Dagblaðið Vísir - DV - 08.06.1985, Blaðsíða 17

Dagblaðið Vísir - DV - 08.06.1985, Blaðsíða 17
DV. LAUGARDAGUR 8. JUNI1985. 65 Um mállýskur Eitt af sérkennum íslenskrar tungu er hve mállýskumunur er lítill. Sé litið til annarra landa kemur í ljós aö víöast hvar er mun meiri mállýskumunur. Mállýskur verða yfirleitt til þegar hópar manna einangrast. Máliö breyt- ist á annan veg þar en á öðrum stöðum. Aö vísu er þetta ekki alveg svona ein- falt þvi mörk milli tungumáls og mál- lýsku eru ekki alltaf skýr. Ýmsar skýringar eru til á þessari sérstööu íslenskunnar. Vegna fjarlægðar landsins frá ðör- um löndum eru áhrif þaðan minni en ella. Onnur skýring er að samgöngur hafa verið greiðar innanlands og að málsvæðið er hringlaga þannig að mál- breytingar sem upp koma á einum stað eiga greiða leið til beggja átta. Ekki er að efa að bókmenntir þjóðarinnar eiga drjúgan þátt í að hamla gegn mállýsk- um. Hér hafa aðeins verið nefndar fáar skýringar. Sjálfsagt koma mun fleiri tilálita. Mállýskur geta orðið til á hvaða sviði málsins sem er. Þær geta verið á sviði framburðar, orðaforða, beygingar- frœði o.s.frv. Dæmi um allt þetta eru til álslandi. Mállýskurannsóknir á Islandi eru frernur litlar til. Ef frá eru taldar at- huganir einstaklinga fyrr á öldum má segja að aðeins ein rannsókn hafi verið gerð sem rísi undir því nafni. Það var mallýskurannsókn Björns Guðfinns- sonar sem gerð var á árunum 1941—43. Hún er reyndar feikilega yfirgripsmik- il og merkileg. Hann og samstarfs- menn hans prófuðu framburð um það bil tiunda hvers Islendings. Niðurstöð- ur þessara rannsókna fylla tvær stórar bækur. A þeim byggist raunverulega flest sem vitað er um framburðarmál- lýskur i landinu. Núna stendur yfir önnur rannsókn, íslensk tunga 17 Eiríkur Brynjólf sson gerð af Höskuldi Þráinssyni og Kristj- áni Arnasyni. Þar er ætlunin að prófa öll þau atriði sem Björn rannsakaði og fleiri til. Sömuleiðis er ætlunin að ná til allra þeirra sem BJörn rannsakaði i þeim tilgangi að fá úr því skorið hvern- ig fólk breytir framburði sínum frá barnæsku til f ullorðinsára. Af öðrum islenskum mállýskurann- sóknum má nefna slatta af BA-ritgerð- um sem gerðar voru við háskólann um útbreiðslu einstakra oröa. Sammerkt með öllum þessum rann- sóknum er að málfarsleg atriði erú rannsökuð með tilliti til landfræðilegr- ar útbreiðslu. En mállýskur geta farið eftir öörum mörkum en landfræðileg- um. Þær geta verið háðar ýmsum fé- lagslegum þáttum. Þjóðfélagsiegar mállýskur Þjóðfélagslegar mállýskur — þetta er reyndar ekki gott orðalag en ég kann ekkert betra — geta verið af ýmsu tæi. Einasta skilyrðið fyrir myndun þeirra er að tilteknir hópar einangrist félagslega. Þá á ég ekki við einhverja utangarðsmenn eða tötralýð heldur einfaldlega einhvern hóp manna sem hefur tiltekin sérkenni. Dæmi þar um eru börn, unglingar, íþróttamenn, sjómenn o.s.frv. Allir kannast við það að ekki hafa ungir og gamlir sams konar málfar. Orðaforði er allt annar og hugsanlega framburður. Sömuleiðis er mismunur á máli karla og kvenna. Vmsir faghóp- ar og starfshópar hafa sérkenni í máli svo og stéttir. Rannsóknir á þessu eru afar skammt á veg komnar á Islandi. Viða eriendis eru þær mun lengra komnar, sjálfsagt vegna þess að slík skipting er þar meira áberandi, sbr. stéttamál- lýskur í Englandi og Bandarík junum. Reyndar verður ekkert fullyrt um tilvist slikra mállýskna á Islandi en ýmislegt bendir til þess að svipað gildi hér á landi og annars staðar þótt vita- skuld séu slíkar mállýskur minna áberandi hér á landi. önnur skýring á því hve þessu er lítill gaumur gefinn hér er að hér ríkir ákveðin tregða til að viðurkenna að slíkar mállýskur geti verið til. Ein aðalhindrunin í þessu er sú lenska að skipta málafbrigðum í rétt og röng. Af- brigði i málfari manna eru ýmist talin Méllýskumyndun hefur verið lítil á islandi. En hvernig verður þeirra mál? DV-mynd VHV. gamall arfur, finnanleg í fornum bók- um, eða rangt mál sem menn þurfi að venja sig af. Eg tel brýnt að menn hætti þessum einkunnagjöfum um málfar manna. Ekki þó þannig að menn setjist með hendur í skauti og segi: Það er alveg sama hvernig menn tala. Heldur hitt að menn geri sér grein fyrir því að þeg- ar eitthvað er talið öðru réttara þá byggjum við meira og minna á hefðum genginna kynslóða sem hafa mótað mál og þjóðfélag fortíðarinnar. I öðru lagi að við leggjum persónulegt mat okkar til grundvallar. Ef menn temja sér þennan hugsun- arhátt og þar með umburðarlyndi gagnvart malfari náungans þá verða þeir um leið miklu færari leiðbelnend- ur handa þeim sem leiðsögn þurta. Tala karlar og konur eins? Þessu svara ég neitandi. Reyndar get ég ekki rökstutt það svar mitt telj- andi en þó má nefna nokkur dæmi. Hefur nokkur heyrt karlmann strjúka gluggatjaldaefni i vefnaðar- vöruverslun og segja með aödáun: Mikið gasalega er þetta lekkert efni! Sömuleiðis er ég efins um að karlar kalli almennt litil börn rassgat. Vitaskuld eru þetta aðeins tvö lítil dæmi. En þótt þau séu fá og smá dæm- in sem finna má á förnum vegi þá eru þau þó vísir að meiru eins og mjóir eru oft. Þessi fáu dæmi segja okkur einfaldlega að slfkur málfarsmunur er til. Málið er einfaldlega að finna hann með rannsókn á málf ari kyn janna. John Irving. Nýjasta bók þessa metsöluhöfundar (Garp, Hotel Naw Hampshire) fjallar einkum um f óstureyðingar. Hugarfóstur John Irvings Tökum á... tækin vantarl FJÁRÖFLUN 7. OG 8. JÚNÍ til tækjakaupa fyrir væntanlega hjartaskurðdeild Landspítalans John nokkur Irving hefur á síðustu árum tryggt sig f sessi sem einn mesti metsöluhöf undur vestan hafs og bækur hans þykja líka hinar þokkalegustu bókmenntir. Margir kannast ugglaust við bækur eins og The World According to Garp og Hotel New Hampshire sem béðar hafa verið kvikmyndaðar og myndirnar sýndar hér á landi. Það er nú talið til tíöinda í ameriskum bóka- kreðsum að Irving hefur sent frá sér nýja bók og ber hún nafnið The Cider House eoa Eplasafahúsið í lauslegri þýðingu. Helsta átrúnaðargoð Irvings i bók- menntumer Charles Dickens og rétt eins og sá gamli Englendingur vill Irving gjarnan benda á og afhjúpa ýmislegt þjóðfélagslegt misrétti sem að hans dómi viögengst í þjoöfélaginu. Viðfangsefni hans í nýju bókinni er harla viðkvæmt mál, að minnsta kosti vestur í Bandarfkjunum, það er að segja f óstureyðingar og réttur kvenna til þess að gangast undir slíkar aögeröir. Sagan gerist á löngum tíma, enda eru blaðsiðumar í bandarísku út- gáfunni 560, og hefst frásögnin fyrir um 100 árum. Ungur læknir setur þá upp munaöarleysingjahæli, i Maine að sjálfsögðu, og hann telur ekki eftir sér að framkvæma jafnframt fóstur- eyðingar ef haim er viss um að barnið sé óvelkomiö og moðirin ekki fær um að ala það upp. Einn drengjanna á munaðarleysingjahælinu verður sér- legur skjólstæðingur hans þar til drengurinn, Homer Wells, fyllist and- styggð á fóstureyðingum gamla læknisins og hefur sig á brott. Síðan tekur við löng og flókin frásðgn sem hefur það að markmiði að syna Homer f ram áaö hann hafi rangt f yrlr sér. Að því er bandariskur gagnrýnandi fréttaritsins Tbne segir hefur Irving aldrei sýnt meiri hæf ileika í f léttum og hraða frásagnarinnar. Hann hefur það helst á móti bókinni að i henni komi 'enn og aftur fram að Irving liti á persónur sínar sem hjálparlaus fórnarlömb lífsins; þær fái engu ráðið um örlög sin og.megi eigi sköpum renna. En um leið tekur hann fram að Eplasaf ahúsið sé hin besta skemmtun og það var Irving svo sem lfkt. LANDSSAMTÖK H)ARTAS)ÚKUNGA

x

Dagblaðið Vísir - DV

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagblaðið Vísir - DV
https://timarit.is/publication/255

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.