Dagblaðið Vísir - DV - 18.11.1991, Blaðsíða 16

16
MÁNUDAGUR 18. NÓVEMBER 1991.
Merming
Eiga vitringamar að hafa völdin?
Lærdómsrit Bókmenntafélagsins hafa bætt
miklu viö íslenskan bókaheim. Nægir þar
að nefna Skáldskaparlistina eftir Aristóteles,
Afstæðiskenninguna eftir Einstein og Rit-
gerð um ríkisvald eftir Locke. Nú er Ríkið,
höfuðverk gríska heimspekingsins Piatóns,
komið út í tveimur bindum í röð lærdómsrit-
anna, og sætir það tíðindum. Dr. Eyjólfur
Kjalar Emilsson, heimspekikennari í Há-
skóla íslands, sem er sérfræðingur í fomg-
rískri heimspeki, hefur setið við það í nokk-
ur ár að snara ritinu úr frummálinu og skrif-
ar líka formála.
Ríkið er skrifað sem samræður Sókratesar,
kennara Platóns, við ýmsa borgara í Aþenu.
Svo er að sjá sem höfundurinn sé þar að
bregðast við því, sem hann taldi hnignun og
fall heimamenningar sinnar, skipanir mála
í Aþenu. Platón fæddist árið 427 f. Kr., fjórum
árum eftir að Pelopsskastríðin á milli Aþenu
og Spörtu hófust, og var ekki nema 23 ára
gamall, þegar þessum hildarleik lauk með
ósigri Aþenu árið 404. Síðan varð hann vitni
að ógnarstjóm harðstjóranna þijátíu í
Aþenu, sem stóð í eitt ár, og réttarhöldunum
yfir Sókratesi, en þeim lauk með dauðadómi
yfir honum. Vafalaust hefur þetta allt mótað
Platón: Hann hefur sannfærst um það, að
stöðugleiki og styrkur ríkisins skipti mestu
máli og fyrir því yrði annað að víkja, en
hvort tveggja væri óþolandi, harðsijóm og
lýðstjóm.
Meginrök Platóns gegn lýðstjóm eða lýð-
ræði eru sáraeinföld. Fráleitt er, lætur hann
Sókrates segja, að venjulegir skipverjar
stjómi skipi. Það á skipstjóri vitaskuld að
gera. Hann einn kann siglingalistina. Það er
líka deginum ljósara, að læknir hefur meira
vit á því en sjúklingur, hvemig lækna megi
sjúklinginn. Heimspekingurinn gegnir sama
hlutverki í stjómmálum, telur Platón, og
skipstjóri gagnvart hásetum sínum og lækn-
ir gagnvart sjúkhngum sínum. Hann á þess
vegna að ráða. Stjómmálakenning Platóns
er, aö hver maður eigi að gera þaö, sem hann
kann og er best fallinn til. Það er hið ósvikna
réttlæti: Skósmiðir eiga að smíða skó, dýra-
læknar að lækna dýr - og heimspekingar að
stjóma ríkinu, en hvorki hinn vitgranni lýð-
ur né hinn hóflausi harðstjóri.
Þá vaknar spurning: Hvernig skal koma í
veg fyrir, að heimspekingamir gerist harð-
stjórar, að vitringaveldið breytist í harð-
stjóm? Svár Platóns er, að ala þurfi þá upp
í góðum siðum og fjarlægja frá þeim freist-
ingar. Þeir mega til dæmis ekki eiga eignir
og þeir mega ekki heldur vera bundir mökum
eða bömum tilfinningaböndum. Þeir verða
að sanna það með sjálfsafneitun og siða-
vendni að þeir séu raunverulegir heimspek-
ingar er hafi ekkert annað í huga en heill
og viðgang ríkisins. Platón lýsir Fögruborg,
þar sem heimspekingarnir hafa tekið völdin,
og er þar allt þaulskipulagt: Menn meö krafta
í kögglum sinna vopnaburði og vörnum,
venjulegir menn stunda almennt veraldar-
vafstur, en heimspekingamir stjórna ríkinu
og reyna að skilja hið varanlega og eilífa
utan og ofan við hið stundlega og hverfula,
raunveruleikann handan skynveruleikans.
Platón varð sem fyrr segir vitni að ósigri
Aþenu fyrir Spörtu og virðist hafa sannfærst
um að einhvers konar ógnarstjórn svipuð
hinni spartversku væri nauðsynleg. í Fögra-
borg sinni leyfði hann til dæmis engan þann
skáldskap, sem ekki væri ríkinu til dýrðar,
og engir áttu heldur að hafa þar stjórnmála-
réttindi aörir en heimspekingamir. En nú-
tímamönnum hlýtur að finnast þessi boð-
skapur ógeðfelldur. Þeir líta svo á að menn
séu ekki líffæri í líkama eða hásetar á skipi,
heldur ólíkir einstaklingar, hver um sig skip-
stjóri á eigjn skútu. (Eg flyt á einum, eins
og þú!) Hlutverk ríkisins sé ekki að móta
menn eftir hugmyndum einhverra heim-
spekinga um rétt og rangt, heldur að setja
Dr. Eyjólfur Kjalar Emilsson heimspeki-
kennari hefur þýtt Ríkið.
Bókmenntir
Hannes Hólmsteinn
Gissurarson
almennar siglingareglur, svo að hver maður
geti siglt sinni skútu í sína átt.
Rökin fyrir lýðræði eru ekki að lýðurinn
sé best til þess fallinn að ráða. Platón átti
vitaskuld auðvelt með að hrekja þau. Réttu
rökin fyrir lýðræði em að þar má skipta um
valdhafa án blóðsúthellinga, reynist þeir
óhæfir. Aðalatriðiö er ekki að hafa upp á
„réttum" valdhöfum, heldur að takmarka
valdið svo að vondir menn geti gert sem
minnst af sér verði þeir fyrir einhver mistök
valdhafar. Þessa hugsun lét Einar Þveræing-
ur skýrt í ljós er hann sagði Þórarni Nefjólfs-
syni forðum að Noregskonungur sá, er þá
sæti, væri vafalaust eins góður og af væri
látið, en hitt vissu menn að konungar væru
misjafnir, sumir vondir og aðrir góðir, og því
best að hafa engan.
Nútímamenn geta ekki heldur verið hrifnir
af þeirri kenningu Platóns að réttlæti sé að
hver maður geri það sem hann er best fallinn
til. Eiga þrælar að þrælka, eins og Platón
virðist gera ráð fyrir? Hitt virðist skynsam-
legra að hver maður fái að ráða því innan
marka laga og siðvenju hvernig hann hagar
lífi sínu, svo framarlega sem hann geri það
á eigin ábyrgð og kostnað. Platón ræðir að
vísu ýmsar aðrar réttlætiskenningar en sína
eigin. Verður honum ekki skotaskuld úr því
að hrekja þá kenningu Þrasýmakkosar
nokkurs að rétturinn sé ekkert annað en
réttur hins sterka, réttur sé máttur. Honum
tekst hins vegar ekki að hrekja með fullnægj-
andi rökum þá kenningu annars grísks heim-
spekings, Glákons, að réttlæti sé eins konar
samkomulagsatriði. Menn komi sér saman
um réttlætisreglur, eftir að þeim verður ljóst
að ranglæti borgi sig ekki, þegar til lengdar
láti.
Ég hef hér aðeins tæpt á nokkrum um-
ræöuefnum í þessu mikla verki en lengra
verður ekki komist í stuttri umsögn í blaði.
Formáli þýðandans er greinargóður og skýr-
ingar neðanmáls einnig. Þýðingin er læsileg
en flatneskjuleg og dönskuskotin. Til dæmis
notar Eyjólfur Kjalar orð og orðasambönd
eins og „klár“ „ég vil meina“ og „aldeilis
flott“. Smekkur minn segir mér aö þetta eigi
ekki heima í bók eftir Platón, jafnvel þótt
hún sé skrifuð sem samræður Sókratestar
við aðra Aþeninga. Prentvillur em nokkrar
og á stöku stað hafa forsetningar og önnur
smáorð fallið niður. Þessi atriði breyta því
þó ekki að hér hefur mikið verk verið unnið
sem sómi er að.
Platón: Rikið.
Hið islenska bókmenntafélag,
Reykjavik 1991.
Mjólkin er ein kalkríkasta fæða sem við neytum að jafnaði. Hún er einnig auðug af próteini, fosfóri, ýmsum B-vítamínum
'J.AFUR JEN
ETURSSOn