Þjóðviljinn - 14.08.1977, Blaðsíða 7

Þjóðviljinn - 14.08.1977, Blaðsíða 7
Sunnudagur 14. ágúst 1977 ÞJÓDVILJINN — SIÐA 7 Undanfarna mánuði hefur fyrirbæri eitt tröllriðið frönskum fjölmiðlum, bæði blöðum, útvarpi og sjónvarpi, þannig að varla hef- ur annað komist á dagskrá i menningarmálaumræðum lands- ins: er hér átt við hina svokölluðu ,,nýju heimspeki". Nú er það að visu plagsiður i Frakklandi að allar umræður á vissu timabili snúist um einhverja eina heimspekistefnu, og allir keppist um að taka afstöðu til hennar: muna sjálfsagt margir eftir existentialismanum á áratugnun eftir heimsstyrjöldina og ýmsum afbrigðum strúktúralismans á sjöunda áratugnum. En „nýja heimspekin" hefur þó þá sérstöðu að aldrei fyrr hafa fjölmiðlar ver- ið virkjaðir jafnrækilega á jafn- skömmum tima, og hefur þessum ,,nýju heimspekingum" tekist að vekja álika mikið umtal á fáum mánuðum og Jean-Paul Sartre eða Michel Foucault á mörgum árum. Nú virðist það vera eins konar lögmál að franskar tisku- stefnur berist á nokkrum árum i meira eða minna misskilinni mynd til Norðurlanda og festi þar rætur um stundarsakir, þótt að- stæðurnar séu vissulega allt aðr- 0 Frá sjónvarpsumræoum um ..nýju heimspekina". Lengst til hægri er André Glucksmann og viðhliðhans er Bernard-Henri Lévy. fræði — og hann hefur verið not- aður sem grundvöllur fyrir marxiska flokka og verkalýðs- hreyfingar — en öll skipuleg mót- spyrna er einnig af hinu illa! Marxismi getur þvi samkvæmt þeirra áliti ekki leitt til annars en kúgunar og áþjánar. Þessi skoðun kemur viða fram i ritum þessara manna, en einn þeirra, André Glucksmann, hefur þo einnig reynt að fjalla sérstak- lega um sovéskan marxisma i bók sinni „Eldabuskan og mannætan". Þar byggir hann hugleiðingar sinar mjög á verk- um Soljenitsins og annarra þeirra, sem lýst hafa lifinu i Sovétrikjunum, og er vitanlega fróðlegt að kynnast skoðunum manna um þau mál. Þvi er heldur ekki að neita, að Glucksmann, sem oft er talinn einn bestur rit- höfundur i hópi hinna „nýju heimspekinga", tekst vel að gera grein fyrir hinum yfirþyrmandi hryllingi „Gúlag-eyjaklasans", og hefur bókin hlotið verðskuld- aða viðurkenningu fyrir það. En þegar að þvi kemur að útskýra sovéskan marxisma, kemst maður þvi miður fljótt að þvi að undarlegur tviskinnungur er i „Nýja heimspekin" Ný stefna í franskri heimspeki veldur miklum deilum ar þar en i Frakklandi, og er þvi ekki úr vegi að gera hér stutta grein fyrir þessu nýja fyrirbæri. Svo virðist sem ástæðurnar fyrir þvi hve „nýja heimspekin" hefur rutt sér skjótttil rúms, séu einkum tvær. í fyrsta lagi veldur þvi snjöll auglýsingamennska forsprakka þessara heimspek- inga, Bernard-Henri Lévy, sem fann einmitt upp auglýsingaslag- orðið „nýja heimspekin" fyrir einu ári, þegar hann ritstýrði sér- hefti af frönsku bókmenntatima- riti helguðu honum og fylgis- mönnum hans, og hefur verið frá- bærlega duglegur við að „selja" þetta vörumerki siðan með ýms- um aðferðum. Hin ástæðan er svo umræðuefni verka þessara heim- spekinga: þau verk, sem vakið hafa mesta athygli, fjalla einmitt um marxisma og sósialisma, en það er vitanlega efni sem er all- mjög á dagskrá i Frakklandi þar sem talsverðar horfur eru á þvi að samfylking vinstri manna vinni sigur i þingkosningunum, sem fram eiga að fara næsta ár. Þessar tvær ástæður eru vitan- lega nátengdar: auglýsinga- mennska Bernard-Henri Lévy hefði alls ekki borið jafnmikinn árangur og raun ber vitn ef út- varpsstöðvar og sjónvarps- stöðvar hefðu ekki staðið honum galopnar, og litil hætta er á þvi að honum hefði verið hleypt þangað ef hann hefði ekki haft eitthvað að segja, sem yfirvóldin töldu að ætti brýnt erindi til almennings. Þvi fer nefnilega fjarri að frægir heimspekingar eins og existenti- alistinn Sartre eða strúktúralist- innFoucault hafi átt jafngreiðan aðgang að fjólmiðlum og Bernard-Henri Lévy og hans fylgismenn. Af þessum ástæðum er mjög erfitt að fjalla um hugmyndir þessara „nýju heimspekinga" án þess að lita jafnframt á stjórn- málaástandið i Frakklandi nú. En áður en við reynum að rekja framlag þeirra til umræðna um þau mál, sem nú eru efst á baugi, er þó nauðsynlegt að lýsa megin- hugmyndum þeirra i stórum dráttum. Eitt helsta viðfangsefni „nýju heimspekinganna" er afstaða manna til valdsins: þeir lita á allt vald sem kúgun, sem heltaki fjöldann og skipi öllum hlutum eftir hagsmunum valdsmanna. „Valdið" leggur þó einkum tvennt undir sig, tungumálið og kynferðislifið, þannig að hvorugt er að þeirra dómi til utan við þann ramma sem „valdið" hefur sett: ekki er unnt að gera uppreisn gegn valdinu á sviði kynferðis- mála eða með þvi að beita tungu- málinu, þvi að um leið og maður talar eða elskar fellur hann i gildru „valdsins", sem þegar hef- ur gert ráð fyrir öllum möguleik- um og skipað þeim eftir þvi sem þvi hentar. A þennan átt fordæma þessir heimspekingar tvennt það sem gjarnan hefur þótt stuðla að framförum i heiminum: skipu- lagða mótspyrnu almennings gegn kúgurum og visindi. Telja þeir að skipulag sé ekki annað en valdakerfi og jafnframt að þekk- ing sé vald: þess vegna séu hvort tveggja kúgunartæki. Þannig hafnar „nýja heimspekin" i eins konar dular- hyggju °g afturhvarfi frá skynsemishyggju. Sem dæmi um hugsanagahginn má nefna að einn þessara heimspekinga sá þá lausn helsta á sviði kynferðis- mála að fylgja fordæmi guð- fræðingsins Origenes á þriðju öld, sem sneið af sér getnaðarliminn með eggjárni til að losna á rót- tækan hátt við holdsins fýsnir og verða þannig stikkfri i hruna- dansi kynlifsins! Þetta er sá grundvöllur sem umfjöllun he i m s p e k i n g a n n a um marxismann byggist á, en áður en við litum á það mál, er þó rétt að lita nokkuð á framsetningu þessara heimspekinga. Þeir hafa gjarnan þann háttinn á að vefja kenningar sinar i myrkan og torskildan stil (sem fenginn er að láni hjá sál- fræðingnum Jacques Lacan): þar eru setningar gjarnan snúnar, orðaröð eins og i drótt- kvæðri visu, og orðin hafa ekki þá merkingu, sem þau hafa venjulega i frönsku, heldur þá sem þessum heimspekingum þóknast að gefa þeim. Gjarnan er stuðst við verk eldri heimspekinga og langir kaflar eru hugleiðingar um orð þeirra. En nú hefur oft verið bent á það, að gefi menn sér tima til að berjast i gegnum stilflækjuna, finni þeir gjarnan litið annað en innihaldslausan orðhengilshátt og tóman vaðal með fjarstæðu- kenndum hugmyndum sem oft reka sig hver á aðra. Þær hug- myndirsem verðar væru umræðu eru hins vegar svo slælega rök- studdar að litið gagn er aö framlagi þessara manna. Margt er blygðunarláust fengið að láni úr verkum heimspekinga, sem ekki eru þekktir i Frakklandi (t.d. Karls Popper) — en þeir eru þó allsjaldan nefndir með nafni i verkunum. Það bætir ekki úr skák að hugleiðingar um forna heimspekinga, t.d. Platón, eru oft ekki annað en miskunnarlausar rangtúlkanir og útúrsnúningur. Þess vegna hafa heimspeki- menntaðir menn (t.d. heimspek- ingurinn Gilles Deleuze og rithöf- undurinn Régis Debray) kveðið upp þann urskurð að frá fræðilegu sjónarmiði séu verkin litils virði — enda bera þau það gjarnan með sér að vera skrifuð i flýti. Þau þola þvi mjög illa samanburð við verk þeirra heimspekinga, sem borið hefur hæst i Frakklandi. „Nýju heimspekingarnir" hafa jafnan brugðist hinir verstu við gagnrýni af þessu tagi, og hafa þeir yfirleitt svarað henni á eina lund: þeir ásaka andmælendur sina fyrir að styðja kúgun, verja visindi og tækni skilyrðislaust með öllu þvi versta sem þeim fylgir (mengun o.þ.h.) og svo láta þeir að þvi liggja að á bak við þessa gagnrýni sé ekki annað en dulbúinn stalinismi. Þvi að kjarni málsins i öllum þessum umræðum, hvort sem um hann er fjallað beint eða ekki, er vitanlega afstaða þessra manna til marxisma og sósialisma og annað er ekki nema tilfinninga- legur (varla er hægt að segja fræðilegur) grundvöllur hennar. Afstaðan er einföld: þótt ýmsir „nýir heimspekingar" telji sig vera vinstra megin eru þeir allir andvigir marxisma og sósialisma og láta þá skoðun sina óspart i ljós. Að þeirra dómi sameinar marxismi tvennt það sem þeir fordæma: hann er kenning um eðli þjóðfélags — og þannig af hinu illa eins og öll visindi og öll verkinu og gengur i gegnum það allt: Annars vegar virðist Glucksmann halda þvi fram að stjórnkerfi Sovétrikjanna eigi ekkert skylt við sósialisma og sé jafnfáranlegt að deila um kosti og galla á sósialisku stjórnarfari við Bresnéf eins og að stæla um bóna- partisma við ruglaðan mann sem heldur að hann sé Napóleon. En i sömu andránni heldur hann þvi fram að ástandið i Sovétrikjunum sé bein afleiðing af kenningum Marx — og hljóti þróunin jafnan að verða á þessa leið ef reynt sé að hrinda þeim i framkvæmd. Ekki er vafi á þvi að þessar kenningar verðskulda rækilegar umræður — en býsna hæpið að það leysi nokkurn vanda að halda þeim báðum fram i einu! Þvi vilji menn rökstyðja þær, þart annars vegar að sýna fram á það hvenær og hvers vegna leiðtogar sovéska flokksins hafi hætt að fylgja sósialiskri stefnu og hins vegar hvaða rök séu fyrir þvi að þessi sama stefna leiði alltaf til ..Gúlaes" i framkvæmd ef haldið sé fast við hana, og kann það að Kégis Debray. bógglast fyrir sumum. Glucks- mann notfærir sér hins vegar þennan tviskinnung til að koma sér hjá öllum sögulegum og fræðilegum athugunum á þessum málum, — t.d. lætur hann eins og aðstæður i Rússlandi keisaranna skipti ekki nokkru máli: hann tal- ar um fangabúðir Siberiu eins og Lenin hafi komið þeim á fót og „gleymir" alveg að geta þess að þær voru til fyrir hans tið. Það er stundum erfitt að verjast þeirri hugsun við lestur bókar Glucks- manns að hjá honum verði ..Gúlag-eyjaklasinn" að goðsögn eða e.k. hugtaki án tengsla við raunverulegan, sögulegan veru- leika, sem menn geti „afgreitt" með þvi að skýra það á pappirn- um með meiri eða minni orðhengilshætti. En þessi aðferðer ekki einungis notuð til að fjalla um Sovétrikin: ýmsir hinna ,,nýju heimspek- inga" útskýra það á sama hátt i útvarpi og sjónvarpi að tæplega geti hjá þvi farið að sovéskir stjórnarhættir verði teknir upp i Frakklandi ef vinstri fylkingin sigri i kosningunum næsta ár. Þarf ekki að leita annarrarskýr- ingar á þvi hve greiðlega fjólmiðlar standa þessum mönn- um opnir. Svo undarlega vill til að flestir eða allir þessir „nýju heimspek- ingar" voru áður fyrr maóistar en gengu af trúnni við þær svipt- ingar, sem urðu i Kina: sumir hafa þó aðhyllst ýmsar aðrar stefnur af jafnmikilli trú og afneitað þeim jafnharðan siðan það gerðist. En einn stöðugur punktur hefur þó verið i þessum hringsnúningi, og það er and- staðan gegn þeim vinstri flokk- um, sem nú mynda samfylkingu vinstri manna: fyrir nokkrum ár- um réðust þessir sömu menn á þessa flokka fyrir „endur- skoðunarstefnu" en nú ráðast þeir á þá fyrir of mikla fylgispekt við marxismann! Þetta er þó ekki eina hlutverk þeirra nú: á það hefur oft verið bent að þessir menn setji fram mikilvæg vanda- mál, sem brýn þörf sé á að verði rædd, en með hugtakaruglingi sinum, orðhengilshætti og léleg- um vinnubrögðum geri þeir ekki annað en torvelda nauðsynlegar umræður. e.m.j. Falleg vara kápan Laugaveg66 llhœð

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.