Þjóðviljinn - 12.01.1975, Blaðsíða 12

Þjóðviljinn - 12.01.1975, Blaðsíða 12
12 SÍÐA — ÞJQÐVILJINN Sunnudagur 12. janúar 1975. Sunnudagur 12. janúar 1975. ÞJÓÐVILJINN — SÍÐA ll. Rætt viö doktor Sigmund Guöbjarnason, prófessor Við fleygjum miljónaverðmætum Sigmundur Guöbjarnason Vaf asamt er að allir geri sér grein fyrir því aö lýsi er að öllum líkindum ekki jaf.n hollt fyrir fullorðna, og það er fyrir börn og unglinga. Ogætli strákarnir, 12—18 ára, sem enn eru ekki bún- ir að taka út f ullan líkams- vöxt, geri sér grein fyrir því, að reykingar draga mjög úr vaxtarmöguleik- um þeirra, og það að byrja að reykja áður en maður er fullvaxinn getur haft það ? för með sér, að sá hinn sami verður bannsettur rindill? Þetta á að sjálf- sögðu einnig við um stúlk- urnar okkar. Þá er vafasamt, að fólki sé Ijóst, að ef til vill er hægt að vinna miljóna- verðmæti úr úrgangi f iska, kinda og hvala, þ.e.a.s., því, sem við setfum nú í bræðslu, eða hendum að öðrum kosti. Af úrgangin- um má nefna svil þorsks- ins, og bris hvalsins, en úr þessu eru unnin mjög verð- mæt og þýðingarmikil lyf. Um þetta og margt f leira ræðir dr. Sigmundur Guð- bjarnason, próf essor, í við- tali því sem hér fer á eftir, en Sigmundur er forstöðu- maður Ef naf ræðistof u Raunvísindastofnunar Há- skólans. Á efnafræðistofu Raun- vísindastofnunarinnar hafa ýmsir efnafræði- kennarar Háskólans rann- sóknaraðstöðu, t.d. lektor- arnir dr. Ingvar Árnason og dr. Sigrún N. Ölafsson. Þar starfa einnig eftirtald- ir sérfræðingar og að- stoðarfólk: Kristján Linn- et, Unnur Steingrímsdótt- ir, Barbara Doell, Grétar Ólafsson, Guðrún Jóns- dóttir og Karen Lyall. Verkefnin eru margvís- leg, lífef naf ræðilegar rannsóknir á hjartanu og orsökum hjartaskemmda, matvælarannsóknir, efna- vinnsla úr slógi og öðrum úrgangi og margt fleira. En gefum dr. Sigmundi orðið: Viö höfum á undanförnum ár- um verið aö rannsaka áhrif ým- issa tegunda islensks feitmetis á vöxt tilraunadýra. Við notum rottur sem tilraunadýr. Við höf- um leitast viö að kanna hvort á- kveðnar fæðutegundir hafi veru- leg áhrif á vaxtarhraðann a-nnars vegar og efnasamsetningu lif- færa, og þá einkum hjartavöðv- ans, hins vegar. betta er þáttur i stærra verkefni, þar sem áhrif ýmissa þátta á efnasamsetningu liffæra eru rannsökuð, svo sem aldur, kyn, mataræöi, umhverfi og neysluefni eins og nikótin. Við hófum þessar rannsóknir með þvi að kanna áhrif þorska- lýsis á vöxtinn. Við gerðum þá ráð fyrir að þorskalýsið hefði mjög æskileg áhrif á vöxt og við- gang dýranna og jafnframt á hjartastarfsemina. Einnig tókum við nikótináhrif til rannsóknar, en það efni, er eins og kunnugt er, skaðvaldur á ýmsan máta, og könnuðum við á- hrif þessa á vöxtinn og efnasam- setningu hjartavöðvans og við- nám hjartavöðvans gegn tauga- streitu með þvi að gefa dýrunum vissa streituhormóna. Þá athuguðum við áhrifin af hertu lýsi, vegna þess að hert lýsi er megin uppistaðan i smjörliki, og islendingar neyta mikils magns af hertu lýsi i þessu formi. Lýsið hafði verulega heppileg áhrif á vöxt dýranna, en nikótinið dró mjög úr vextinum. Þeim mun fyrr á ævi þessara dýra, sem nikótingjöfin hófst, þeim mun ó- heppilegri áhrif hafði hún á vöxt dýranna. Ef nikótingjöfinni var hins vegar hætt, jókst vaxtar- hraðinn að nýju, en ef dýrunum var gefið nikótin aftur, nokkrum vikum siðar, horuðust þau niður og aftur dró úr vaxtarhraða þeirra og þau duttu niður á það vaxtarstig, sem þau voru á með- an þau fengu nikótingjöfina fyrr. Ahrif herta lýsisins eru ekki jafn ljös, og þvi er ekki að neita, að þar þarf ýtarlegri rannsókna við, en samkvæmt þeim niður- stöðum, sem nú liggja fyrir, er mjög liklegt, að áhrif lýsis og herts lýsis geti verið mjög frá- brugðin. Margt er líkt með skyldum Niðurstöður okkar sýna, að lýsi breytir efnasamsetningu liffæra töluvert, þ.e.a.s. fitusýrusam- setning i vissum mikilvægum fituefnum. Hjartavöðvi, lifur og vafalaust önnur liffæri breytast fyrir áhrif lýsisins. Hins vegar virðist herta Iýsið hafa mínni á- hrif á efnasamsetningu þessara liffæra. Það er rétt að taka það aftur fram, að þessar athuganir eru gerðar á rottum, og vafalitið eru viðbrögð ýmissa dýrategunda gagnvart svona breytingum eitt- Minni rottan fékk nikótlngjafir þegar á unga aldri, en sú stœrri ekki. Tilraunir hafa sýnt að nikótlnið dregur mjög úr vexti þessara dýra og viðgangi. (Myndir: A.K.) hvað mismunandi, og að sjálf- sögðu er ekki heimilt að yfirfæra niðurstoður, fengnar á dýrum, beint yfir á menn. Hins vegar eru mörg fyrirbæri i eðli sinu þau sömu og þessar dýraathuganir eru að sjálfsögðu þær frumathug- anir, sem gera verður áður en haldið verður lengra. Ef ákveðn- ar dýratilraunir gefa einhverja tiltekna niðurstöðu, má allteins búast við að hliðstæðar niöurstöð- ur fáist á öðrum dýrategundum og þá á manninum einnig. Lýsið drap stressuðu dýrin t þessu sambandi er kannski rétt að geta þess, að þegar dýrin verða fyrir ýmsum áhrifum eins og t.d. streitu i ýmsu formi þá eru viðbrögð töluvert mismunandi eftir þvi hver meðhöndlun þess- ara dýra hefur verið. Ef dýrin eru til dæmis sett i iskalt vatn, hefur kuldinn minnst áhrif á þau dýr, sem hafa fengið lýsi. Þau syntu I vatninu án sýnilegra örðugleika, og eins lengi og við fengumst tií að standa yfir þeim. Hins vegar þoldu dýr, sem fengið höfðu hert lýsi, kuldann mjög illa, og af þeim dró mjög hratt, þannig að við urð- um að fiska þau upp úr vatninu eftir fimm til tiu mlnútur. Ef dýrunum voru hins vegar gefnir streituhormónar sem eiga að likja eftir taugastreitu hjá mönnum, urðu viðbrögðin nokkuð önnur. Sú tilraun var framkvæmd til að kanna hvort fæðan og með- höndlunin hefði áhrif á myndun hjartaskemmda af völdum þess- ara streituhormóna. Það sýndi sig, að þau dýr, sem höfðu fengið hert lýsi, hegðuðu sér á svipaðan hátt og dýr, sem höfðu fengið venjulegt rottufæði, án nokkurra verulegra breytinga. Dýr, sem höfðu hins vegar fengið lýsi, stóðust þessa tegund streitu mjög illa og I all flestum tilfellum reyndist þetta streituform ban- vænt fyrir þessi dýr. Þetta er liður i rannsóknum, þar sem verið er að kanna hvort samband sé á milli efnasamsetn- ingar i hjartavöðva annars vegar og viðbragða gagnvart streitu- hormónum hins vegar, þvi vitað er að slik efni valda oft hjarta- vöðvaskemmdum án þess beint að valda æðaþrengslum. Það er rétt að taka það fram aftur að þetta eru dýrarannsóknir og ekki er heimilt að yfirfæra niðurstöður þeirra yfir á manninn að órann- sökuðu máli. Of mikið magn af D-vítamíni flýtir fyrir æðakölkun t sambandi við lýsið ber að hafa það i huga, að lýsið er vafalaust mjög hollt fyrir börn og unglinga i uppvexti og fullorðnir hafa senni- lega gott af því, en þá óhóflegu magni. D-vitamin er nauðsynlegt i litlu magni, um 400 einingar á dag, en skaðlegt i of miklu magni, t.d. meir en 1800 einingar á dag. Gagnslaust er talið að taka meir en 400 einingar á dag. Matskeið af þorskalýsi hefur 1200-1500 eining- ar af D-vitamini eða meira. Nu er D-vitamini bætt I fjölda matvæla, og telja ýmsir visinda- menn áð D-vitaminneysla kunni að vera of mikil af þessum sök- um. Rannsöknir norðmanna i Tromsö gefa til kynna, að krans- æðasjúklingar, sem hafa orðið fyrir myndun hjartadreps, hafi neytt mun meira af D-vitamini en aðrir. Það reynist ekki rétt i þessu til- viki, að sé eitthvað gott, reynist meira enn betra af þvi góða. Hóf- leg neysla af þessu vitamini er nauðsynleg, en of mikil neysla er varasöm, ef ekki beinlinis hættu- leg. Viltu vera rindilslegur? Það er fróðlegt að skoða einn tiltekinn þátt nikótinrannsókna okkar, áhrif nikótinsins á vöxt til- raunadýranna. Það er rétt að geta þess, að þessar rannsóknir hafa verið studdar um árabil af amerlsku læknasamtökunum vegna þess að þeir hafa einkum og sér I lagi áhuga á áhrifum nikótins á hjartastarfsemina og hjartaskemmdir. Að þessu sinni mun ég ekki fara inn á áhrif nikó- tins á hjartað, en þess i stað á vöxtinn. Nikótinið dregur mjög úr vexti tilraunadýra og þeim mun meir, sem nikótinið er gefið fyrr á æf- inni og eftir þvi sem meira er gef- iðaf þvi. Það kom einnig I ljós, að þegar nikótlngjöf inni var hætt um tima tóku dýrin mjög ört við sér aftur og vöxtur þeirra óx mun hraðar en verið hafði og þau virt- ust ætla að ná eðlilegum þroska. Ef þessum dýrahópi var aftur gefið nikótin þá horuðust þau og mjög dró úr vaxtarhraða þeirra. Þetta virðist gefa til kynna, að nikótinið hafi timabundin en ekki varanleg áhrif, og hægt sé að vinna það aftur, sem tapast við nikótinneysluna. Þetta kynni að eiga sér hlið- stæðu hjá börnum og unglingum, sem fara að reykja snemma. Ef þetta á einnig við um manninn, og þá að sjálfsögðu börn og ung- linga, hefur þetta i för með sér verulegan samdrátt i vexti, þann- ig að ungir piltar; eða ungar stúlkur, sem reykja eiga það á hættu að ná ekki eða mun hægar þeirri likamsstærð, sem þau ella hefðu náð. Hins vegar má þá einnig ætla, að ef nikótinneyslu er hætt, og ekki er of langt liðið á þroska- skeið unglings, þá gæti hann endurunnið vaxtartapið. Enginn ungur maður vill vera smár að vexti og rindilslegur. Þetta kynnu þeir að vilja hugleiða þegar þeir fara að reykja á unga aldri, jafnvel 12—13 ára. Þá eru þeir að draga verulega, að þvi er virðist, úr þeim vexti, sem þeir ella kynnu að ná. Dýrmætur úrgangur Eitt af þeim verkefnum, sem við vinnum að hér, er að kanna möguleika á vinnslu verðmætra efna úr fiskúrgangi, sláturúr- gangi og hvalúrgangi. Hér er um að ræða ensym, eða Guftrún Jónsdóttir Unnur Steingrímsdóttir Barbara Doell, Kristján Linnet og Grétar Ólafsson. lifhvata og hormóna og önnur efni, sem væntanlega mundu fara á lyfjamarkað. Teljum við að á þessu sviði séu verulegir fram- leiðslumöguleikar i framtiðinni. Að þessu verkefni er unnið á tveimur stöðum: hér á Raun- visindastofnun Háskólans og á Rannsóknarstofnun fiskiðnaðar- ins. Um þessar rannsóknir hefur verið mjög góð samvinna á milli þessara stofnana, og er þeirri samvinnu þannig háttað, að við hér gerum ýmsar frumathugan- ir, og ef þær virðast lofa góðu, er þessum rannsóknum haldið áfram á Rannsóknarstofnun fisk- iðnaðarins. Við höfum þegar hafist handa um frumathuganir á efnavinnslu úr slógi. Við viljum kanna frekar vinnslu steroidhormóna, vinnslu á innsúlini ur hval og jafnvel úr lambabrisi. Við teljum að það sé mikiðaf littnotuðu hráefni á slógi og sláturúrgangi. Innmaturinn tir sláturdýrum er notaður að mjög takmörkuðu leyti og stór hluti af þessum inn- mat fer forgörðum. Hér er verk- efni, sem þarf verulegs stuðnings við, og við væntum þess að með * samvinnu Háskólans og Rann- sóknarstofnana atvinnuveganna takist okkur að sinna þessum verkefnum á viðunandi máta, svo og fjölda annarra verkefna sem eru i deiglunni. Af þvi hráefni, sem til umræðu er úr fiskislógi, eru td. svil, en áætla má, að hægt sé að vinna um 5 þúsund tonn af sviljum árlega, ef allt kæmi á land. Skúflangar eru einnig til umræðu, en af þeim höfum við árlega 3.400 tonn , svipað magn er einnig af górnum og kúttmögum. Þetta er mjög mikið magn hráefnis, og þó að ekki næðist til nema þriðjungsins af þessu hráefni gæti það ef til vill orðið grundvöllur að arðbærri vinnslu. Þá má skoða innmatinn ur sláturdýrum, en I sláturiirgangi er æði margt girnilegt. Úr 500 þúsund fjár fengjust 22,5 tonn af briskirtlum og um 25 tonn af milta, 75 tonn af eistum og svona mætti lengur telja. Allt eru þetta hráefni til vinnslu verðmætra efna. Or hvalnum væri hægt að fá 90 tonn af lifur, 340 tonn af görnum og maga. Úr maga væri hægt að vinna pepsin og aðra hvata, sem eru i mjög háu verði á markaðin- um. Innsúlínvinnsla úr hval Þá má geta þess, að ef til vill mætti yinna insúlin úr hval. In- súlin úr hval er likara mannain- súlini, en nokkurt annað insúlin sem til er. Munar þarna aðeins einni aminósýru á allri sameind- inni. Þetta hefði þaö i för með sér, að mótefnamyndun sykursýkis- sjúklings gagnvart sliku insúlini yrði mun minni heldur en nú reynist gagnvart insúlini úr svin- um eða nautum. Tilraunir eru i gangi þess efnis, að vinna insúlin Úr fleiri dýrategundum, en hval- insúlin hefur algera sérstöðu. Það er unnið úr brisi, og það er full ástæða til að kanna það betur hvort ekki væri unnt að vinna það hér, en tryggur markaður er fyrir slika vöru nú þegar. Insúlinfram- boðið virðist fara minnkar.di, og hafa menn áhyggjur af þvi, að hráefnaframboðið aukist ekki til jafns við eftirspurnina. 2,4 miljónir hvert kíló Ef við tækjum sem dæmi um verðmæti þessa úrgangs og hugs- um okkur sterólida úr sviljum. Sterólar i sviljum eru 2,5% af þurrefni sviljanna, og ef hægt væri að fá þessi 5 þúsund tonn af sviljum, sem á land berast ár- lega, má vinna úr þeim um 15-20 tonn af sterólum. I þessum steról- um er mjög verðmætir hormónar og þótt við fengjum ekki úr þessu magni steróla nema 1% hormóna þá fengjust um 200 kiló af þeim. Verð hormóna er mjög misjafnt. Td. kostar grammið af testósterón hormónum 100 krón- ur, andrósterón um 300 krónur grammið og estradiól kostar um 2400 krónur grammið. Hvert kiló af þessum hormónum kostar þannig 100 þúsund og allt upp i 2,4 miljónir. Verð á enzymi, hvötum eins og pepsini er 400 krónur grammiö. Verð á trinsini er frá 12 þúsund og upp i 800 þúsund krónur hvert kiló. Þarna er þvi um að ræða litið magn af mjög dýrum efnum. Upplýsingar liggja ekki á lausu Við höfum lagt fram áfanga- skýrslu til iðnaðarráðuneytisins um þessa lyfja- og lifefnavinnslu. Þar gerum við tillögur um fram- haldsrannsóknir og gerum grein fyrir þeim kostnaði, sem þær munu hafa i för með sér. Hvort . sem það fé fæst eða ekki, heldur þessum rannsóknum áfram, að visu þá hægar en ella ef sérstök fjárveiting fæst ekki, en fram- vindan verður væntanlega sú, ef ailt gengur að óskum, að við mun- um afla upplýsinga um tegundir og magn efnanna. Rannsóknar- stofnun fiskiðnaðarins mun siðan taka við niðurstöðum okkar og kanna möguleika á vinnslu þess- ara efna i einhverju magni, og þá kemur i ljós hvort þetta verður arðbært eða ekki. Við gerum okk- ur ljóst, að framleiðsla einhverra þessara efna kann að reynast óhagkvæm, og þvi eru tilraunir með framleiðslu i smáum stil nauðsynlegar til að fá ur þvi skor- ið hversu hagkvæma framleiðslu um er að ræða. Einu aðiljarnir, sem fást eitt- hvað við rannsóknir af þessu tagi aðriren við, eru japanir. Japanir hafa lagt sig mjög fram um að nýta td. hvalúrgang, og sjálfsagt- hafa þeir reynt að nýta fiskúr- ganginn eins og unnt er, en niður- stöður þeirra liggja ekki á lausu, og okkur hefur ekki tekist að afla viðunandi upplýsinga af tilraun- um þeirra. Tilraunir til að fá upplýsingar frá öðrum stórum fiskveiðiþjóð- um hafa borið litinn árangur. Berum við gæfu til að nýta möguleikana? Að lokum væri rétt að geta þess, að uppbygging verkfræði- og raunvisindadeildar Háskólans hefur verið mjög ör. Hingað hafa komið menn frá atvinnufyrir- tækjum, háskólum og rann- sóknarstofnunum, innlendum og erlendum til starfa við uppbygg- ingu deildarinnar. Margir þess- ara manna eru mjög vel þjálfaðir og reyndir i rannsóknarstörfum. Og nú þogar stærsta áfanga i upp- byggingu kennslunnar er lokið og uppbygging rannsóknanna hefst að einhverju verulegu gagni, ber að gæta þess, að þessum nýju mönnum sé veittur sá stuðningur, sem nauðsynlegur er til þess að geta hafiö rannsóknir og vinnslu nýrra verkefna. Þau viðhorf hafa verið rikjandi, að skera niður mikið af þvi, sem nýtt telst við fjárveitingar til rannsókna. Ef sá háttur verður hafður á, og niðurskurður við- hafður áfram á fjárveitingum án ýtarlegrar skoðunar á eðli verk- efnanna, verður afleiðingin sú, að mörg af þessum verkefnum sjá aldrei dagsins ljós, og margir af þeim mönnum, sem leggja sig fram við að koma með slik verk- efni snúa sér einfaldlega að ein- hverju öðru. Ef 'þannig færi fengjum við ekki það út úr upp- byggingu Háskólans, sem raun- verulega er ætlast til. Það þarf að hafa gát á þvi, að nýta sem best þann mannafla og þá möguleika sem uppbygging Háskólans hefur skapað. Það eru mjög miklir möguleikar fyrir hendi, og ég vona að við berum gæfu til þess að nýta þá til hins ýtrasta. —úþ

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.