Dagur - 27.03.1991, Side 8

8 - DAGUR - Miðvikudagur 27. mars 1991
Nefnd um skipulag Byggðastofnunar og
fyrstu aðgerðir í byggðamálum:
Byggðastjómir
- aukið sjálfstæði héraða
undirstaða nýsköpunar í atvinnulífmu
I útreikningum frá Byggða-
stofnun kemur fram að brott-
flutningur fólks frá lands-
byggðinni nemur á árunum
1981 til 1990 um 10,700 manns.
Á árinu 1988 fluttu 1,560
manns af landsbyggðinni til
Faxaflóasvæðisins, sem eru
mestu búferlaflutningar frá
landsbyggð til höfuðborgar á
einu ári frá því skráning um
fólksflutninga innanlands
hófst. í framreiknaðri mann-
fjöldaspá þar sem tekið er mið
af þróun síðustu ára verður
stöðnun í fólksfjölgun á lands-
byggðinni til aldamóta og eftir
það tekur landsbyggðarfólki
að fækka. Fækkun hefur þegar
átt sér stað ef einstök ár eru
athuguð og fækkaði íbúum
landsbyggðarinnar á árunum
1984 til 1986 og aftur á árinu
1989. Þá hafði landsbyggðar-
fólki ekki fækkað síðan 1945
og 1946 er miklar breytingar
áttu sér stað á atvinnuháttum
landsmanna.
Byggðastofnun gerir ráð fyrir
að kostnaður og óhagræði vegna
búsetuþróunar í líkingu við fram-
angreinda útreikninga korni ann-
arsvegar fram í vannýtingu auð-
linda og mannvirkja á lands-
byggðinni en hinsvegar í því að
byggja þurfi ný og kostnaðarsöm
þjónustumannvirki á höfuðborg-
arsvæðinu, sem í mörgum tilvik-
um séu til staðar á öðrum stöðum
á landinu. Slíkri samþjöppu
byggðar fylgi auk þess hætta á
vaxandi mengun sem kostnaðar-
samt gæti orðið að komast hjá. í
greinargerð nefndar, sem ríkis-
stjórn Islands skipaði í byrjun
desember 1989 til að gera tillögur
um skipulag Byggðastofnunar og
fyrstu aðgerðir í byggðamálum
segir meðal annars að vandi
atvinnulífsins sé af svipuðum
toga víðast hvar á landsbyggð-
inni. Bent er á að atvinnulífið sé
tiltölulega einhæft eða öllu held-
ur óheppilega samansett miðað
við þá þróun sem á sér stað í sam-
félaginu. Pær atvinnugreinar sem
hafa verið í örum vexti séu yfir-
leitt aðeins í örlitlum mæli fyrir
hendi á mörgum stöðum en
atvinnugreinar þar sem samdrátt-
ur sé að eiga sér stað að sama
skapi ríkjandi. Hinar nýju
atvinnugreinar einkennist einnig
af meiri kröfum um þekkingu
meðan frumframleiðslugreinar,
þar sem lítið sé unnið úr hráefn-
um, séu einkum stundaðar á jað-
arsvæðum. Fyrirtæki á lands-
byggðinni séu yfirleitt smá og
mörg störf krefjist ekki mikillar
sérþekkingar hjá starfsmönnum.
í hugmyndum nefndarinnar um
skipulag Byggðastofnunar og
fyrstu aðgerðir í byggðamálum
kemur einnig fram að mikilvægt
sé að menn geri sér grein fyrir því
að breytingar verði að eiga sér
stað í atvinnulífinu á landsbyggð-
inni. Ljóst sé að ný störf verði
einkum til í þjónustugreinunum
sem sjáist best af því að á síðustu
árum hafi öll ný störf orðið til í
þessum greinum og bein fækkun
orðið í öðrum atvinnugreinum.
Frumframleiðslugreinarnar
hafa ekki vaxtarmöguleika
Landsbyggðin hefur fyrst og
fremst byggt afkomu sína á land-
búnaði og sjávarútvegi. Báðar
þessar atvinnugreinar hafa tak-
markaða og nánast enga vaxtar-
möguleika, sem stafar af tak-
mörkuðum markaðsmöguleikum
fyrir landbúnaðarafurðir og tak-
markaðri hráefnisöflun úr lífríki
sjávar. Alvarlegt ástand blasir
því við mörgum byggðarlögun
verði ekkert aðhafst. Því er ekki
nægjanlegt að hefjast handa við
hagræðingu í rekstri sem leiðir
oftast af sér fækkun atvinnutæki-
færa þótt rekstrarafkoma geti
batnað. Fara verður inn á ný svið
í sjávarútvegi og leita allra leiða
til nýsköpunar. Einnig verður að
efla þjónustugreinarnar á lands-
byggðinni og stuðla á þann hátt
að aukinni fjölbreytni atvinnu-
lífsins.
Enginn formiegur
samstarfsvettvangur í
héraði tii mótvægis við
miðstjórnarhlutverk
höfuðborgarsvæðisins
Nefndin um skipulag Byggða-
stofnunar og fyrstu aðgerðir í
byggðamálum gerir ráð fyrir að
undirstaða þess að breytingar og
nýsköpun í atvinnulífinu á lands-
byggðinni eigi sér stað sé að auk-
ið vald verði fært til héraða og
samstarf sveitarfélaga fari vax-
andi. Bent er á að allflestar opin-
berar aðgerðir hafi einhver áhrif
á þróun byggðar og leiðir það
hugann að nauðsyn þess að
byggðasjónarmið verði meira
höfð til hliðsjónar við mat á
aðgerðum hins opinbera. Sam-
ræma verði aðgerðir hinna ýmsu
fagráðuneyta og fagstofnana
þannig að heildaráhrif verði þau
sem stjórnvöld ætlast til. í stað
þeirrar sterku miðstýringar sem
núvernadi fyrirkomulag stjórn-
kerfisins byggist á sé nauðsynlegt
að færa ákvarðanatöku í auknum
mæli heim í hérað þar sem
heimaaðilar geti sjálfir samræmt
aðgerðir hinna ýmsu aðila og
þannig nýtt það fjármagn betur
sem til ráðstöfunar er hverju
sinni. Nefndin bendir á að heima
í héraði sé enginn formlegur sam-
starfsvettvangur fyrir hendi sem
myndað geti mótvægi gagnvart
höfuðborgarsvæðinu og dregið úr
miðstjórnarhlutverki þess og
möguleikar til valddreifingar því
litlir.
Byggðastjórnum verði
komið á fót
Varðandi fyrstu aðgerðir í
byggðamálum leggur nefndin til
að komið verði á fót byggða-
stjórnum sem virki sem einskon-
ar landshlutastjórn og byggðaráð
í merkingunni framkvæmdaráð
byggðastjórnar. Héraðsnefndir
skulu mynda byggðastjórnir í
hverju kjördæmi er leysi þau
verkefni sem þeim verði falin
með lögum. Öllum sveitarfélög-
um innan viðkomandi kjördæma
verði skylt að eiga aðild að
byggðastjórn og á þann hátt
myndi sveitarfélög samstarfs-
vettvang um úrlausn ákveðinna
verkefna sem þeim verða falin.
400
200

il. il—Iril— ■H—h-.li ili .1. iti ili 1, .li .1, 1
-200
-400
-600
-800-
-1000
-1200
-1400.
-1600
71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90
Myndin sýnir fjölda aðfluttra umfram brottflutta á landsbyggðinni árin 1971
til 1990.
Nefndin gerir ráð fyrir að heima-
mönnum verði falið að ákveða
með hvaða hætti kosið verði' til
byggðastjórna enda geti aðstæð-
ur verið mismunandi í einstökum
landshlutum. Verkefni byggða-
stjórnar eiga meðal annars að fel-
ast í því að gera tillögur um fram-
kvæmdaröð og skipulag opin-
berra verkefna í héraði jafnframt
því að gerðar verði áætlanir á
sviði byggða- og atvinnuþróunar.
Byggðaráð verði sá aðili innan
héraðs sem beri ábyrgð á því
gangvart ríkisvaldinu að árangur
verði í samræmi við þau markmið
sem sett verða.
Verkefni byggðastjórnar
og héraðsmiöstöðvar
Nefndin gerir ráð fyrir að
byggðastjórnum verði falin
ákveðin verkefni. í því sambandi
má fyrst telja byggðaáætlanagerð
fyrir viðkomandi landshluta.
Samgöngumál eins og gerð hafna
og flugvalla auk vegagerðar verði
í umsjá byggðastjórna. Öll
fræðslumál heyri undir byggða-
stjórnirnar og einnig umsjón
heilsugæslu og sjúkrahúsa sveit-
arfélaga auk löggæslu, málefna
fatlaðra og annarra samstarfs-
verkefna ríkis og sveitarfélaga.
Tillögur neftidar um skipulag Byggðastofii-
unar og fyrstu aðgerðir í byggðamálum
1.
Meira vald verði fært til hér-
aða og samstarf sveitarfélaga
aukið.
Kjördæmin verði efld stjórn-
sýslulega og efnahagslega þann-
ig að þau verði fær um að takast
á hendur aukin verkcfni og
meiri ábyrgð á eigin málum.
Héraðsnefndir skulu mynda
byggðastjórnir í hverju kjör-
dæmi um lausn verkefna sem
þeim verða falin með lögum.
2.
Komið verði á fót héraðsmið-
stöðvum í öllum kjördæmum
á landsbyggðinni.
Héraðsmiðstöðvum verði
komið á fót í kjördæmum lands-
byggðarinnar. Þar verði aðsetur
byggðastjórnar auk ýmissa
opinberra aðila. Einnig hafa
ráðuneyti og stofnanir þar full-
trúa sína sem annist stjórnsýslu
í umdæminu. Þessir aðilar geri
sameiginlega byggðaáætlun fyr-
ir landshlutann.
3.
Stefnumótandi áætlanagerð
með virkri þátttöku heima-
manna verði tekin upp á sviði
byggðamála.
Byggðastofnun verði falið í
samráði við forsætisráðherra að
gera tillögur að stefnumótandi
áætlun í byggðamálum til fjög-
urra ára í senn. í tillögunum
komi fram helstu þættir sem
áhrif hafa á þróun byggðar,
framkvæmdaáætlun fyrir opin-
berar framkvæmdir og framtíð-
arstefnu stjórnvalda í byggða-
og atvinnumálum, er tekur tillit
til svæðisbundinna áætlana sem
unnar verða af heimamönnum í
hverjum landshluta.
4.
Meirihiuti nýrra starfa í opin-
berri þjónustu verði til á
landsbyggðinni.
Byggðastefna stjórnvalda
getur falið í sér aukin umsvif í
opinberri starfsemi. Nefndin
ieggur tii að stjórnvöld setji sér
það markmið að meirihluti
nýrra starfa í opinberri þjón-
ustu verið til utan höfuðborgar-
svæðisins.
5.
Sveitarfélög verði sameinuð.
Sveitarfélög verði stækkuð
verulega. Til dæmis má miða
við að atvinnusvæði verði eitt
sveitarfélag. Stækkun sveitar-
félaganna er forsenda þess að
þau geti tekist á hendur þau
verkefni sem eðlilegt er að fela
stjórnvaldi í héraði.
6.
Atvinnuþróunarfélög verði
efld og atvinnuþróunarsjóðir
verði styrktir í kjördæmum
landsbyggðarinnar.
Stofnuð verði atvinnuþróun-
arfélög og atvinnuþróunarsjóðir
í héruðunum. Atvinnuþróunar-
félög verði grundvallareiningar
við skipulega atvinnuuppbygg-
ingu í héraði. Tiltekinn hluti af
tekjum vegna stóriðju renni
meðal annars til þessa verkefn-
is.
7.
Jöfnun raforkuverðs og sam-
eining orkufyrirtækja.
Tafarlaust verði gerðar þær
ráðstafanir sem tryggi að raf-
orkuverð verði eitt og hið sama
til allra dreifiveitna, og að raf-
orkuverð í smásölu verði jafnað
til sambærilegrar notkunar.
Rafmagnsveitur ríkisins og
Landsvirkjun verði sameinuð í
eitt orkuöflunar- og dreifingar-
fyrirtæki þar sem ríkið eigi
meirihluta.
8.
Skipting farþegaflutninga
verði endurskoðuð og
samræmd.
Skipulag farþegaflutninga á
sérleyfisleiðum á landi og í lofti
verði endurskoðað og samræmt
með það að markmiði að bæta
þjónustu og auka hagkvæmni.
9.
Byggðasjónarmiða verði gætt
í almennri efnahagsstjórn.
öruggur rekstrargrundvöllur
sjávarútvegsfyrirtækja er meg-
inforsenda þess að byggð þróist
með eðlilegum hætti. Hér á
landi er enginn annar atvinnu-
vegur sem getur greitt þá beinu
styrki sem sjávarútvegur í ná-
grannalöndunum nýtur.
10.
Fjárhagur Byggðastofnunar
verði efldur.
Eginfjárstaða Byggðastofn-
unar hefur rýrnað óeðlilega
rnikið, meðal annars vegna
óhagstæðra aðstæðna í þjóðfé-
laginu. Því er höfuðnauðsyn að
eiginfjárstaða stofnunarinnar
verði tryggð sem best til þess að
hún geti sinnt því umfangsmikla
hlutverki sem henni er ætlað.
Að síðustu verði öll atvinnuþró-
un, nýsköpun í atvinnulífi og
málefni atvinnuþróunarfélaga á
vegum viðkomandi byggða-
stjórna. Nefndin leggur til að
komið verði á fót héraðsmið-
stöðvum þar sem byggðastjórnir
hafi aðsetur auk fulltrúa ýmissa
opinberra aðila sem annist
stjórnsýslu og þjónustu í hverju
umdæmi. Nefndin leggur til að
héraðsmiðstöðvum verði komið á
fót á ísafirði, Sauðárkróki, Akur-
eyri, Egilsstöðum, Selfossi,
Borgarnesi og í Keflavík.
Byggðastofnun verði falið að
hafa frumkvæði að því að koma á
fót héraðsmiðstöðvum í sam-
vinnu við heimamenn og aðra
aðila er málið varðar.
Samræmdar áætlanir hins
opinbera og
héraðsmiðstöðva
Samkvæmt hugmyndum nefndar-
innar um skipulag Byggðastofn-
unar og fyrstu aðgerðir í byggða-
málum felst hlutverk ríkisvalds-
ins fyrst og fremst í því að móta
stefnu í þessum málaflokki. Þar
sem slík stefnumótun er pólitísk
hlýtur hún fremur að fara fram
innan ríkisstjórnar og á Alþingi
en í stofnunum. Ef markmið ríkis-
stjórnar eru skýr hvað byggðamál
varðar auðveldar það starf hjá
þeim aðilum sem hafa fram-
kvæmd byggðamála með
höndum. Fjárveitingar verði í
samræmi við mótaða byggða-
stefnu og stefnt verði að því að
verulegum hluta fjárveitinga
verði skipt milli einstakra verk-
efna af heimaaðilum. Nefndin
leggur áherslu á að meginmark-
mið með þessari endurskipulagn-
ingu sé að samræma aðgerðir
hins opinbera í héraði og auka
atvinnuþróunarstarfsemi enn
frekar með þeim. Málið snýst um
að tengja þróunarstarfsemi í
héruðunum áætlanagerð á vegum
hins opinbera. Eitt meginverk-
efni Byggðastofnunar verði því
að samræma áætlanagerð í opin-
bera geiranum með sérstakri
áherslu á áætlanagerð í lands-
hlutum. Hlutverk héraðsmið-
stöðva verði að gera hagrænar
áætlanir og samræma opinberar
aðgerðir hver í sínu héraði.
Meirihluti nýrra opinberra
starfa verði utan
höfuðborgarsvæðisins
Á tímabilinu frá 1981 til 1988
urðu til um 7,500 ný störf í opin-
berri þjónustu. Um 2,500 þessara
starfa urðu til á landsbyggðinni
en um 5000 á höfuðborgarsvæð-
inu. í skýrslu nefndarinnar segir
að til þess að snúa þessari þróun
við þurfi stjórnvöld að setja sér
það markmið að meirihluti nýrra
starfa í opinberri þjónustu verði
utan höfuðborgarsvæðisins. Lagt
er til að þessu markmiði verði
náð á þann hátt að ráðuneyti og
stofnanir hins opinbera geri grein
fyrir því í fjárlagabeiðni hverju
sinni hvernig þær hafi náð eða
hyggist ná þeim markmiðum sem
sett eru fram varðandi staðsetn-
ingu nýrra starfa utan höfuðborg-
arsvæðisins. Nefndin bendir á að
á þennan hátt megi auka skil-
virkni, bæta þjónustu og skapa