Dagblaðið Vísir - DV - 05.12.1991, Síða 25

FlMMföÚÁ'GÚÍÍ l DÖSÉMBMÁMH
&
tr___________________________Menning
Dýrðin á ásýnd hlutanna
Þetta kver er eins og Vasabók Péturs (1989)
sett saman úr stuttum dagbókarfærslum frá
árunúm 1972-83. Það skiptist í sjö kafla, mis-
stutta, 3-10 bls. Ekki er vel ljóst hvað ræður
skiptingunni, stundum ríkir árstíð, t.d. sum-
arkoma í V, en vetrarkoma í VI. Einn kafli
gerist aðallega erlendis, annar á íslandi. En
kaflamir munu vera í einfaldri tímaröð.
Annars er mikið sama efni í köflunum, það
mannlíf sem sést út um glugga, skýjafar og
lauffall, draumar, samtöl við eigin böm, en
ekki annað fóik. Sérstaklega áberandi em
flugur, svo ef þetta væri skáldverk, færi ég
sjálfsagt að gera því skóna að hér væri vísað
til bókmenntaverka fyrri tíðar, eftir Jón
Thoroddsen yngra eða Sarte. En skýringin
er augljós, þetta er það sem ber fyrir augu
manns sem situr langtímum saman við skrif-
borð. Það er erfitt að verjast þeirri tilhugsun
að líf rithöfundar hljóti að vera ósköp ein-
manalegt og einhæft. En við nánari umhugs-
un sést að sú mynd stafar af því að hér segir
einmitt ekki frá því sem hlýtur að veita því
starfi mest yndi, þ.e. sköpunin á ýmsum stig-
um. En hún er þarna samt.
Hversdagslegt
Titill bókarinnar er tekinn úr bréfi Hall-
dórs Laxness frá 1925, eins og fram kemur í
tilvitnun framan við bókina. Þá var Halldór
að skrifa Vefarann mikla þar sem þessi frasi
er áberandi. Peter Hallberg leiðir rök að því
í riti sínu um Halldór (Vefarinn II, 216 o.áfr.),
að með honum sé hann að hverfa frá guðs-
trú. En Halldór skýrir frasann í þessari til-
vitnun: „Ekkert snertir mig dipra en hið
óhrotna og látlausa sem aðeins á stirk sinn
í því að vera það sem það er.“ Og Pétur seg-
ir líka á þessum nótum (bls. 17):
Grunsamleg þessi bið eftir því að hafa eitt-
hvað að segja. Eins og stífla þurfi að fara úr
eða upplifa eitthvað stórkostlegt. Hvers
vegna ekki nógu merkilegt að skoða af öllu
afli það sem er?
Veruleikinn ótjáður eins og maís'oaunir.
Pétur Gunnarsson.
Bókmenntir
Örn Ótafsson
Skáldskapurinn hitinn sem fær þær til að
springa og breytast í popp.
Gera alit að skáldskap, finna alls staðar
ástríðum sínum viðfang. Að skapa er jafn
nauðsynlegt og nærast, fara á klósett, fá full-
nægingu. Alhr hafa þessa þörf og fá henni
útrás á einhverri sköpun og fá það auðvitað
ekki og mæla með því óhamingju sína.
Skoða af öllu afli þaö sem er, gera aht að
skáldskap, það er hlutverk þessara vasabó-
karfærslna. Þær eru því oftast engar venju-
legar, „hlutlægar" athuganir, heldur þvert á
móti mjög huglægar, eins og byggingarein-
ingar í sögum Péturs. Þannig umskapar
hann aht, sér t.d. persónugervingar í lands-
laginu, lýsir vetri, sól og fjöllum eins og þau
væru mannverur:
Sumamóttin fyrsta: vetminn tryhtur af
afbrýðisemi ætlar að bijóta aht og bramla
áður en hann fer. Nýkomnir fuglar bæla sig
eins og böm sem hlusta á fullorðna rífast.
Æth veturinn sé farinn fyrir fullt og fast eða
kemur hann aftur blindfullur og ær?
Hvít högl sáldrast yfir flagið eins og sæði.
(bls. 49)
Sólin kveikir upp í jökhnum og lullar yfir
himininn, hitar fyrst upp auturgluggana og
fiskiflugumar stíga tryhtan dans, kveikir
síðan í svefnherberginu í gegn um suður-
gluggann, tekur loks stofumar vestanmegin,
sest í íjörðinn og slokknar.
Jöklamir yfirvegaðir og upphafnir í sinni
ísköldu fegurö. Þeir era ólympskir. Þeir eru
yfirburða. Flugurnar aftur á móti háðar ljós-
gjafa sínum. Ahan daginn em þær að beijast
við rúöuna um aðgang að sóhnni. Við sólar-
fah snúa þær sér að lampanum, brenna sig
og þjóta æpandi í burtu þangað til þær drep-
ast eða ljósið er slökkt og þær sleikja sár sín
um nóttina uns sóhn birtist á ný. (bls. 54)
Blátt fjall á roðnandi himni og nálgast það
bleik skýjasæng og koddi. (bls. 56)
Athyglin er hér alltaf vakandi fyrir sér-
kennhegu og óvæntu í hversdagsleikanum:
„Enn munu ríkja naprir norðanvindar"
segir stúlkan dramatískt en ljóðrænt í veður-
fréttunum. (bls. 59)
„Málverk af Heklu tapaðist á leiðinni frá
Akureyri til Húsavíkur." Útvarpið er mesti
súrrealistinn!
Blóðbankinn, feimnislegir menn af góð-
verkum sínum og dáldið eins og stór böm
hggjandi á bekkjum. Eftir blóðtökuna látnir
rétta upp hönd, kreppa hnefa og styðja hóm-
uh á sárið. Krepptir hnefar hvarvetna á lofti
innan um blóðið. (bls. 39)
Þar með er Blóðbankinn farinn að minna
á atriði úr götubardaga! Þetta þekkja alhr
lesendur skáldsagna Péturs, hvemig hann
gerir hversdagsleikann framandi með lang-
sóttum samlíkingum. Hann er meira í því
að sýna en útskýra. Þessi bók er því fróðleg
um vinnubrögð hans. En spurningin er hvort
hún hafi mikið gildi í sjálfri sér. Þar er ýmis-
legs að gæta.
I fyrsta lagi þess, að í svona samtíningi,
þar sem klausurnar koma holt og bolt, gegna
þær ekki neinu hlutverki innan heildar,
heldur verða að standa hver og ein á eigin
fótum. Því má þetta þykja „sannari list“, hér
er þá naumhyggjan enn einu sinni á ferð-
inni, nú skal komist af með kjamann. Auk
þess má hstinn þykja sannari þegar hún er
thgangur í sjálfri sér, gegnir engu hlutverki
í æðri heild.
Aftur á móti er alltaf hætt við því, þegar
gefin eru út svona brotasöfn á hversdagsat-
hugunum, að of margt fljóti með, sumt of
lágkúrulegt th að eiga erindi á prent. Það
sýnist mér stundum vera hér, en ekki í því
magni að sphh bókinni að ráði. Hins vegar
virðist mér að svona athugasemdir njóti sín
ólíkt betur í skáldsögum Péturs en hér, staða
þeirra innan heildarinnar gerir þær miklu
ankannalegri og frumlegri en þær geta orðið
í stefnulausum samtíningi. Th að styðja
þessa fullyrðingu vh ég bara benda á lýsingu
smábarns í upphafi Punktsins (9.k.). Hún er
alveg sambærileg við ýmsar klausur í þess-
ari bók, mjög framandleg, en fær ghdi sitt
ekki síst af því að við sjáum þennan dæmi-
gerða einstakhng mótast áfram í sögunni:
Hann velti sér á magann og starði út í loft-
ið þangað th hann missti andhtið ofan í tepp-
ið og hefði kanfnað ef tröhskessan hefði ekki
velt honum við. Hvað er tugþraut miðað við
að ná sér lúsflötum upp á hnén? Á endanum
þurfti að binda hann við snúrustaur bak við
hús. Hann var alger óviti og ef snærið hefði
verið nógu langt, hefði hann labbað út á götu
og lagst undir strætisvagninn. Þótt Franken-
stein hefði komið með Drakúlu á bakinu
hefði hann ekki htið upp, en þegar mamma
hans birtist með rúhupinna tryllist hann.
Pétur Gunnarsson:
Dýröin á ásýnd hlutanna.
Mál og menning 1991, 69 bls.
íslenski draumurinn
Tithl sögu þessarar er vissulega eftirlíking
af öðrum frægari; ameríski draumurinn. En
auðvitað eiga íslendingar líka sinn draum
um að verða að manni, eða sína drauma. Og
þeir era ekki bara svolítið öðmvísi en
draumar Kana, heldur líka breythegir eftir
stað og stund, eins og þessi saga leiðir í ljós.
Jafnframt beinir hún ljósi að því hvað geti
verið sameiginlegt þessum draumum.
Kynslóðir koma
Sagan spannar vítt svið, a.n.l. fjórar kyn-
slóðir. Það er þó minnst um þá fyrstu, at-
hafnamann á horð viö Thor Jensen. Fremur
htið er um afa sögumanns, sem framan af
er misheppnað skáld úr hópinum í Unuhúsi,
hverfur í skugga Hahdórs Laxness, Þórbergs
og fleiri. Mikið er fjahað um kynslóð foreldra
sögumanns og mest um vinahóp hans sjáifs.
Þetta er mikið efni, og vítt að dregið, t.d. er
bókmenntaarfleið íslendinga sínálæg í þess-
ari sögu. En þeim mun aðdáanlegra er
hversu vel þetta er fléttað saman, skáldsagan
er í senn htrík og samnjörvuð hehd. Framan
af þótti mér framrás hennar heldur þung-
lamaleg, þar sem skiptist á saga sveitapilts
upp úr seinni heimsstyijöld og unghngahóps
á áttunda áratugnum. Þar kemur líka th aö
unglingasagan er miklu meira lifandi en hin
fyrmefnda, sú frásögn ber meiri svip af
kunnum höfundum upp úr seinni heims-
styrjöldinni. En sagan verður þeim mun
magnaðri þegar þessir þræðir taka að tengj-
ast. Það sem heldur henni saman er í fyrsta
lagi þetta merkilega umfjöhunarefni, mann-
dómshugsjónir íslendinga af ýmsu tagi og á
ýmsum tímum, og í öðra lagi hugvitssamleg
flétta í persónutengslum. Mest munar þó um
sögumann, sem er sínálægur. Hann gerir
raunar htið úr sér aha tíð og kemur mest
fram th samanburðar við aðra, sýnir við-
brögð við þeim, en birtist þó einkum í hug-
leiðingum um hvaðeina. Það ætti aö vera
auðvelt flestum lesendum að lifa sig inn í
þennan sögumann, sem ekki hefur sterk per-
sónuleg sérkenni, en uppgötvar samhengið
og skýrir. Þetta er því mikh pæhngasaga,
aht er vegið, metið og túlkað. En það fer þó
ekki út fyrir mörk persónunnar. Hins vegar
er sögumaður nánast alvitur í þeim viðtekna
skhningi að hann segir frá ýmsu sem sögu-
persónan Hrafn gæti með engu móti hafa
verið vitni að. Þá fylgir gjarnan setningin:
„Ég sé þetta.“ Hún minnir lesendur á að aht
sé þetta skáldskapur. Og æth sá fyrirvari
hafi ekki venjuleg áhrif, að fá lesendur th
að gerast nokkuð tortryggnir gagnvart túlk-
un sögumanns.
Persónur
Þannig varpar sagan einkum fram spurn-
ingum, miklu fremur en að svara þeim. Sem
Bókmenntir
Örn Ólafsson
betur fer, verð ég að segja, þannig er reynsla
lesenda ekki takmörkuð. Við sjáum ýmsar
skýringar á því hvemig helstu persónur
verða misheppnaðir menn, a.m.k. að eigin
mati, ef ekki líka umhverfisins. „Ættar-
fylgja" segja sumir, „íslenski draumurinn"
segir sögumaður (bls. 133): „þú skalt takast
það á hendur í lífinu sem hæfileikar þínir
standa síst af öhu th, en afrækja hitt sem þú
getur hvort sem er; því að þá hefði getað
orðið svo mikið úr þér“. Á öðmm stað (bls.
100) segir hann um Sigurð, að hann hafi gert
sér lífsdraum úr yfirborðslegri hrifningu af
fjölskyldulífi húsbónda síns. Og lesendur
gætu velt því fyrir sér hvort þarna sé ekki
komin skýringin á því hve „misheppnaðir"
allir em. Það sé vegna þess að mælikvaröinn
sé út i hött. Oft leitar sú hugsun á sögu-
mann. Og í meginsögunni sjáum við fyrst
unglinga sem eru öryggislausir vegna þess
að þeir eiga eftir að fara í hlutverk, koma
sér upp „persónuleika“. Síðan sést hvemig
persónur smám saman prófa sig áfram með
fyrirmyndir, skipta um þær og festast að lok-
um - flestar óánægðar.
Persónur sögunnar em býsna sundurleitur
hópur. Vel gerður þótti mér afinn, sem verð-
ur æ sérlundaðri í einlægri félagshyggju
sinni, grænmetisæta, þjóðlegur, herstöðva-
andstæðingur, en hvarvetna útskúfaður
vegna þess hve einlægur hann er. Góð er
persónulýsingin á alkanum, og best þótt mér
persónan sem mest er í sviðsljósinu. En hún
er eins konar líkamning þeirrar mannghdis-
hugsjónar sem mest var í tísku, þegar sögu-
hetjurnar mótast, fyrir tveimur áratugum.
Hann er andstæða unglinganna sem lýst var
hér að framan, hann er maðurinn sem lifir
í augnablikinu, „spontan", ahtaf opinn fyrir
einhveiju sérkennhegu í umhverfinu. Ein-
mitt þetta gerir manninn hrífandi, en sagan
öðlast nýja dýpt og harmræna þegar hún
sýnir hvers vegna það varð barninu nauö-
synlegt að verða svona.
Einn helsti kostur bókarinnar er þó hve
vel hún nær dæmigerðu málfari ýmissa hópa
og snýr dálítið úr því th að gera það að eins
konar stimph. Og máhð á sögunni er sam-
þjappað svo það er víða magnað og tvíbent.
T.d. er fyrsta vísbending um að alkinn sé að
fara á túr þegar hann fer að syngja við morg-
unraksturinn. Síðar kemur kafli sem heitir
„Og seiddi þá...“ og hefst á orðunum: „í dag
skein sól á sundin blá en núna er komið
kvöld og hann er enn ekki kominn heim“.
Með því að nota þessa thvitnun í alþekkt
sönglag, þar sem sagnoröið er í þátíð, sýnir
sögumaður okkur að alkinn sé farinn á túr.
Tegund
Þessi saga kaUast sífeUt á við kunn bók-
menntaverk, beint og óbeint. Hjónabands-
sagan minnir nokkuð á Sagan öU eftir Pétur
Gunnarsson, en sérstaklega virðist mér vitn-
að th Skuggabox Þórarins Eldjárns. Bæði er
þetta orð notað hvað eftir annað, um það að
boxa út í loftið, og einnig er hluti söguþráðar-
ins áþekkur, tveir íslenskir nýstúdentar fara
saman th Kaupmannahafnar, ahnar skhur
Guðmundur Andri Thorsson.
eftir á íslandi ólétta vinkonu og hendist ytra,
hinn snýr skjótlega aftur til íslands og kvæn-
ist þessari sömu konu. En þessi saga er sögð
frá sjónarhóli hans, gagnstætt Skuggaboxi.
Það er elskulegt af höfundi að vísa svona
th einnar fyrirmyndar sinnar, en það er
kannski ekki fyUilega sanngjamt að setja
þessa sögu þannig að óþörfu í skugga
Skuggabox, sem er meiri skáldskapur. Þessi
bók Andra hefur frekar ghdi sem skemmtheg
frásögn og pælingar. Ég hefi mikið velt því
fyrir mér hvers vegna mér finnst hún ekki
geta faUið undir safnheitið „hst“, svo vel
byggð sem hún er og úr skarplegum athug-
unum, auk þess sem hún er vel stfluð. Mér
dettur helst í hug sú skýring að hún beinist
jafnan aö hinu almenna, dæmigerða, það
tengist öUum hennar pæhngum og útskýr-
ingum. En Ust hlýtur alltaf að skapa eitthvað
sérstakt, sem verður ekki skhið eins mikið
og það verður skynjað.
En svo skemmtheg sem mér fannst fyrri
saga Andra, Mín káta angist, þá hefur hann
vaxið mikið með þessari.
Guðmundur Andri Thorsson:
islenski draumurinn.
Mál og menning 1991, 200 bls.