Dagblaðið Vísir - DV - 06.07.1987, Blaðsíða 18

18
MÁNUDAGUR 6. JÚLÍ 1987.
Meiming______________
Laxness-þing 1987
Halldór Laxness ásamt Jakobi Benediktssyni, fyrrverandi ritstjóra Orðabókar Háskólans, og Þórarni Guðnasyni, lækni og rithötundi.
DV-mynd S
Þessi ráðstefna var haldin í Hótel
Esju laugardaginn 4. júlí. Að henni
stóðu Félag áhugamanna um bók-
menntir og forlagið Vaka - Helga-
fell. Blöðin höfðu sagt að yfirbókað
væri á ráðstefnuna. Veður var gott
og sumarhelgi og því voru nokkur
sæti auð en þó sat ráðstefnuna tölu-
vert á annað hundrað manns.
Halldór var sjálfur viðstaddm-
lengstum ásamt Einari svni sínum.
Ráðstefnan fór hið besta fram og
stóðst áætlun nokkum veginn alveg.
sem mér finnst tíðindum sæta. Ég
þakka það mikið því að hádegisverð-
ur á staðnum og síðdegiskaffi voni
innifalin í verði og fóru þvi fáir burt
til þess ama.
Fimm erindi voru haldin, hvert um
þrjú kortér. Þetta hefði getað orðið
nokkuð stíft ef ekki hefðu verið létt-
ari atriði á milli: Svanhildur Óskars-
dóttir og Tómas R. Einarsson sögðu
stuttlega frá eftirlætisbókum sínum,
Halla Margrét Ámadóttir söng þrjú
ljóð Halldórs við lög Þorkels Sigur-
bjömssonai', Jóns Ásgeirssonar og
Jóns Nordal og leikarar lásu ljóð
Halldórs og léku atriði úr Atómstöð-
inni. Ráðstefnan stóð frá kl. 10 til
hálfsex. Hér verður aðeins hægt að
segja frá nokkrum meginatriðum og
stokkað upp eftir viðfangsefnum.
Höfundarferill
Peter Hallberg var heiðursgestur
og talaði fyrstur. Hann rakti æsku-
minningar Halldórs um upphaf
ritferils síns og sagði frá nokkrum
meginatriðum hans framan af:
hvernig hann tók eindregna afstöðu
sem maður nútímans gegn hvers
kyns fomeskju og vildi teljast al-
þjóðaborgari. En það breyttist í
Ameríku í lok 3. áratugarins, þá
varð Halldór meðvitaðri um þjóðleg-
ar forsendur sínar sem skáld. Alla
tíð er samúð með alþýðu meginatriði
í skrifum Halldórs, þegar um miðjan
3. áratuginn taldi hann að menntun-
arlaus öreigastéttin væri miklu
frjórri starfsvettvangur höfundar en
borgarastéttin. En lesendur sáu oft
ekki samúð höfundar í gegnum skop-
ið. Hallberg sagði að Halldór hefði
snemma þróast frá þröngsýnni raun-
sæisstefriu til ævintýralegrar frá-
sagnar og æ meir, þetta sýni t.d.
þróun þorpskapítalistans frá tiltölu-
lega hefðbundinni mynd Jóhanns
Bogesens í Sölku Völku (1931) til
ýktrar myndar Péturs Þríhross í
Heimsljósi (1937 o.áfr.). Smám saman
víkja skoðanir höfundar af framsviði
fyrir áherslu á sjálft söguefnið, frá-
sögnin verður þá lágspenntari. Þetta
er í Gerplu en einkum Brekkukots-
annál.
Djöfulóö snilld
Matthías V. Sæmundsson talaði
um hvörf þau er orðið hafi í íslensku
menningarlífi sem víðar í fyrri
heimsstyrjöld. Áður hafi íhaldssöm
embættismannastétt, einkum prest-
ar, einokað menningarumræður um
langan aldur og haldið þeim í þröng-
um skorðum svo að uppreisnarverk
fengu ekki birst þótt samin væru, svo
sem Smalastúlka Sigurðar Guð-
mundssonar. En margir hafi litið á
fyrri heimsstyrjöld sem gjaldþrot
ríkjandi menningar og þess vegna
aðhyllst gereyðandi svartsýni. Menn
hafi verið fastir í þeim hugsunar-
hætti fyrri tíðar að mannlífið ætti
að hafa tilgang en í stað guðs er til-
gangsins nú leitað í mannfólkinu.
Þar gat hann ekki fundist en af því
stafar tryllingur og örvænting sem
einkennir oft bókmenntir þær sem
spretta upp af þessum nýja hugsun-
arhætti. En Halldór Laxness hafi
hafið sig yfir þetta til þeirra viðhorfa
sem nú tíðkast frekar, að leita ekki
tilgangs í heildinni.
Matthías taldi þijú mikil bók-
menntaverk íslensk rísa upp úr
þessum nýja hugsunarhætti: Mörð
Valgarðsson eftir Jóhann Sigurjóns-
son, Sælir eru einfaldir eftir Gunnar
Gunnarsson og Vefarann mikla frá
Kasmír eftir Halldór Laxness. í þeim
stigi nútímahetjan fram á sviðið en
hún sætti sig ekki við mannleg kjör,
sveiflist á milli þess að vilja aðlagast
þjóðfélaginu og gruns um að geta
það ekki. Vefarinn mikli hafi það
nú fram yfir bók Gunnars að í henni
sé aðeins fjallað um upplausn gildis-
mats fyrri tíðar sem móti hins vegar
einnig form Vefarans, hann sé vefur
sjálfstæðra radda, sem ekki sé rit-
stýrt í eina heild að fyrri tíðar hætti
og Gunnars þar sem höfundur vill
ráða stefhu ritsins samkvæmt sínum
skoðunum á réttu og röngu. Halldór
hafi sjálfur talað um sundurleitni
Vefarans, þar séu smásögur, bama-
bókmenntir, prédikanir og surreal-
ismi. Þetta taldi Matthías fléttað í
fjölradda heild, líkt og rússneski
fræðimaðurinn Baktín lýsti Dostoj-
efskí.
Flugsýn og tvísæi
Sveinbjöm Baldvinsson talaði um
það að skrifa á eftir Halldóri og
fannst skuggi stórskálds engin af-
sökun fyrir því að skrifa illa. Honum
varð starsýnt á að fyrr hefðu íslensk-
ir höfundar náð til erlendra lesenda
en Halldóri tekist það best og fáum
að marki síðar. Þar kenndi hann um
metnaðarleysi þeirra og sagði að
ekki væri vit í öðm en að keppa við
stórskáld eins og Halldór, enda
sýndu aðrir höfundar honum mestan
sóma með því en ekki hinu að ætla
sér minni hlut. Thor Vilhjálmsson
andmælti því að yngri höfundar
væm metnaðarlausir en taldi Hall-
dóri Laxness til tekna að hafa drepið
meira af meðalmennsku og lélegum
bókmenntum en aðrir með því einu
saman að vera glæst viðmiðun. Aðr-
ir töldu alþjóðlega frægð hæpinn
mælikvarða ó gildi bókmennta.
Umræður þessar fóm ágætlega
fram en mér finnst þeim jafnan of
þröngur stakkur sniðinn þegar að-
eins em leyfðar fyrirspumir til
fyrirlesara sem sitja saman á palli.
Þær vilja verða óeðlilegar og miklu
skemmtilegra er að hafa almenn
skoðanaskipti ráðstefnugesta um
efhið.
Ámi Siguijónsson rakti mismun-
andi sjónarhom í bókum Halldórs,
einkum Sölku Völku. Þar sé rammi
í upphafi sögu og lok þar sem talað
sé um hve þýðingarlaust þetta
mannlíf sé í þorpinu sem sagan svo
lýsi. Annað veifið bregði þessu sjón-
arhomi alviturs sögumanns fyrir í
bókinni en einnig sé sagt frá sjónar-
miði Sölku. I gegnum Amald birtist
lesendum einkum hversu afstæð
sjónarhom séu og þá afstaðan til
þess sem sagt er frá. Sé sú afstaða
andstæð hagsmunum lesenda detti
sagan dauð niður.
Bókmenntir
Öm Ólafsson
Um fótaburð I Gerplu
Bergljót Kristjánsdóttir rakti hve
mikinn svip Gerpla bæri af ýmsum
verkum þýska skáldsins Bertold
Brecht og taldi um bein áhrif að
ræða, svo sem í mynd víkinganna,
sem væm eins og bófaflokkar
Brechts, í hentistefnu ýmissa ein-
staklinga o.fl. einkennum þeirra.
Þessu mótmælti Thor Vilhjálmsson
í umræðum á eftir og sagði að aldrei
væri að vita hvor hefði orkað á
hvom þegar um tvo svo skaplíka
góðkunningja væri að ræða, enda
lægi margt sameiginlegt í tíðarand-
anum. Báðir höfundamir hefðu fyrst
verið tilfinningasamir, síðan kald-
hæðnir, loks náð miklum árangri í
grátbroslegri tvíræðni. Peter Hall-
Serg sagði áhrif annarra skálda á
Halldór einkum hafa orðið þau að
losa hann undan fyrirmyndum, vera
honum fordæmi í sjálfstæði.
Bergljót lagði raunar ekki mest
upp úr sameiginlegum efnisatriðum
en taldi að Halldór hefði lært frá-
sagnartækni epískra skáldsagna af
Brecht. Vissulega beri Gerpla mik-
inn svip af íslendingasögum en
sögumaður sé óvenjuáberandi og
skopstæling en hvort tveggja sé
einnig í Fóstbræðrasögu sem Gerpla
byggist beinlínis ó að hluta. Skop-
stæling Gerplu beinist þó mest að
hugmyndum 20. aldar manna um
hetjuskap, um sjálfa sig o.fl. Margt
minni á kvikmyndir í Gerplu, svo
sem klippitækni (montage) sem
skeyti saman sundurleitt efni, t.d.
sagnfræðiköflum inn í þessa skáld-
sögu. Þessi aðferð geri hversdags-
lega hluti framandi og veki lesendum
heilabrot. Oft sé skipt á milli nær-
myndar og yfirlits. Gerpla sé að
byggingu eins og mósaík og ekki
persónusaga fyrst og fremst heldur
samfélagssaga sem einkennist af ótal
stríðandi andstæðum. Klippitæknin
sé því notuð til að miðla marxískri,
tvísærri lífssýn (díalektískri). Þann-
ig verði viðbót í lýsingu iðulega til
að umtuma því sem á undan fór. í
Gerplu beri íslenskir höfðingjar
sögualdar svipmót samtíma Hall-
dórs; í þeim birtist verslunarauðvald
og útgerðarauðvald. Persónur séu
einkum fulltrúar andstæðra stétta.
Þorgeir Hávarsson sé alþýðumaður
haldinn ranghugmyndum um stöðu
sína en þær hugmyndir gagnist fyrst
og fremst ráðamönnum. Líkt sé
þessu farið um Ólaf konung digra,
því séu báðir dauðanum vígðir -
enda fótaburður áþekkur! Þormóður
skáld þjáist á efnaheimili sínu að
Ögri því þar hafi skáldið fjarlægst
alþýðuna í mynd Kolbrúnar. Þegar
hann í Stiklastaðaorrustu hafhi því
að standa með alþýðu og fylgi Ólafi
konungi falli hann, eins og konung-
ur falli fyrir lurkum bænda. Þó megi
segja að Gerpla sé að sönnu harm-
ræn en endi ekki í svartsýni því eins
og Þormóður skilji lesendur að lok-
um samhengið. Gerpla leggi áherslu
á að sýna Island í víðtæku alþjóð-
legu samhengi, þau öfl sem varast
þarf eru hin sömu hér og erlendis.
Ást og óhugnaður
Það var gaman að fá aðra úttekt
á Gerplu, frá allt öðru viðhorfi, er
Dagný Kristjánsdóttir fjallaði um
hana frá sjónarmiði sálgreiningar.
Dagný taldi marga hafa gert of lítið
úr Þorgeiri Hávarssyni sem væri
ekki bara persónugervingur eigin-
leika eða heimskur heldur sálrænt
bæklaður af því að sjá á barnsaldri
lífið murkað úr föður sínum. Alla
ævi er hann ofurseldur hetjudýrkun
móður sinnar. Aldrei vill hann koma
nálægt öðrum konum, óttast þær og
er afbrýðisamur í garð ástkvenna
Þormóðs fóstbróður síns. Sá er aftur
að mati Dagnýjar svipaður goð-
sagnahetjunni Tristan í því að hann
elskar ekki ástkonuna heldur ást
sína, því geti hann aldrei unað í sam-
bandi og sambandið sé ekki milli
jafningja heldur gefist hann konum
sem ómálga bam. Eins séu stöðugir
meinbugir á ástamálum Ólafs digra
en hann hafi raunar lítinn áhuga á
konum heldur sé stöðugt að leita
föður í stað þess sem hann missti á
bamsaldri. Þegar hann býr við hina
mestu niðurlægingu í Rússlandi
verður hann ákaft kristinn. En sú
trú sé leit að kærleiksríkum, mildum
föður. Þessi trú stangist á við fasísk-
an eyðingarboðskap hans fyrir
innrásina í Noreg, því beri hann í
sér geðbilun og feigð.
Karlmennskudýrkun og kvenfælni
þessa taldi Dagný stafa af sálarstríði
frumbemsku, barnið hafi þörf fyrir
móður sína en óttist jafnframt að
hún gleypi persónuleika þess. Hetjur
Gerplu séu á eilífum flótta undan
slíkum ótta inn í hatur, ekki ást.
Nú höfðu þeir Marx og Freud
mæst í Gerplu og hófust þriggja kort-
éra umræður. Bergljót var þá beðin
álits á túlkun Dagnýjar. Bergljót
taldi hana staðfesta orð sín um að
lesendur fengju jafhan mikið verk í
sinn hlut við að túlka sögur Hall-
dórs en kenningakerfi freudismans
fannst henni of algilt til að henta
þessari sögu sérstaklega. Matthías
Sæmundsson hafði talað í þeim anda
um móðurleit Steins Elliða sem eitt
helsta hreyfiafl Vefarans mikla en
sagði nú að freudískar túlkanir
gengju náumast nema fallist væri á
forsendur þeirra, kenningar Freuds
um Ödipusarduld, auk þess drægju
þær gjaman brodd úr bókmenntum
með því að færa öll vandamál inn í
einkalífið. Það taldi Dagný vera öfg-
ar sem vel mætti forðast.