samt nánast ekkert áfram. Um þetta
ríkir nánast skelfileg þögn.
Léleg nýliðun
Léleg nýliðun þorskstofnsins hér
við land — síðan 1984 — er ein helsta
ástæða minnkandi veiði og minnk-
andi veiðimöguleika. Sagt var: „að
með því að friða — beita kvótakerfi
til að koma í veg fyrir ofveiði þá
mætti byggja upp þorskstofninn".
Þetta var sagt. Þessi „vísindi“ voru
forsendan fyrir kvótakerfmu sem
allir áttu að hagnast á! Nú spurning
eftir Kristján
Jóhannsson
Samningurinn um evrópska efna-
hagssvæðið er í hugum margra ís-
lendinga bæði flókinn og viðamikill.
Gmndvallaratriði hans em þó tiltölu-
lega einföld og meginmál samnings-
ins er ekki nema 129 greinar sem
rúmast á aðeins 40 blaðsíðum. í
samningnum felst í sem fæstum orð-
um að komið verður á auknu frelsi
í samskiptum milli EES-landanna 19
og þar munu sömu reglur gilda í
viðskiptum á fjölmörgum sviðum.
Markaðír EES-landanna verða opnir
fólki og fyrirtækjum, þar sem mis-
munun á grundvelli þjóðemis verður
bönnuð.
Gull og grænir skógar
Ein helsta ástæðan fyrir því að
fólki finnst EES-málið flókið er sú
að allt frá upphafi samningavið-
ræðna hafa stjórnmálamenn gert
samninginn að pólitísku þrætuepli
með það eitt að markmiði að klekkja
á ríkisstjórn eða stjómarandstöðu.
Þannig hefur stjórnarandstaðan
reynt að gera samninginn að öllu
dagsins er þá: Tókst þetta, — eða
tókst þetta ekki. Þetta er grundvall-
arspurning. Flestum ætti að vera
kunnugt um að þetta mistókst. Af
hveiju þá að halda áfram með það
sem mistókst??? Er þetta sofanda-
háttur, hugsunarleysi, þijóska, af-
skiptaleysi, eða bara heimska?? Ég
hef ekki svarið. Ég bara spyr.
Nýliðun er mæling á magni
þriggja ára þorsks árlega. Eftir alla
friðunina, útfærslu landhelginnar,
möskvastækkunina og svæðalokan-
imar hefur sókn í smáfisk minnkað
til muna. Hvers vegna er þá ekki
allt fullt af smáfiski?
Er ekki eitthvað að sem þarfnast
umfjöllunar? Ég hef sýnt fram á það
í greinum hér í blaðinu að nýliðun
hafi verið best þegar þorskstofninn
var í lægð (1973, 1983 og 1984.)
Þessi árgangar em íslandsmetin í
nýliðun þorskstofnsins þegar þorsk-
stofninn var lítill og hrópað var
„hættuástand" á vísindalegan hátt.
Gagnrýni mín og fleiri manna á þessi
málefni er helst ekki svarað — eða
svarað með því að sneiða hjá kjarna
gagniýninnar og drepa aðalatriðum
á dreif. Léleg nýliðun mörg ár í röð
og lélegir seiðaleiðangrar eru ekki
vísbending um meinta „ofveiði" þeg-
ar grannt er skoðað. Engin rök styðja
þessa „vísindakenningu“ þar sem
sókn í 2 og 3 ára fisk hefur minnkað
mjög í reynd vegna friðunaraðgerða
og vegna stækkunar möskva í tog-
veiðarfæri (um 300% í flatarmáli).
Léleg nýliðun leiðir hins vegar til
minnkandi veiðimöguleika, og
minnkandi veiði. Það viðurkenna
flestir. Orsakir lélegrar nýliðunar
þarf að fjalla um sem málefni með
heildaryfirsýn yfir hafið, fæðufram-
boð, samkeppni nytjastofna um fæðu
og náttúrulegar sveiflur í fæðufram-
boði og sjávarskilyrðum, en ekki ein-
blína á hvern stofn fyrir sig með sjálf-
stæðum „reiknilíkönum" og fullyrða
sífellt að „uppbygging" stofnsins sé
rétta stefnan, þegar upplýsingar um
fæðuframboð vantar.
Innbyrðis samkeppni
þorskstofnsins
Ég hef sýnt fram á það hér í blað-
inu að nýliðun versnaði um 46% (exp-
on) með stækkandi veiðistofni árin
1972-1990. Þessi samanburður er
tvímælalaust vísbending um innbyrð-
leyti tortryggilegan á sama tíma og
ýmsir talsmenn ríkisstjórnarinnar
hafa gefið í skyn að innan EES
væri að finna gull og græna skóga.
Við þetta bætist sú staðreynd að
samningar tóku langan tíma eða um
þijú ár og fréttaflutningur bar oft á
tíðum keim af æsifréttamennsku, þar
sem erfitt var fyrir hinn almenna
borgara að átta sig á um hvað málið
snerist og flestir gáfust hreinlega
upp á að henda reiður á innihaldinu.
Enginn heimanmundur
Að mati samtaka atvinnulífsins,
ekki bara hér á landi heldur í öllum
hinum EES-löndunum, felur þátt-
taka í evrópska efnahagssvæðinu
fyrst og fremst í sér tækifæri. Til
þess að nýta sér þessi tækifæri verða
íslensk fyrirtæki að sýna frumk.væði
á erlendum mörkuðum. Jafnframt
er ekki síður mikilvægt að laða hing-
að til lands erlenda samstarfsaðila
og efla þannig atvinnulíf og fjölga
störfum. Þátttaka í þessu samstarfí
Evrópuríkja fylgir enginn heiman-
mundur, heldur þarf að vinna hörðum
höndum til þess að hagnast sem
mest á samningum.
is samkeppni og bendir til að það
hafi verið röng stefna gagnvart nýl-
iðun að „byggja upp“ stofninn, en
réttara hefði verið að veiða meira.
Kvótakerfið og „uppbyggingarstefn-
an“ virðist þannig hafa leitt af sér
bæði vaxandi sjálfát þorsksips, — og
hækkaða náttúrulega dánartíðni
vegna fæðuskorts, og af þessum
ástæðum helst — sé nú mun minna
handa okkur til að veiða í dag. Mörg
fleiri veigamikil rök hníga í sömu
átt svo sem lifrarlítill horaður smá-
fiskur á uppeldisstöðvum þorsksins
fyrir Norður- og Norðausturlandi
undanfarin ár. Reiknilíkön sem gera
ráð fyrir 20% „náttúrulegum dánast-
uðli“ á hveijum árgangi og engri
breytilegri innbyrðis samkeppni um
fæðu þegar fiskistofn stækkar eru
alls ekki trúverðug vísindi. Sáralítið
hefur verið fjallað um fæðu og þrif
nytjafiska í allri umræðunni um
stjórnun fiskveiða. Prófessorar í
„fískihagfræði" standa í fullyrðing-
um — gefa út bækur — og kenna í
Háskólum þessa „faggrein“ án þess
að kynna sér staðreyndir um fæðu-
framboð og innbyrðis samkeppni
nytjastofna um fæðu!
Samkeppni út á við
Með samkeppni út á við er átt við
samkeppni þorskstofnsins við aðra
stofna hafsins um fæðu. Það ætti
að vera ljóst að samkeppnin út á við
hefur harnað til muna. Fyrst og
fremst er um að ræða fjölgun sjávar-
spendýra og sjófugla. Erlingur
Hauksson sjávarlíffræðingur upp-
lýsti í sumar að einungis selir í norð-
urhöfum þyrftu 11 milljónir tonna
af fæðu árlega! Aðeins! Þökk sé Erl-
ingi fyrir innleggið, en hvers vegna
hefur ekki verið upplýst áætluð heild-
arfæðuþörf sjávarspendýra og sjó-
fugla í Norðurhöfum. Við skulum
áætla að fæðuþörf sjávarspendýra
og sjófugla í Norðurhöfum sé nú um
100—150 milljónir tonna á ári. Fyrir
25 árum þegar fjöldi sjávarspendýra
og sjófugla var u.þ.b. helmingi minni
var fæðuþörf þeirra því aðeins um
50-75 milljónir tonna á ári.
Vegna harðnandi samkeppni
þorsksins um fæðu út á við hefði átt
að vera ljóst þeim er hafrannsóknir
stunda, að erfítt gæti orðið að
„byggja upp“ þorskstofninn vegna
sífellt vaxandi fæðuþarfar sjávar-
„Hiiis vegar er alltaf
fyrir hendi sá mögu-
leiki aö segja sig úr
samstarfinu ef einsýnt
er að áframhaldandi
þátttaka í EES tryggir
ekki hagsmuni okkar
með viðunandi hætti.
Slíkt er hægt að gera
með 12 mánaða upp-
sagnarfresti.“
Sömu leikreglur
Kosturinn við EES er ekki hvað
síst sá að með þátttöku í EES er
atvinnulífínu hér á landi að mörgu
leyti tryggðar svipaðar leikreglur og
skilyrðði til atvinnurekstrar og í sam-
keppnislöndunum. Þeir sem trúa því
að íslenskt atvinnulíf muni spjara sig
á tímum sívaxandi samkeppni ættu
því ekki að óttast þátttöku í efna-
hagssvæðinu. Hins vegar er alltaf
fyrir hendi sá möguleiki að segja sig
úr samstarfinu ef einsýnt er að
Kristinn Pétursson
„Þessi samanburður er
tvímælaiaust vísbend-
ing um innbyrðis sam-
keppni og bendir til að
það hafi verið röng
stefna gagnvart nýlið-
un að „byggja upp“
stofninn, en réttara
hefði verið að veiða
meira.“
spendýra og sjófugla. Afföll þorsk-
seiða t.d. í strandstraumnum fyrir
Látrabjarg (og víðar) hljóta að fara
sífellt vaxandi vegna fjölgunar sjó-
fugla. Á stríðsárunum var skotið
mikið niður af olíuskipum og olía
barst með straumum og vindi til ís-
lands, lenti í fiðri fugla og vitað er
að afföll sjófugla voru mikil á þessum
árum þótt ekki hafi ég tölur þar um.
Alla vega hljóta að vera til einhveij-
ar upplýsingar um fjölgun sjófugla
frá 1940. Allt skiptir máli sem hefur
áhrif á viðkomu nytjastofna og inn-
byrðis samkeppni í hafinu. Það ætti
að vera hlutverk vísindamanna ann-
arra fremur að upplýsa aðalatriði
þessara mikilvægu mála, hversu
veikar sem forsendurnar eru. Ekki
er hægt að bíða í mörg ár eftir „fjöl-
stofnarannsóknum" því þá verðum
við orðin gjaldþrota öll. Stjórnun fisk-
veiða hafsins verður nú þegar að
miðast við innbyrðis samkeppni
nytjastofna þar sem nægilegt fæðu-
framboð hlýtur að verða megin-
sjónarmið. Reiknilíkönin sem taka
ekkert tillit til: — mismunandi fæðu-
framboðs — ekkert tillit til stækk-
andi stofna sjávarspendýra — ekkert
tillit til fjölgandi sjófugla — sem sagt
ekkert tillit til vaxandi samkeppni í
Kristján Jóhannsson
áframhaldandi þátttaka í EES trygg-
ir ekki hagsmuni okkar með viðun-
andi hætti. Slíkt er hægt að gera
með 12 mánaða uppsagnarfresti. Það
væri heldur ekki einsdæmi í alþjóð-
legu efnahagssamstarfi því Græn-
lendingar sögðu sig úr Evrópubanda-
laginu fyrir nokkrum árum. Með
samþykkt EES-samningsins er því
ekkert það gert sem ekki má draga
til baka - ef svo ólíklega færi að
við teldum okkur síðar betur stödd
utan EES-samstarfsins.
Höfundur er rekstrarhag-
fræðingvr Vinnuveitenda
sambands íslands.
hafínu um fæðu eru langt frá því
að teljast trúverðug „vísindi". Þegar
svo reynt var að „byggja upp“ þorsk-
stofninn með friðun og kvótakerfi,
virðist samkeppnin um fæðuna hafa
magnast og — allt fór í öfuga átt
við markmiðin. Þetta á við um fleiri
fískistofna en þorskinn. Samanburð-
ur sem gerður hefur verið — (unninn
eftir gögnum Hafrannsóknarstofn-
unar) um þróun nýliðunar við stækk-
andi veiðistofna: þorsks, ýsu, ufsa,
loðnu, síld og kolmunna sýnir versn-
andi nýliðun um 42% (expon) við
samanlagt stækkandi veiðistofna
þessara fisktegunda á tímabilinu
1978-1990. Nýliðun loðnu er versn-
andi 67% (expon) með stækkandi
veiðistofni. Loðna og síld hafa — síð-
ustu ár átt það til að dreifa sér á
haustin — að öllum líkindum í leit
að fæðu og því verður oft erfitt að
magnmæla með bergmálsmælingum
— eða veiða þessar físktegundir und-
ir þessum kringumstæðum. Svo þeg-
ar ekkert mælist undir slíkum kring-
umstæðum þá er það „ofveiði“ og
veiðar stöðvaðar (loðnuveiðar 1990)!
Fiskur sem hefur fengið nóg æti
safnast frekar í torfur og er þá auð-
veldara að veiða hann. Fiskarnir
hlýða kalli náttúrunnar um fæðuöfl-
un til þess að hafa nægilegt forðabúr
fyrir næstu hrygningu. Hver étur
hvern í hvaða mæli verðu aldrei vitað
með vissu. Við vitum þó um eina
meiginreglu: Stærri, étur minni.
Grundvallaratriði í fiskveiðistjómun
ætti að snúast um það meginsjón-
armið að hafa nægilegt fæðufram-
boð. Nú ætti tvímælalaust t.d. að
minnka síldarstofninn i 200-300
þúsund tonn. Reyna að minnka kol-
munnastofninn (samnorrænt verk-
éfni?) Og — ekki bara „hefja hval-
veiðar" með þessu sífellda kjaftæði,
fundarhöldum, og blaðamannafund-
um heldur hefja hvalveiðar í alvöru
og sleppa öllu kjaftæðinu því það
skilar engum gjaldeyri til að borga
skuldasúpu þjóðarinnar! Úrelda
mætti nú þegar ólöglegar reglugerð-
ir sjávarútvegsráðuneytisins sem
takmarka hvalveiðar. Samkvæmt 69.
gr. stjórnarskrár lýðveldisins má
„engin bönd leggja á atvinnufrelsi
manna nema almannaheill krefji og
þarf lagaboð til“. Lagaboð þýðir að
Alþingi geti sett lög um málefnið en
ekki framselt lögboðið hlutverk sitt
til ráðuneytisins með löggjöf um
reglugerðarútgáfu um takmörkun
atvinnufrelsis eftir geðþótta ráðherra
hveiju sinni!
Reglugerðargleðin í sjávarútvegs-
málum er alveg dæmalaus. Mikið
vildi ég óska þess að því fargani
yrði brennt á gamlárskvöld og við
tækju einföld lög og almennar leik-
reglur. Stundum dettur manni í hug
að þetta sé allt hryllilegur draumur
og maður hljóti að fara að vakna frá
þessari reglugerðarmartröð og of-
stjómarbijálæði. Stalín var aldrei svo
galinn að hefja áætlunarbúskap und-
ir yfirborði sjávar með reglugerðum!
Allt bendir til að „uppbygging"
fiskistofnana hafi verið framkvæmd
á röngum forsendum. Fæðan virðist
hafa gleymst! Veit nokkur um bónda
sem ákvað að bæta 200 gimbrum á
veturinn til þess að „byggja upp“
bústofninn og datt ekki til hugar að
afla viðbótarfóðurs, huga að beiti-
landi eða þrifum fjársins!
Þetta mikilvæga málefni „búskap-
ur hafsins" fær litla umfjöllun —
jafn mikilvægt og það er í reynd.
Það er tæplega hægt að snúa núver-
andi þróun við nema með því að
minnka eftirspum í fæðu í hafinu, á
svipaðan hátt og nú er loksins að
verða almennt viðurkennt (fyrir utan
einstaka tréhest) að ininnka verði
eftirspurn ríkissjóðs í lánsfé til þess
að vextir geti í reynd lækkað hér á
landi. Þetta snýst annars vegar um
takmarkað magn af fæðu í hafínu
og hins vegar um takmarkað magn
af peningum í landinu.
Tillögur Pope og vísindafélaga
hans á næsta ári geta tæplega orðið
aðrar en enn einn niðurskurður á
þorskveiðum, eða veiðistöðvun á
þorski við ísland 16 árum eftir út-
færslu landhelginnar í 200 mílur! Á
að íjalla efnislega um mistökin við
fiskveiðistjórnunina núna, eða eigum
við að bíða eftir því að Alþjóða-
hafrannsóknarráðið leggi til stöðvun
þorskveiða og Alþjóðabankinn semji
fjárlögin fyrir ríkisstjórn og Alþingi?
Höfundur er fyrrverandi
alþingismaður og stundar
atvinnurckstur.
Tólf mánaða upp-
sagnarfrestur á EES