Dagur - 23.11.1984, Blaðsíða 8

Dagur - 23.11.1984, Blaðsíða 8
8 - DAGUR - 23. nóvember 1984 yy Gáfað fólk sœkir á - Kristján skáld Einarsson frá Djúpalæk ræðir um sveitarómantík, verkalýðsbaráttu, pólitík; „Ég er einstaklega sáttur við lífið og tilveruna. Ég hef af- skaplega gaman af lífinu; mér þykir það líka svo fallegt, þó ekki væri nema vegnaþess að ég hefheilsu og frelsi til að ganga hvenær sem ég vil um Kjarnaskóg. Það gefur mér mikið. Nýlega var ég ítvo vetur ÍReykjavík, en það varlangtfráþvíað vera skemmtilegur tími. Mér leiddist þar. Ég veit ekki hvers vegna. Ef til vill voru fjöllin allt í einu komin of langt frá mér." Það er Kristján skáld Einarsson frá Djúpalœk, sem kominn er í helgarviðtal við Dag. Það þarf ekki að kynna skáldið frekar fyrir lesendum; hann hefur lagt Degi ómetanlegt lið á síðustu árum og nú er að koma út nítjánda bókin hans. Ég spurði skáldið því fyrstum bókina; Á varinhell- unni. „Ég skoðaði oft heiminn frá varinhellunni heima á Djúpalæk, en varinhella var nefnd sú hella sem sett var framan við bæjardyrnar. Þannig er nafnið á þessari bók tií orðið. Hún er sett upp af 30 minningamyndum, þó minningin sé í sumum tilíellum ekki annað en grunntónn í sögunum. Til viðbótar hef ég spunnið úr eigin hugarheimi eftir aðstæðum, þannig að bókin er á mörkum minninga og skáldskapar. Ég reyndi að leggja höfuðáhersl- una á að úr yrði sæmilegur texti, rétt eins og Laxness krefst. Sigfús Sigfússon, sem talinn var heldur óvandaður þjóðsagnaritari vegna trúgirni, svaraði því til, að sagan þyrfti sitt. Mér finnst nokkuð til í þessu, því sannleikur- inn er afskaplega afstætt hugtak." - Hvernig tilfinning er að Senda frá sér bók; berðu engan kvíðboga fyrir því sem speking- arnir kunna að segja? „Ég er löngu hættur að hafa nokkrar áhyggj- ur í sambandi við útkomu bókar; ég er löngu vaxinn upp úr því. Ég hef það á tilfinningunni - þó ég segi sjálfur frá - að þetta sé skemmtileg bók, læsileg bók. Ég er tiltölulega varinn fyrir umsögnum gagnrýnenda; ég tek þá ekki af- skaplega alvarlega þessa kauða sem skrifa um bækur, enda legg ég stund á að gera slíkt sjálfur. Mér þykir krítík atvinnumanna alger- lega ábyrgðarlaus. Okkur vantar virkilega bókmenntagagnrýnendur, alvarlega þenkj- andi, sem taka fyrir verk og skilgreina þau með faglegum hætti. Þarna kemur til greina sú afsökun, að íslenskar bækur koma flestar út á einum og hálfum mánuði; bókmenntagagn- rýnendur verða að hlaupa yfir þetta og skrifa síðan sinn dóm. Oft á tíðum eru þetta glappa- verk, hrein og bein. Hvernig er til dæmis hægt að taka góða ljóðabók, lesa hana einu sinni yfir, og skrifa síðan um hana stóradóm. Slík vinnubrögð eru goðgá sem þarf að uppræta." Djúpilœkur á flakki - Djúpilækur? „Nú er alltaf verið að hringla með þennan blessaða bæ minn, Djúpalæk. Stundum hefur hann verið settur niður í Þistilfirði, ellegar á Langanesi, sem er nú algengast, en síðast var hann settur niður í Vopnafirði í merku blaði. Og ég er aldeilis ekki spenntur fyrir því að láta hringla svona með bæinn minn. Ég vil hafa hann þar sem hann er, í Bakkafirði, á miðri strandlengjunni milli Bakkafjarðar og Gunn- ólfsvíkur, sem er endastöð Norður-Múlasýslu. Ég er sem sagt Norð-Mýlingur, kominn úr nyrsta hreppi í þeirri sýslu; Skeggjastaða- hreppi. Djúpilækur er nú kominn í eyði sem slíkur, en í túnjaðrinum var byggt nýbýli, en nafnbreytingar var krafist til að fá nýbýlastyrk. Þannig er nú búið að falsa margt bæjarnafnið á íslandi. Einn þátturinn í bókinni minni fjall- ar um það, þegar faðir minn réðist í það í ein- hverju bjartsýniskasti 1927, að byggja eitt af þessum steinhúsum þar sem hæðin var fyrir öllu. Þá var ekki farið að hugsa fyrir einangr- un; menn töldu að steinninn hlyti að vera jafn góður og torf og grjót. En hann reyndist nú nokkuð kaldur og rakur þegar vetraði." - Er bjart yfir þessum minningum? „Ég man eftir mér mjög ungum, allt frá því að ég var á þriðja ári, en eftir þvf sem árin hafa liðið hef ég litið raunsærri augum á þessa bernskudaga mína. Lengi framan af fannst mér að þetta hafi verið fögur tíð og glöð, en þegar maður fer að hugsa sig betur um þá var þetta ekkert annað en barátta við fátækt og allsleysi, svo ekki sé talað um dæmalausa fá- sinnu, því við bjuggum afskekkt við einangr- un, þannig að menningin átti ekki greiða leið til okkar í þessa sveit. Svo var þetta í jaðri Austfjarðaþokunnar, þarna rigndi mikið. En það er fallegt í Bakkafirði þegar vel viðrar. Og fólkið var gott. Það var heiðarlegt; það kom varla fyrir ef maður lofaði einhverju, að hann stæði ekki við það. Ef hann sagðist ætla að koma klukkan fjögur þá gerði hanri það. Ef hann ætlaði að greiða skuld á ákveðnum degi, þá gerði hann það, jafnvel þó það væri harðsótt. Þar voru orð látin standa og þar þótti fagurt hugtak: „Orð hans voru betri en hand- söí annarra manna". Þess vegna brá mér mjög við, þegar ég kom hingað norður í menning- una og varð þess var að menn tóku sjálfa sig ekki allt of alvarlega, þótt þeir lofuðu ein- hverju." - Hvað var menning í Bakkafirði? „Menning í Bakkafirði var að vinna; að heyja og reyta saman á örsnauðum engjum eitthvað af grasi handa þessum blessuðum sauðkindum. Ef til vill var það þess vegna, sem ég var nær einn um það í minni sveit, að skilja til hlítar „Sjálfstætt fólk". Og ég lét karlana heyra það óspart, meðal annarra föður minn og afa, að Bjartur í Sumarhúsum væri ekki mjög ósönn persóna. Þetta var þeim fjarska- lega illa við, en Sjálfstætt fólk er enn ein af mínum uppáhaldsbókum." - Kunnu Bakkfirðingar illa við skáldskap Kiljans? „Þeir tóku honum afskaplega illa. Hann var eiginlega algjör bannvara. Þeir skástu stálust til að lesa bækur hans, en aðrir fordæmdu þær vegna afspurnar. Það bætti heldur ekki úr skák, að blað sem nú heitir NT barst á hvern bæ og Halldór fékk ekki háar einkunnir þar. Einnig fengu bændur ísafold senda, sem var útdráttur úr Morgunblaðinu, og ætli það hafi ekki kveðið við svipaðan tón þar. Bændum þótti Halldór gera lítið úr þeim. Ég man eftir einum sem sagði á þessa leið: - Svo segir þetta úrþvætti að við snýtum okkur í lúkurnar og þurrkum síðan í buxnaskálmarn- ar. Um leið gerði hann þetta sjálfur óafvitandi. Þeim var líka afskaplega illa við það, að því væri haldið fram að þjóðin væri lúsug, en þessi peningur, sem til allrar lukku lifir nú enn á Ak- ureyri, var ekki sjaldséður á Bakkafirði í mínu ungdæmi. Það var meira að segja talið óhollt að losa sig alveg við hana. Menn álitu að hún eyddi vessum. Og raunverulega stríðir það gegn náttúruvernd nútímans að útrýma lús- inni. En Halldór stóð þetta af sér og íslenskum rithöfundum er vandi á höndum við skriftir núna, eftir að við erum búnir að vera samtíma í ein sjötíu ár einum snjallasta rithöfundi heimsins. Þó að þetta sé mikið gleðiefni fyrir lesendur, þá er þetta erfið viðmiðun fyrir rit- höfunda. Og ég held að enginn maður komist framhjá nóbelsskáldinu." Fátæktin var mikil - Var mikil fátækt í Bakkafirði? „Já, það var mikil fátækt á þessum árum, sérstaklega á fjórða áratugnum. Það voru erf- iðir tímar, meðal annars vegna þess að þá kom upp garnaveiki í sauðfé. Það var alveg sama hvað var gjört og hverju var eytt í þessar skepnur af mat, það lak allt niður, féð var sjúkt. Það var ekki fyrr en ormalyf Dungals kom, að skepnurnar tórðu." - Þú sagðir áðan, að þú hefðir haft gaman af að stríða körlunum í Bakkafirði á samlík- ingu við persónur í Sjálfstæðu fólki eftir Laxness. Varstu kjöftugur krakki? „Já, ég var einkennilega uppreisnargjarn og var fæddur með alls konar leiðindahvatir. Ég hafði.til dæmis mjög gaman af að herma eftir fólki, jafnframt því að færa sögur í stílinn og henda á lofti það sem skrýtið var og bæta það síðan ögn í endursögn. Mönnum þótti þetta samt skemmtilegt vegna þess að þeir höfðu ekkert á móti því að aðrir væru gerðir brosleg- ir. Og mér er ekki grunlaust um að mörgum hafi þótt Bjartur ágætis mynd af náunganum á næsta bæ, en alls ekki sjálfsmynd. Ekki batn- aði þetta náttúrlega eftir að ég fór að setja saman vísur, sem var allt of snemma. Og það voru ekki allt sálmar sem ég orti, heldur eitt- hvað sem gat stuðað fólk svolítið." - Þú hleyptir heimdraganum? „Já, það sem þjáði mig hvað mest heima í Bakkafirði var að komast ekki í skóla. Ég hafði fengið farkennslu, sem var ákaflega léleg. Ég er nú með þeim ósköpum fæddur að geta ekki lagt saman tvo og þrjá og hef aldrei getað. Ég er svo blindur í stærðfræðilegum sökum, að ég get ekki einu sinni haldið tékk- hefti svo í lagi sé. Ef ég væri ekki svo heppinn að skipta hér við banka, þar sem fólkið er mér innan handar, þá veit ég bara ekki hvernig færi. En loksins komst ég í Alþýðuskólann á Eið- um þegar ég var um tvítugt og var þar í einn vetur. Það er einn sá skemmtilegasti vetur sem ég hef lifað. Þar sá ég í fyrsta skipti á ævinni rafljós og vatnsklósett, já, og jafnvel fólksbíl, þó ég hefði séð litlum vörubíl bregða fyrir áður. Þarna undi ég mér vel í glöðum hópi skólasystkina minna, í heimavist, og þarna var líka stúlka héðan úr Eyjafirði, sem var að bera þér kaffið áðan. Og þarna var Jakob Kristins- son skólastjóri. Hann var ákaflega merkilegur maður og gáfaður, svo andlega þroskaður, að hann taldi fyrsta bindið af Ljósvíkingnum meistaraverk. Hann kom mér líka aðeins á bragðið með indversk fræði, sem ég hef lengi verið veikur fyrir, og reyndist mér í alla staði besti maður. Til Akureyrar Ég var í einn vetur á Eiðum, en fór síðan í Menntaskólann á Akureyri af veikum burðum. Og ég dáist að því enn þann dag í dag, hvað hinn lítt alþýðlegi maður, Sigurður skólameistari Guðmundsson, tók mér vel. Það hefur mér alltaf fundist óskiljanlegt. Þó hygg ég að ástæðan hafi verið sú, að ég fór snemma að birta eftir mig kvæði í skólablaðinu, og hann áleit að ég hefði einhverja hæfileika í þá átt. í það minnsta reyndist þessi maður mér vel. Nú var ég þarna ekki reglulegur nemandi, því ég fékk heimild til að lesa utan skóla ög Sigurður sagði að ég mætti vera þar sem mér þætti vænlegast. En ég lauk aldrei við Mennta- skólann. Þar kom margt til, heilsuleysi og þó sérstaklega peningaleysi. Það var svo gersam- lega útilokað fyrir mig að reyna að kosta mig hér í skóla. Ég sá enga leið til þess." - Hvað tókstu þá til bragðs? „Ég fór að fást við búskap með tengdaföður mínum, Friðbirni í Staðartungu í Hörgárdal. Mér er óhætt að fullyrða það, að það er eitt af undrunum í lífi mínu hvað tengdaforeldrar mínir tóku mér.vel. Ég var ekkert álitlegur tengdasonur. En gamli maðurinn hafði gaman af ljóðagerðinni og ríminu enda skáld sjálfur og við áttum ýmislegt sameiginlegt. Það hefur jafnvel verið sagt, að við værum ekkert ólíkir á vangann. En ég var búskussi. Einn nágranni minn lýsti mér vel í fáum orðum. Þannig var að mjólkurbíllinn kom ekki til okkar nema annan hvern dag. í því sambandi sagði þessi nágranni minn um mig: - Þeir segja að Krist- ján fari ekkert á fætur þá morgna sem bíllinn kemur ekki. Mér þótti þetta nokkuð gott. Annars var ég nú bara býsna seigur, enda brá mér við að koma í Hörgárdal og slá þar ef til vill upp á 10-12 hesta utangarðs yfir daginn, á móti því sem ég nagaði upp á eina bikkju heima. Og veðráttan var ögn önnur. En ég hætti búskap 1943 og flutti á mölina, til Akureyrar. Við keyptum meira að segja lít- ið hús fyrir afurðir búsins; lítið gult hús, sem stóð í miðjum forarvilpum Oddeyrarinnar, og er Gránufélagsgata 55. Á Akureyri gerðist ég fyrst starfsmaður hjá Kaupfélaginu, í svo- nefndu „setuliði", þar sem Jóhannes frændi minn frá Ystu-Vík var verkstjóri. Þar voru góðir karlar." - Eftir komuna til Akureyrar gerðist þú virkur í verkalýðsbaráttu og lést til þín taka í pólitík. „Já, ég var allt að því fæddur kommúnisti. Ég veit ekkert hvernig hefur á því staðið. Ef til vill hef ég drukkið þetta í mig frá Laxness eða Þórbergi, en ég setti mig ekki úr færi til að lesa bækur þeirra. Þessar kenndir ágerðust eftir komuna til Akureyrar og þar var ég einn af stofnendum Verkalýðsfélags Akureyrar." Að lifa mannsœmandi lífi - Var það barátta til lífsbjargar? „Já, til að hafa til hnífs og skeiðar. Ég álít, að við verðum að skoða þessi ár mjög vand- lega með hliðsjón af nútímanum. Og þó að ég sé nú fráhverfur kommúnisma - og jafnvel ör- lítið tortrygginn gagnvart svokallaðri hungur- baráttu nútímans, sem ætti að vera í gæsalöpp- um - þá var þessi verkalýðsbarátta og pólitíska barátta alger lífsnauðsyn á þessum árum. Það var ekki verið að berjast til að geta farið oftar til útlanda, það var verið að berjast til að geta haft að éta og húsaskjól í sæmilegu húsi, jafn- framt því að geta klætt sig sómasamlega. Það var ekki verið að berjast fyrir neinum lúxus. Þess vegna er ég oft að hugsa um það núna; hvernig eigum við að skilgreina hugtakið „mannsæmandi líf"? Er verið að miða við að hafa í sig og á, eða er verið að miða við einn til tvo bíla, eina til tvær utanlandsferðir á ári og fín híbýli?" - Var þetta hörð barátta á þessum árum? „Já, afskaplega, og þessi barátta var misk- unnarlaus á báða bóga. En fórnarlund og samstaða þess fólks sem barðist fyrir sínu og meðbræðra sinna, var ólýsanleg, og þar komu fram bestu dyggðir rhargra mætra manna. Og mér finnst að manneskjur eins og „systkinin í Þingvallastræti" ásamt svo mörgum, mörgum öðrum hafi verið einstaklega góðir fulltrúar. Það var fólk sem gerði meira en að brýna menn til baráttu; það var fólk sem sýndi í verki að það vildi virkilega aðstoða þá sem áttu erfitt. Við lentum í verkföllum, en ég var afskap- lega lítill verkfallsmaður, því ég var svo hug- laus, Ég var bestur við að rífa kjaft, en kæmi til stórræða fór ég alltaf bak við annan mann sterkari. En hvað sem öðru líður, þá er það ekki fyrr en eftir að breskur her stígur hér á land, að við förum að hafa í okkur og á. Það þýðir ekkert að berja hausnum við steininn með það, hvort sem það var vel þegið eða ekki. Þá fengu menn vinnu og kaup, þó stjórn- völd hefðu þá sem oftar getað staðið betur að verki." Ekki góð vist í Alþýðubandalaginu - Þú varst kommúnisti, í hvaða flokki til að byrja með? „Ég var fyrst í Sameiningarflokki alþýðu, sósíalistaflokknum og kunni vel við mig þar. Ég minnist þess að Sigfús Sigurhjartarson kom hingað norður og var að brydda á slökun í pólitík. Þá sagði ég mig úr flokknum um stund, því ég vildi ekki svona menn! En

x

Dagur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagur
https://timarit.is/publication/256

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.